Thứ năm, 08 Tháng hai 2007, 16:25 GMT+7
In

Ngõ của Hà Nội

Hà Nội có phố và đương nhiên có ngõ. “ Ngõ nhỏ phố nhỏ, nhà tôi ở đó. Đây là một trong vài ca từ hiếm hoi hay về Hà Nội. Không biết cái ông nhạc sỹ này bây giờ thường trú ở đâu nhưng chắc chắn lúc đang nghe tiếng sông Hồng thở than thì ông ta phải ở trong một ngõ Hà Nội.

Cái thì thầm tinh tế buồn mà không thảm duy nhất chỉ vọng vào những ngõ, nó thường bị đứt trước những ồn ào dung tục và trịnh thượng của những phố. Từ điển tiếng Việt của ông Hoàng Phê định nghĩa “Ngõ là đường nhỏ và hẹp trong làng xóm phố phường”. Nhỏ và hẹp, nghe có tủi thân lắm không hả ngõ.

Ngo cua Ha Noi

Rất lâu nay và rất thường xuyên người Hà Nội tự hào về phố. Chắc không hẳn chỉ là ba mươi sáu phố cổ nhưng tuyệt đối không thể là những phố mới vừa được xây đang ngông nghênh trọc phú.

Một người Hà Nội cũ kỹ ba đời có bảo là không thể chịu nổi những phố mới kiểu như chùa Bộc hay Thái Hà. Nó chằn chặn lổn nhổn những ngôi nhà không cá tính giống hệt nhau bởi sự hợm hĩnh. (Mà này, không hiểu sao người ta vẫn quen gọi kiểu phố ấy là đường, đường Chùa Bộc. Và ở những đường ấy hầu như không có ngõ, chỉ có ngách).

Phố để người Hà Nội tha thiết nhớ thường có dáng dấp đã nằm ở thơ của thi sỹ lảo đảo đi bộ Phan Vũ, hoặc ở tranh sơn dầu của ông hoạ sỹ còm sống trên gác xép nhà lòng ống Thuốc Bắc Bùi Xuân Phái.

Ngo cua Ha Noi

Tranh phố Phái.

Phải như thế thì những người quê không Hà Nội mới lãng đãng xúc động cảm được cái mái ngói âm dương thơm nâu bên cạnh cây bàng sót vài lá đỏ của buổi tàn thu Hồ Tây phía đầu Yên Phụ. Những phố như vậy ở Hà nội bây giờ hiếm lắm.

Xót xa hoài nhớ phố cổ, những người Hà nội cũ kỹ khó tính đành phải ở giật lùi vào ngõ. Người Sài gòn hình như gọi ngõ là hẻm. Và những hẻm thành phố Hồ Chí Minh chắc chắn có hồn hơn những đường thành phố Hồ Chí Minh.

Hẻm Sài gòn dài và tương đối rộng, cởi mở bùng nhùng vô số ngách. Nó đậm đặc cái chất lam lũ nhiều hảo hớn bởi có đông dân lao động chiều chiều cởi trần ngồi nhậu trong các quán rượu cóc phảng phất Thuỷ Hử. Hẻm Sài gòn chân chất hầu như không có mùi lợm của bọn tham quan trọc phú.

Ngõ ở Hà Nội khiêm nhường hơn. Nó mảnh dẻ lưa thưa cây nối vào hai hoặc ba phố lớn. (Những ngõ loằng nhoằng dài kiểu như ngõ Văn chương ở phố Khâm thiên hay cụt ngủn như ngõ Hàng Chỉ ở phố Hàng Hòm thường không có nhiều).

Ngo cua Ha Noi

Tên ngõ Hà Nội phong phú đa dạng, cũng có khi đặt theo tên phố, ví như ngõ Huế ở phố Huế, ngõ Nhà chung ở phố Nhà chung nhưng đa phần không thèm a dua ví như ngõ Hàng Hành ở phố Bảo khánh ngõ Tạm thương ở phố Hàng Bông. (Nhân nhắc tên ngõ này lại nhớ một hàng phở khoảng thập niên bẩy mươi, tám mươi. Cái quán phở ấy đúng ra là gánh có đóng quầy gắn bánh xe chuyên bán phở tái. Thịt bò đỏ tươi băm nhuyễn miết theo bản rộng dao hắt lên mặt sợi phở to thái tay rắc hành tây rôì mới chan nước dùng trong sôi đậm.

