Tieu thuyet va lich su

Tags: Tu Lo, Duong Hoan, Minh Khong, Ngan La, Tu Dao Hanh, Ly Trac, nhan vat lich su, nguoi dan ba, mot con nguoi, tieu thuyet, tac gia, gian thieu, truyen thuyet, su ba, dai su, chang


Tieu thuyet va lich su
Nha nghien cuu-phe binh Lai Nguyen An

Trong vong dam chuc nam tro lai day o ta da hinh thanh mot so quan niem va quy pham (khong thanh van, co nhien) cho sang tac ve de tai lich su theo do ca lich su lan nghe thuat deu chiu thiet thoi...

Trong vong dam chuc nam tro lai day o ta da hinh thanh mot so quan niem va quy pham (khong thanh van, co nhien) cho sang tac ve de tai lich su theo do ca lich su lan nghe thuat deu chiu thiet thoi, chang han nguoi ta buoc nha van (va den luot nha van tu buoc minh) chi nen trinh bay doi song qua khu trong trang thai “vua toi nhat tri”, “muon dan mot long”, lam nhu the o xu nay xua kia khong tung co dau tranh quyen luc o chinh truong cap cao, khong tung co dau tranh xa hoi ben trong cong dong dan toc; chinh nhung quan niem va quy pham kieu ay da khien ca chat tieu thuyet lan tinh kich thuc su cua lich su bi tuoc mat quyen hien dien trong van hoc.

Muoi nam gan lai day co the thay tren de tai lich su nhung tim toi manh dan hon, vuot qua cac quy pham can coi , dem lai sinh khi cho van chuong ve lich su. Tuy vay, tren thuc te sang tac de tai nay lai thuong thay su xoi mon ranh gioi the loai giua tieu thuyet va truyen. Kha nhieu no luc phac hoa cac buc ve toan canh doi song dan toc o nhung thoi doan qua khu nhat dinh, le ra nen duoc coi la truyen dai voi tinh chat su thi ro ret, lai thuong duoc ca tac gia lan khong it nha nghien cuu nha phe binh dua ra xem xet nhu la tieu thuyet, trong khi chinh tac pham lai bo qua nhung nhiem vu thuc su tieu thuyet.

Doc Gian thieu cua Vo Thi Hao, mot dieu toi dan dan thay ro la tac gia hieu va don suc vao nhung nhiem vu thuc su tieu thuyet khi tiep can mot de tai qua khu.

(Xin co mot luu y nho. Dieu toi duong goi la nhiem vu thuc su tieu thuyet o day la ung voi quan niem va mau hinh “kinh dien” cua tieu thuyet, tuc la tieu thuyet Au Tay the ky XIX, cai quan niem va mau hinh da tham nhap sau vao van chuong tieng Viet tu thap nien thu ba cua the ky XX, chu khong phai la nhung cach tan va dot pha cua gioi tieu thuyet gia the gioi tren duoi mot tram nam nay, tuy nhung pha cach nay cung khong hoan toan xa la voi hieu biet cua chung ta).

Nhiem vu thuc su tieu thuyet la trinh bay doi song ca nhan con nguoi, so phan cua no, tinh cach cua no.

Vo Thi Hao da tan dung nhung su lieu cua Dai Viet su ky toan thu, dac biet la nhung su kien trong thoi doan 1088-1138, duoi hai trieu Nhan Tong va Than Tong nha Ly, da tan dung cac truyen thuyet ve Tu Dao Hanh trong Thien uyen tap anh, lai cung da day cong hu cau, “thiet ke lai qua khu”, tu nui song cay coi, phong canh vung phia tay thanh Thang Long den thac nuoc song Gam, roi tuong tuong ra tu nhung vung nui cao tuyet phu xa xoi noi Thien Truc, den dinh thu quan lai, cac canh hon chien, danh lon, roi cac thu le va hoi, banh trai, trang phuc, trang suc, my pham, v.v…, tao nen da thit lien mach cho doi song qua khu duoc dung lai trong tac pham. Tuy vay, tac gia kho co the thanh cong neu nhu khong dua ra duoc mot kien giai moi me va kha chap ve nhan vat lich su dong thoi la nhan vat truyen thuyet Tu Dao Hanh.

