Gom Bau Truc bung tinh nhung lang Cham

- Tro lai lang gom Bau Truc trong nhung ngay thang sau, chung toi gap khong khi lao dong khan truong cua mot trong nhung lang nghe co xua nhat trong vung Dong Nam A.

San xuat gom o Ninh Thuan.

Duoi bong mat nhung mai hien nha, duoi nhung tan cay co thu thap thoang bong dang nhung nguoi phu nu Cham dang can man tao hinh cho san pham gom truyen thong. Hang ngan con nguoi gan bo mau thit voi nghe lam gom da tao nen mot dien mao van hoa doc dao cua cong dong dan toc Cham Viet Nam.

Lang gom Bau Truc (tieng Cham goi la Palay Hamuk) nam cach thi xa Phan Rang - Thap Cham (tinh Ninh Thuan) khoang 10km ve huong Nam. Toan lang co 440 ho voi 2887 nhan khau dan toc Cham. Do su phan cong lai lao dong trong qua trinh chuyen dich co cau kinh te, da co 20% chuyen sang lam dich vu thuong mai, chan nuoi gia suc theo mo hinh trang trai. 80% so ho con lai van gan bo voi nghe gom truyen thong me truyen con noi. Theo truyen thuyet cua cu dan dia phuong, nghe lam gom do vo chong ong to Poklong Chanh day cho phu nu trong lang tu ngan xua duoc nhan dan duy tri cho den ngay nay. De tuong nho cong on cua to nghe, ba con lap den tho Poklong Chanh ngay trong lang va te le vao dip le hoi Kate hang nam.

Ong Dang Phan, 54 tuoi, truong Khu pho 7 (ten goi hanh chinh cua lang Bau Truc hien nay) thuoc thi tran Phuoc Dan, huyen Ninh Phuoc (tinh Ninh Thuan) phan khoi noi ba con lang gom an nen lam ra trong co che kinh te thi truong la do biet giu chu tin san pham lang nghe. Chat luong hang tot, gia re canh tranh duoc voi san pham nhom nhua cong nghiep cung loai la dieu kien quyet dinh cho su song con cua lang gom hien nay. Mot bo phan nghe nhan cung da chuyen sang lam san pham gom my thuat co thu nhap kha on dinh. Ngoai nghe lam ruong lua va chan nuoi gia suc thi nghe lam gom duoc xem la nganh san xuat chinh o dia phuong. Tuy chua the giau len tu san pham hang hoa cua nghe gom nhung nhieu gia dinh da lam nha, nuoi cao cai tot nghiep dai hoc, co cuoc song on dinh deu nho vao ban tay tai hoa cua nhung nguoi phu nu Cham lam gom thu cong.

Ong Dang Phan dua chung toi di tham thu hoi chuyen lam an cua ba Phu Thi Ngui - mot nghe nhan gom co “tham nien” tuoi doi va tuoi nghe. Ba Ngui 60 tuoi doi da co 48 nam lam nghe gom. Tu ban tay che tac gom, ba la tru cot kinh te gia dinh nuoi muoi mieng an. Hang thang, ngoai viec lo an lo mac cho gia dinh o que, ba con danh dum 500-700 ngan dong nuoi co con gai dang la sinh vien nam thu 4 Truong Dai hoc Kinh te thanh pho Ho Chi Minh. Ba Ngui co the lam tat ca san pham gom theo nhu cau thi truong va theo “don dat hang” cua khach. Tu tuong nu than Apsara bieu tuong cho ve dep thieu nu Cham de phuc vu khach du lich lam qua luu niem den cac vat dung gom can thiet cho doi song thuong ngay cua cu dan phuong nam nhu am dat, khuon do banh can, banh xeo, lu dung nuoc, noi dat, lo dun than cui…

Gia lang Dang Huynh 70 tuoi, giao vien nghi huu, chi hoi truong Chi hoi Nguoi Cao tuoi Bau Truc tam su:” Tat ca phu nu Cham trong lang deu biet lam gom. Cac chau gai 12-14 tuoi bat dau hoc lam gom. Den khi co chong, phai biet lam du cac san pham gom tu am dat den lu dung nuoc. Khi nen cong nghiep nhom nhua Viet Nam chua phat trien thi nghe lam gom cua nguoi Cham o Ninh Thuan rat phon thinh. Gom Cham theo duong sat, duong bo xuoi vao mien Tay Nam bo roi nguoc len Tay Nguyen, cung cap vat dung dat nung cho cu dan khap cac dia phuong. Ke tu nhung nam dau thap nien 1970 cua the ky truoc, luc cong nghiep nhom nhua phat trien thi nghe gom roi vao canh lao dao...".

