Vu khuc truyen thong Cham pa

Dan toc Cham (hay con co ten goi Cham, Chiem Thanh, Hroi) cu tru chu yeu o tinh Ninh Thuan va mot phan nho o An Giang, Tay Ninh, Dong Nai, thanh pho Ho Chi Minh, tay nam Binh Thuan, tay bac Phu Yen... va co den 3/5 dan so theo dao Hoi, dao Ba La Mon. Vi nhom co ban theo dao Hoi nen ca nam va nu le phuc thien ve mau trang. Dac diem trang phuc la loi tao hinh ao kha dien hinh: khoet co, can than va nach tu mot mieng vai kho hep (hoac can voi ao dai) thang o giua lam trung tam ao cho ca ao ngan va ao dai.

Mat khac con thay duy nhat o Viet Nam dan toc nay nam gioi mac vay voi kieu trang phuc va phong cach tham my rieng. Cac le hoi dan gian truyen thong tieu bieu cua nguoi Cham do la: le hoi Kate (tuong niem Dang cha - le hoi lon nhat, vui nhat cua nguoi Cham theo dao Ba La Mon); le hoi Ramuwan - le hoi dien hinh nhat ve le nghi o thanh duong cua nguoi Cham theo dao Hoi; le hoi Thap Ba (tuong niem Nu than Me xu so - Ponaga) den tu Nha Trang - Khanh Hoa; le mung suc khoe, le mua tong on dau nam, le cuoi cua nguoi Cham An Giang... Mua hat dan toc Cham rat noi tieng.

Tren nhung cong trinh kien truc Cham, hinh tuong vu nu apsara trong cac tu the mua luon goi cho nguoi ta cam giac nhu lac vao tien canh. Ai da thuong thuc mua Cham se khong the khong dam long minh trong nhung vu dieu quyen ru nay. Chinh vi vay, nha tho Inrasara cua dan toc Cham viet:

“Nhung vom nguc cang phong ban mai

Nhung vom nguc nung tram suy tuong

Hom qua va ngan sau.

Nhay mua giua hoang hon

Duong cong bay bay chieu vun nat.

Bong dem tran dai thung lung khat

Nhay mua goi binh minh

Paranung miet mai ngan nam vo”.

Moi dieu mua Cham chua dung trong do nhung noi dung khac nhau, nhung deu huong den cac diem chinh la the hien uoc vong cua nguoi Cham truoc than linh, than toc, thien nhien va cong dong. Ho mong sao cho mua thuan gio hoa, mua mang duoc boi thu, cay coi tuoi tot, con chau am no khoe manh, hanh phuc, duoc song yen on lam an va tho phung to tien. Mua Cham thuong su dung voi cac loai dao cu nhu khan, roi, trong, quat... va dua vao tung loai dao cu ma dat ten cho dieu mua. Hinh anh dac trung trong sinh hoat thuong ngay cua nguoi phu nu Cham la doi Pu di lay nuoc, tu do ra doi dieu mua Doa pu.

 Ben canh dieu mua Doa pu la dieu mua khan. Day la dieu mua gan voi chiec khan, mot vat dung khong the thieu doi voi phu nu Cham. Cac nghe si mua chi dung nhung dong tac tay that nhe nhang de phat hai dau chiec khan tung len theo nhip dieu cua am nhac nhung lai co tac dung rat lon nhu thuc giuc ron rang, luc an, luc hien. Diem thu vi trong nghe thuat mua Cham la viec nghe thuat hoa nhung hoat dong thuong ngay, nang len o mot tam cao moi, qua do nguoi ta cam nhan duoc suc song, cai hon cua dan toc. Neu nhu mua Doa pu mang net diu dang, sau lang, mua khan the hien su uyen chuyen thi mua quat lai ron rang, vui tuoi, soi dong. Chiec quat nhu tieng noi than tinh, khi vui quat rung len, khi buon thi up xuong, luc yeu duong lai duyen dang day dua, khi nghia tinh quat song doi bay luon...

Mua roi la dieu mua cua nam gioi, no bieu hien suc khoe, long quat cuong; the hien su dau tranh kien cuong, chien thang ta ma nham mang lai cuoc song thanh binh cho xu so. Ben canh nhung dieu mua ke tren, mua cheo thuyen duoc coi la dieu mua lau doi nhat trong kho tang nghe thuat mua Cham. Mua cheo thuyen phan anh sinh hoat lao dong vung bien cua nguoi Cham voi noi dung day tinh nhan van. No khong chi mieu ta qua trinh lao dong tren bien cua cu dan, ma con de cao duc do con nguoi, dong thoi khang dinh y chi con nguoi co the chien thang moi gian nan thu thach.

Mua dan gian Cham dua tren bon dong tac co ban nhu: mua con cong, mua con ga tay, mua qui phai va mua hoang tu. Co the xuyen suot bai mua chi co bon dong tac chinh mang tinh chat qui nap, chu dao nhung van tao duoc an tuong doc dao, cuon hut nguoi xem vao khong khi linh thieng, sau tham, chua day an vong.

Ngoai ra con co dong tac nhun em diu, bong benh nhu nhung dot song nhe tren mat bien menh mong. Trong dong tac chan co nhung net phu nhu to diem cho nhung nhip chinh gay cam giac la thuong. De cam het duoc cai hay, cai dep cua mua Cham, ngoai vai tro cua nguoi nghe si va dao cu con phai ke den yeu to am nhac. Nhac cu chinh trong mua Cham gom bo ba: trong paranung, ken saranai va trong ginang. Am nhac gop phan tao khong khi vui tuoi, soi dong va lam cho buoc chan, dieu mua cua cac chang trai, co gai them thuot tha, yeu dieu.

Mua Cham la mot kho tang nghe thuat qui bau khong chi cua dan toc Cham ma con cua Viet Nam va nhan loai. Ben trong nhung dieu mua ay, nguoi ta co the phan nao cam nhan duoc tam hon day chat van hoa bien, dat dao va soi dong, khong it su lang man trong tam hon cua dan toc Cham.

Trinh Thanh Yen (Tong hop)