Truyen thuyet ve xuat than va qua trinh tu tap va hanh dao cua Tu Dao Hanh trong Thien uyen tap anh, nguon su lieu da bi huyen thoai hoa thanh truyen thuyet ve goc tich vua Ly Than Tong (do Tu Dao Hanh dau thai lam con Sung Hien hau) va chuyen vua bi hoa ho, sau duoc su Minh Khong chua khoi, ghi trong Dai Viet su ky toan thu, da duoc tac gia Gian thieu tiep nhan, xem hai tieu truyen ay nhu nhung kiep song cua cung mot con nguoi. Hai thien tieu su nay, mot cai duong nhien tham dam huyen thoai ca Phat giao Mat tong lan Dao giao, cai con lai le ra phai thuan ly kieu Nho gia nhung da khong the choi tu dua huyen tuong vao chinh su. Tuy nhien, dieu quan trong nhat lai la doc ra tu hai thien tieu su vo tinh bi buoc vao nhau nay mot vai net nghia nhan sinh pho bien.

Vo Thi Hao da lam duoc dieu nay va tu cac chat lieu ve hai nhan vat lich su truyen thuyet hoa, nha van da xay dung nen mot nhan vat tieu thuyet.

Tu day, ta se noi ve nhan vat Tu Lo trong tieu thuyet Gian thieu.

*

Xuat hien trong cau chuyen, chang trai Tu Lo ban dau la mot cong tu con quan, sinh ra duong nhu chi biet doc sach danh co thoi tieu,…tom lai chi de huong phuc loc. Chang dau biet buoi dao choi cung nguoi vo chua cuoi vao toi nguyen tieu nam ay lai la nhung gio khac cuoi cua cuoc song phu hoa ma chang duoc huong tren coi doi nay. Ngay dem ay, tai hoa ap den gia dinh chang : cha chang la Tang quan do an Tu Vinh bi Dien Thanh hau nho phap su Dai Dien dung phep thuat giet chet. Xac cha chang troi nguoc song To, dung lai truoc nha Dien Thanh hau, roi dung dung len chi tay danh dau ke thu pham vu am hai, sau do con nhieu lan bao mong nhac con trai tra thu.

Tai bien da lam thay doi han chang trai. Chang nguyen tu day song chi de tra thu cho cha. Lan thu nhat, chang cung me dang don to cao Dien Thanh hau len vien quan coi viec hinh an; ong nay biet Dien Thanh hau la thu pham nhung cung biet the luc vi hoang than nay qua lon, ben phan quyet rang me con chang pham toi vu cao, le ra bi phat nang nhung vi cha chang vua mat nen giam xuong muc me con chang bi cach xuong lam thu dan va bi tich thu gia san. Me chang chet vi uat uc.

Lan thu hai, khong cam chiu noi oan khuat, chang dem buc don viet bang mau den le diem binh dang len vua Nhan Tong, tuong noi oan duoc giai, nao ngo suyt bi chem dau vi dam lam kinh dong be rong, la don mau bi lop lop chan ngua voi xeo nat.

Lan thu ba, biet khong the dong den thu pham o ngoi cao, chang dinh mot phen song mai voi ke dam thue chem muon, nhung gan suc mot thu sinh nhu chang chi co the la tro cuoi truoc phap su Dai Dien phep thuat day minh.

Tu Lo hieu rang muon tra thu nha, it nhat la muon trung tri ke giet thue kia, thi chinh chang phai tim noi hoc duoc phep thuat cao hon Dai Dien. Chang tim den vi dai su tren nui Yen Tu, nhung ngai cho chang biet thien vien cua ngai khong phai noi dung duong niem thu han, cung khong day phep la hai nguoi. Thay chang tha thiet “neu khoanh tay truoc ke ac thi tat vo tinh hai nguoi thien”, dai su ben chi loi cho chang cung Minh Khong va Giac Hai sang hoc dao ben nuoc Tay Truc, noi ma chinh Dai Dien da den hoc, lai luu y chang can ben gan hon Dai Dien, hon nua con muon chang tren duong hoc dao can don ngo duoc doi dieu cho voi ganh nghiep chuong…

