Dau nam noi chuyen van hoa cua nguoi Viet ta

Tang qua dip Tet cho ong ba - mot net dep cua van hoa Viet.

Hoi cuoi nam 2004, toi ve Viet Nam tham nha, roi vao Sai Gon tham vai nguoi ban. Den nha mot nguoi ban gia, chau be chau cua nguoi ban dung o cua nhin toi la lam. Nguoi ban nhac chau “Con chao bac di con”. Chau be chao toi li nhi.

Toi chot nho lai hoi cach day hon 20 nam, ngay sau khi ngay chien tranh ket thuc, toi tu Ha Noi vao Sai Gon, va cung den tham mot nguoi Sai Gon. Chau be con ong chu nha cung trac tuoi chau be bay gio, cung dung o cua cung bo don khach. Chau be dung vong tay truoc bung, cui nguoi chao toi “Da, con chao chu”, nguoi bo khong phai nhac.

Hon 20 nam sau, tinh hinh da khac. Cach chao khach cua cac chau be cung da khac. Bay gio chau be phai co nguoi nhac, va khi chao cung khong khoanh vong tay nhu truoc nua.

Chi tu mot chi tiet nho do thoi, suy rong ra, thay van hoa cua nguoi Viet Nam ta gio day that khac xa truoc kia.

Truoc day, cung khong lau la gi, lam gi co chuyen “com tu”, hanh khach bi nha xe va nha hang “hanh”, tham chi bi danh chet nhu da tung xay ra cach day vai nam. Truoc day, cung lam gi co chuyen cac cua hang cua hieu chong lon voi khach, tham chi danh chui khach nhu hien nay. Cac nhan vien nha nuoc truoc day cung lich su voi dan hon hien nay. Cac chu cong an truoc day duoc nguoi dan triu men goi la “chu”, thi nay thuong bi goi la “thang”.

Nguoi Viet Nam ta von la nguoi nhan hau, hien lanh, de gan, de lam quen. Cach xung ho cua nguoi Viet Nam ta cung rat dac biet. Cach xung ho nhu “anh, em, chi, chu, bac, co, ong, ba, con, chau…” von la cach xung ho trong gia dinh. Nhung nguoi Viet Nam ta dung cach xung ho do de goi nhau ngoai xa hoi. Khi goi nhau la anh, la chi, la em, la co, la chu, la chau, la con… thi lap tuc tro thanh than thien ngay, nhu trong gia dinh.

The nhung gio day cach xung ho do cung da bi mai mot di nhieu. Nguoi ta goi nhau la “thang, lao, con mu, no, may tao…”. Van hoa “nguoi Ha Noi thanh lich” gio day tim duoc cung kho nhu “tim sao giua ban ngay”. Nhung cau noi lich su, le phep nhu “Da thua, da vang, da khong, a, xin loi, cam on” cung tro nen hiem di trong ngon tu hang ngay cua nguoi Viet ta ngay nay. Nhung cau noi dua y nhi, kin dao ngay xua, thi nay cung thuong bi thay vao nhung cau noi dua tho lo, tuc tiu.

Thang 7 nam 1998, Hoi nghi Trung uong 5 cua Trung uong Dang khoa 8 da hop, quyet dinh ve “Xay dung va phat trien nen van hoa Viet Nam tien tien, dam da ban sac dan toc”. Nhung co le Nghi quyet 5 do qua chung chung, thieu nhung hinh thuc cu the, nen Nghi quyet 5 do chua thuc hien duoc bao nhieu. Van hoa, dao duc xa hoi van ngay cang xuong cap.

Ong cha ta da giu gin van hoa nhu the nao?

Vua Tu Duc nam 1857 cho lam bia noi ve cu trang Bung Phung Khac Khoan (1528-1613), ghi ro cac quan tinh, huyen cua nha Nguyen o tinh Son Tay (que cu trang Bung) khi den lang Bung deu phai “xuong xe, den yet kien mo cu va lam le te yen”. Chi mot viec lam do thoi du de lam cho moi nguoi dan, moi quan chuc deu hieu la phai kinh trong cac bac chi si co cong voi nuoc, nho the ma dao duc, trat tu, le giao xa hoi duoc giu vung, nguoi duoi biet kinh trong nguoi tren. Do chinh la nen van hoa dam da ban sac dan toc. Toi mong uoc gio day, neu co vi quan chuc nao di qua mo cu Nguyen Du o Tien Dien, Nghi Xuan (Ha Tinh) xuong xe, vao thap huong mo cu, thi do cung se la mot net van hoa dep cua nguoi lanh dao. Nguoi ta se nhin vao nghi le do, de bao ban nhau hay song co le nghia, co van hoa. Chang co bai hoc giao duc van hoa nao co hieu qua hon.