Ông chủ phở kinh niên đau mắt hột, một đứa con đích thực của văn hoá ngõ. Vô phúc cho ai vào quán ông gọi phở gà. Cũng ở ngõ đó có hàng xôi thịt kho Tầu của một bà răng đen ngon lạ lùng, cách đây dăm năm không thấy còn có bán). Ẩm thực trong ngõ tinh tế không kém gì ngoài phố, chưa kể nó còn thú vị và phóng khoáng hơn vì ít bị công an giao thông thu giữ ghế bàn.

Những kẻ sành điệu nông nổi thường tỏ ra huyênh hoang về cái ăn mặt phố. Bọn họ không kịp nhớ rằng thật ra cái gọi là phố văn hoá ẩm thực của Hà nội khởi nguyên từ thói quen ăn đêm của dân chơi khuya đến ngõ Cấm Chỉ đầu phía Hàng Bông Lờ ra vườn hoa Cửa Nam.

Từ manh nha, ăn uống ở đấy đã rất xoàng, tàm tạm được chỉ vài ba hàng xôi và một hàng bún giả thang nước dùng nhạt và loãng. Hơn năm gần đây được Uỷ ban nhân dân thành phố nâng cấp tô mầu xanh đỏ, cái khu dở phố dở ngõ ấy bỗng đột ngột đông ô tô và xe máy xịn. Thi thoảng tò mò đi ngang, thấy đám thực khách com lê áo dài ăn và uống, từ sâu xa nghèn nghẹn một nỗi thương cảm.

Dân Hà Nội sống lâu trong ngõ đều có một phong thái rất riêng. Người ở trong một ngõ đa phần biết nhau. Đầu ngõ cuối ngõ chuyện trong nhà chưa tỏ ngoài ngõ đã tường. Chính vì thế người ở ngõ đôi khi có cãi nhau, và thỉnh thoảng tình cảm hơn thì chửi nhau.

Nhà nghiên cứu Trần ngọc Thêm viết cuốn sách có tia ra cao “Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam-1996” đã khẳng định văn hoá chửi là đậm đà bản sắc dân Việt. Trang 320 ông ghi rõ “Đó là một nghệ thuật độc nhất vô nhị mà không một dân tộc nào trên thế giới có được”.

Nhân văn làm sao là sau những xô xát với hàng xóm tưởng mất mặn mất nhạt người trong ngõ nhỏ đến lúc giỗ chạp lễ tết hiếu hỉ, tuy hơi ngượng nghịu, nhưng vẫn lò dò cầm chai rượu sang nhà nhau chén chú chén anh. Một hành vi trong trắng cao thượng của văn hoá sám hối. Những căn nhà mặt phố lạnh lẽo sẫm mầu tiền lấy quái đâu ra cái ấm cúng của tình người ấy.

Bài thơ đậm đà chất sến Người hàng xóm của thi sỹ dầy chất ngoại ô Nguyễn Bính không có chỗ ở mặt tiền. Người ở phố bây giờ không những không biết nhà nàng ở cạnh nhà tôi mà còn không biết chửi nhau, kể cả khi họ bị đau đớn nhất là tranh chấp vài milimet vuông xây dựng. Thường thường thì họ ngấm ngầm đem “thằng hàng xóm” bêu rếu lên báo hoặc lạnh lùng hơn kiện thẳng ra công đường.

Rất nhiều hào hoa và tài năng của Hà nội ở ẩn trong ngõ nhỏ. Sẽ rất không nên kể vì đích thực văn hoá ngõ ghét sự phô phang. Nhưng có điều này thì cần phải nhắc, trong mọi ngõ đều rất đông nhà thơ và nhà giáo, hai trong vài kiểu nghề có truyền thống tử tế.

Cứ mỗi buổi mưa phùn của chiều xam xám mùa Đông ra ngõ là gặp nhà thơ. Những con người hiền lành không có tuổi lang thang loay hoay trong ngõ chật đang tìm cảm hứng rồi tới ngày 20 tháng 11 hàng năm tất cả các ngõ nhỏ Hà nội ngập đầy tiếng ríu rít của học sinh và hoa tươi. Có phải thế chăng mà vài năm gần đây giá mua ngõ ở Hà Nội đã lên tới gần ba cây một mét.

Ngõ Hà Nội là phần hồn sâu của phố Hà Nội. Với cái kiểu xây dựng cuồng bạo bát nháo thời nay, chắc chừng mươi năm nữa những người thích bâng khuâng hoài cũ chỉ còn thấy hình hài phố của Thăng Long cổ khi đi ngang qua những ngõ.

Nguyễn Việt Hà

Ảnh: Hồ Quang

Việt Báo