Vay nhung sac do gom nung da ngam vao mau thit cua cu dan lang gom. Co nhung luc khong tieu thu duoc san pham, ba con vuot len kho khan de giu lay nghe truyen thong cua ong ba. Toan tinh Ninh Thuan co hang chuc lang Cham nhung chi co phu nu va dat set lang Bau Truc moi lam duoc do gom. Nguoi lam gom goi tinh cam, tam linh cua minh vao trong tung tho dat, tung duong net hoa van. Vi vay, san pham cua moi nguoi tho gom Cham co tieng noi rieng khong he tron lan vao nhau. Mot san pham gom da ban di nam - muoi nam nhung khi gap lai, ho van nhan duoc mat hang do tay minh lam ra.

Nghe lam gom rat cong phu. Dat set duoc lay tu dong Bau Truc ve dap nho. Truoc khi nan gom, nguoi tho phai dao ho u dat qua mot dem voi luong nuoc vua phai. Sang hom sau, dem dat da u tron voi cat min nhao nhuyen. Phu nu Cham nan gom hoan toan bang tay, khong dung ban xoay nhu nhung noi khac. Ho di vong quanh be gom de che tac san pham. Co le Bau Truc la lang gom duy nhat o Viet Nam ma nguoi tho chi dung ban tay tai hoa cua minh de cho ra doi nhung san pham dat nung.

Sau khi tao dang, gom tho duoc dua ra phoi nang 4-6 gio roi dung manh sanh hoac cat tre lam lang. Moi gia dinh san xuat gom moc trong thoi gian nam - muoi ngay moi dua ra nung chin, lo nung lo thien. San pham gom duoc xep dan xen voi rom va cui kho. Thoi gian dot 4-5 gio la gom chin co sac do tuoi nguyen cua mau dat duoc toi luyen qua lua.

Khi san pham ra lo, truoc luc dua ra thi truong tieu thu, cac gia lang co nhiem vu “kiem dinh chat luong” san pham. Gom ra lo duoc cac chu vua tu thi xa Phan Rang- Thap Cham len an hang dua ve pho phan phoi cho nguoi tieu dung noi tinh. Hoac nguoi lam gom tu thue xe cho vao Binh Thuan len Lam Dong phuc vu tan tay nguoi tieu dung. Sau khi tru het chi phi, moi nguoi tho lam gom Cham co thu nhap 700-800 ngan dong/thang. Rieng nhung nguoi san xuat gom my nghe phuc vu khach du lich va trang tri noi that co thu nhap on dinh tren 1 trieu dong/thang.

Hoa si Dang Nang Tho, dan toc Cham, da thanh danh boi nhung tac pham tuong dat nung duoc ket tinh tu dat, nuoc, lua cua lang gom Bau Truc que huong anh. Nam 1998, tai trien lam my thuat cac nuoc chau A - Thai Binh Duong to chuc o An Do, buc tuong dat nung “Luan hoi” cua anh duoc chon lam bieu tuong cho trien lam. Cuoi nam 1998, anh tham gia trien lam my thuat toan quoc tai Bien Hoa, tac pham “Ta on” cua anh doat giai Ba. Nam 2000, tai trien lam my thuat cac tinh mien Dong Nam Bo o Tay Ninh, buc tuong dat nung “Nguoi tram tu” cua Dang Nang Tho doat giai Nhi…

Nhung nguoi tho thu cong lang gom Bau Truc dang mong duoc nganh du lich, thuong mai dau tu tim kiem thi truong trong nuoc va tien toi xuat khau gom Cham. Lang gom co xua nhat vung Dong Nam A o Ninh Thuan dang can co su tac dong tao ra nhung “cu huych” du manh tu phia cac co quan quan ly nha nuoc ve thuong mai va van hoa nham tao nen suc bat moi cho lang nghe truyen thong doc dao voi nhung dang ve rieng co nay.

• Thai Son Ngoc