Noi den van hoa, phai co hinh thuc cu the de bieu hien, ma nghi le la mot hinh thuc van hoa quan trong. Cac nghi quyet cua dang khong thay noi den cac nghi le van hoa.

Le tich dien ong cha ta van thuc hien ca ngan nam nay, co tinh van hoa rat cao. Tu doi vua Le Dai Hanh (980-1005), den doi Nguyen nam 1945, hang nam vao dau xuan, nha vua ra dong cay ruong, lam Le tich dien, cau cho duoc mua. Le nay xuat phat tu me tin, nhung dan tro thanh mot le nghi van hoa, lam dam am quan he vua-dan. Nuoc ta la nuoc co nen van hoa lua nuoc. Boi vay ma co le Tich dien. Le Tich dien nay keo dai gan 1000 nam. Tu nam 1945, le Tich dien bi bo. Co nen khoi phuc khong?

Hay thu hinh dung xem, vao dau xuan, cac vi lanh dao Dang va Nha nuoc chia nhau di 3 mien Bac, Trung, Nam cung nhan dan lam Le tich dien, xan quan, xuong ruong cay mau vai duong, noi loi chuc mot nam moi duoc mua, nhan dan no am, hanh phuc. Dep lam chu, tham dam tinh dang-dan, tinh lanh dao-dan lam chu. Day chinh la van hoa dam da ban sac dan toc.

Hay Le the den Dong Co. Su cu chep rang thoi vua Ly Thai To, khi vua bang ha, truyen ngoi cho thai tu Ly Phat Ma, tuc la vua Ly Thai Tong. Nhung 3 nguoi em cua thai tu da muon cuop ngoi cua anh, dem quan noi loan. Dai tuong Le Phung Hieu da dep duoc loan, bao ve duoc trieu dinh. Tu do hang nam, vua Ly Thai Tong to chuc Hoi the Dong Co, lam o den Dong Co, tren duong Thuy Khe-Ha Noi hien nay. Cac quan doc loi the “Lam con bat hieu, lam toi bat trung, than minh giet chet”. Tu do hang nam lay ngay mong 4 thang 4 lam ngay Hoi the Dong Co. Den doi Tran, loi the duoc sua mot chut: “Lam toi tan trung, lam quan trong sach, ai trai loi the, than minh giet chet”. Do la mot net van hoa rat dam da ban sac dan toc. Khong phai la hu tuc.

Trong mot ky hop quoc hoi, nha su hoc Duong Trung Quoc co de nghi lam le “Tuyen the” nhu cac nuoc van lam. Tong thong khi nham chuc, mot tay de len quyen Hien phap, mot tay gio cao, the bao ve Hien phap va quoc gia. Do la mot nghi le rat quan trong, rat van hoa, de giu gin pham gia cho nguoi lanh dao.

Ta co nen lam le “Tuyen the” do khong? Va de co tinh truyen thong, noi tiep cha ong, ta lam o den Dong Co. Cac vi lanh dao khi nham chuc, den den Dong Co lam Le the, doc loi the vi du nhu: - “Lam quan trong sach, khong tham nhung, tan trung voi nuoc, lich su, le phep voi dan, ai trai loi the, than minh giet chet”. Neu duoc nhu the thi hay biet may.

Trong nhung ngay giap Tet Dinh Hoi 2007, Thu tuong Nguyen Tan Dung da co cuoc doi thoai truc tuyen chua tung co voi dan. Day la mot tin hieu rat dang mung cho nam moi. Mot net van hoa moi, ton trong dan, gan dan, lang nghe tieng noi cua nhan dan da bat dau duoc hinh thanh trong lanh dao cao cap nhat cua dat nuoc. Hi vong net van hoa “truc tiep doi thoai voi dan” se duoc duy tri va phat trien hon nua, tu trung uong den dia phuong.

Minh Tuan
(Tu Tokyo)