Ong Tao ve Troi

anh minh hoa.

- Khong khi Tet nhon nhip bat dau ke tu ngay "tien" Tao quan ve chau troi vao ngay 23 thang Chap. Tao Quan; Tao Vuong hay Ong Tao trong tin nguong dan gian Viet Nam va Trung Hoa duoc xem la vi Than cai quan viec bep nuc trong moi nha, Tao (tieng Han) co nghia la bep.

Tao Quan trong tin nguong dan gian Viet Nam co nguon goc tu ba vi than Tho Cong, Tho Dia, Tho Ky cua Lao giao Trung Quoc nhung duoc Viet hoa thanh huyen tich "2 ong 1 ba" - vi than Dat, vi than Nha, vi than Bep nuc. Tuy vay nguoi dan van quen goi chung la Tao Quan hoac Ong Tao do ket qua cua thuyet tam vi that the (thuyet Ba ngoi) kha pho bien trong cac tin nguong, ton giao. Bep la ban nguyen cua nha khi nguoi nguyen thuy co lua va deu dua tren nen mong la dat. O Viet Nam, su tich Tao Quan duoc truyen khau, roi ghi chep lai nhu sau:

Ngay xua co hai vo chong nha no rat ngheo kho. Chong ten la Trong Cao, vo la Thi Nhi. Ho lay nhau da lau ma khong co con, cho nen thuong buon phien cai lay voi nhau.

Mot hom Trong Cao qua tuc gian ma danh vo. Tuc minh, Thi Nhi bo nha ra di, roi gap mot chang trai la Pham Lang, anh nay da dung loi ngon ngot va kheo leo quyen ru duoc Thi Nhi. Hai nguoi an o voi nhau thanh vo chong. Khi Trong Cao het gian, thay vo bo di mat, lien di tim kiem khap noi, nhung khong thay tam hoi, buon rau bo cong an chuyen lam, ra di lam nguoi hanh khat de di tim vo.

Mot hom, Trong Cao den mot nha kha gia xin an, ba chu nha dem com ra cho. Thi ra do la Thi Nhi. Hai nguoi nhan ra nhau, tinh xua nghia cu de nao quen. Thi Nhi hoi han vi da lay Pham Lang. ho dang han huyen thi bat ngo nguoi chong moi la Pham Lang tu ngoai dong di lam ve, Thi Nhi moi noi Trong cao vao an trong dong rom. Pham Lang ve nha de cot lay tro bon ruong, nen dot dong rom lay tro. Trong Cao dang say ngu trong dong rom vi duong xa moi met ay bi chet chay, nguoi vo cu la Thi Nhi, thay vay cung lao vao lua chet theo. Pham lang thay vo chet cung lao minh vao dong rom dang chay ay ma chet.

Cung co tich khac: sau khi Thi Nhi lay Pham Lang, mot hom trong nha cung dot ma ngoai san, co mot hanh khat vao an xin. Thi Nhi nhan ra nguoi chong cu cua minh, dong long thuong dem gao ra cho. Bi Pham Lang nghi ngo, Thi Nhi lay lam xau ho dam dau vao dong lua dang dot ma ma tu tu. Trong Cao cam tinh an nghia cung lao vao lua ma chet theo, Pham lang vi moi tinh thuong vo, cung nhay vao cung chet.

Thuong de thay ba nguoi co nghia moi phong cho lam Tao Quan, va phan chia moi nguoi mot viec.
-Pham Lang la Tho Cong trong lo viec bep.
-Trong Cao la Tho Dia trong nom viec nha.
-Thi Nhi la Tho Ky trong nom viec cho bua.

Nguoi Viet quan niem ba vi Than Tao dinh doat phuoc duc cho gia dinh, phuoc duc nay do viec lam dung dao ly cua gia chu va nhung nguoi trong nha. Ban tho thuong dat gan bep, cho nen con duoc goi la Vua Bep. Hang nam, dung vao ngay 23 thang Chap la ngay Tao quan se len thien dinh de bao cao moi viec lon nho trong nha cua gia chu voi Thuong De (hay Ong Troi), nen co noi goi ngay nay la Tet ong Cong. Vi Tao quan quanh nam chi o trong bep, biet het moi chuyen trong nha, cho nen de Vua Bep "phu tro" cho minh duoc nhieu dieu may man trong nam moi, nguoi ta thuong lam le tien dua ong Tao ve chau Troi rat trong the. Le vat cung Tao quan gom co: mu ong Cong ba co hay ba chiec: hai mu dan ong va mot mu dan ba. Mu danh cho cac ong Tao thi co hai canh chuon, mu Tao ba thi khong co canh chuon. Nhung mu nay duoc trang suc voi cac guong nho hinh tron long lanh va nhung giay kim tuyet mau sac sac so. De gian tien, cung co khi nguoi ta chi cung tuong trung mot co mu ong Cong (co hai canh chuon) lai kem theo mot chiec ao va mot doi hia bang giay.

Nhung do "vang ma" nay (mu, ao, hia, va mot so vang thoi bang giay) se duoc dot di sau le cung ong Tao vao ngay 23 thang Chap cung voi bai vi cu. Sau do nguoi ta lap bai vi moi cho Tao Cong.

Theo tuc xua, rieng doi voi nhung nha co tre con, nguoi ta con cung Tao quan mot con ga luoc nua. Ga luoc nay phai thuoc loai ga co moi tap gay (tuc ga moi lon) de ngu y nho Tao quan xin voi Ngoc Hoang Thuong De cho dua tre sau nay lon len co nhieu nghi luc va sinh khi hien ngang nhu con ga co vay!

Ngoai ra, de cac ong va cac ba Tao co phuong tien ve chau troi, o mien Bac nguoi ta con cung mot con ca chep con song tha trong chau nuoc, ngu y "ca hoa long" nghia la ca se bien thanh Rong dua ong Tao ve troi. Con ca chep nay se "phong sinh" (tha ra ao ho hay ra song sau khi cung).

O mien Trung, nguoi ta cung mot con ngua bang giay voi yen, cuong day du. Con o mien Nam thi don gian hon, chi cung mu, ao va doi hia bang giay la du.

Tuy theo tung gia canh, ngoai cac le vat chinh ke tren, nguoi ta hoac lam le man (voi xoi ga, chan gio luoc, cac mon nau nam, mang...v...v) hay le chay (voi trau cau, hoa, qua, giay vang, giay bac..v...v..) de tien Tao quan.

Phuong Uyen (suu tam)