O doan dau con duong hanh huong ve phia tay, Tu Lo co luc gap lai nguoi yeu; nang da bi ep ga cho chinh con trai ke chu muu giet cha chang, nang da cam chiu buoc len xe hoa de roi bo tron truoc le hop can, nang da mai danh an tich di tim chang, nguyen theo chang den cung troi cuoi dat; nhung Tu Lo da nguyen chi con song voi khong gi khac ngoai han thu nen co suc dut bo. Lan cuoi cung, nang tu tren ghenh da lao xuong chiec be cua chang dang nguoc song Gam; doi tinh nhan dang hien nhau lan cuoi truoc khi nang lao xuong thac du chi vi chang quyet khong cho nang di theo minh.

Duong di Tay Truc co nhien vo van hiem tro, nhieu lan tuong bo xac doc duong. Den luc gap duoc thay, trong khi Minh Khong va Giac Hai chon hoc cung mot huong thi rieng Tu Lo chon hoc mot huong khac, cot ren duoc phep thuat cao cuong de tro ve bao thu nha; chang thu nhan rang van chua the roi coi vo minh, van chon con duong nang no luan hoi lac kiep.

Tu Lo khong the ngo rang cong phu tu luyen gian kho dang dang muoi ba nam co doc giua nui cao tuyet gia cot de tra thu, vay ma khi tro ve, viec tra thu lai de dang den vay. Dien Thanh hau chi con la cai xac khong hon ngay ngay chay theo dua con trai doc nhat da hoa dien sau dam cuoi bat thanh va vu chay nha ngay ay. Chang tim den ke giet thue nam xua, han lai gan nhu khong mot chut chong cu, de cho chang mac suc ra tay va han tiep nhan cai chet binh than den muc chang thoang chut ghen ty.

“Tu Lo ra roi, nhin thay ke thu ma chang da danh ca nua doi de cam han, de nuoi chi, nay da tu kiet que, tu huy hoai. Nhung phep thuat phai chiu kho nhuc moi luyen duoc trong muoi may nam troi chang de dung vao viec gi nua. Nguoi chang trong rong”(tr.394).

Thu nha da tra, chang tim den thac du noi nguoi yeu da tram minh nam xua toan tu tan theo nang nhung chinh hoi uc tinh yeu lai khien suc song trong chang troi day.

Lam gi voi phan doi con lai? - chang tu hoi. Sau luc chung kien le phong diem khau (tha linh hon chung quy khoi hoa nguc) va dam dao ve phat ly voi mot cao tang, o chang thanh hinh mot dich song moi… “…Tu nay cuoc doi chang se danh tron cho viec khuyen duong hy xa, xa roi vat duc, dem chan tam de quy tap thien ha muon nguoi lam mot, lay le tu bi va su quen minh de ran day chung sinh”(tr.400). Chang tim den ngoi chua nho tren nui Sai, duoc ton lam su tru tri, cung chung tang va phat tu vac da xay chua mo duong, lai dem phep thuat chua benh cuu nguoi, thu nap duoc nhieu de tu, cam hoa duoc ca nhung ke sat nhan… Chi dam nam sau noi day da thanh mot ngoi chua danh tieng, duoc dan chung xa gan tim den nghe thuyet phap, chua benh, cung duong,…, phap danh Dao Hanh ma chu tang ton xung nha su tru tri cung noi danh cung ngoi chua…

Dat dan cau chuyen toi day, neu dung lai, se duoc mot ban hanh ke thanh qua tu tri va cong duc cuu nhan do the cua mot cao tang; chuyen so do nay sang van chuong can hien dai se la chuyen anh hung chien si; o ca hai truong hop tran thuat deu se roi xa tieu thuyet.

Tac gia Gian thieu muon dua chat lieu lich su vao tieu thuyet.

Ta se tiep tuc theo doi cach thuc tac gia Gian thieu dung hu cau nghe thuat nhu the nao de xu ly lai trong tac pham cua minh cac du kien da co trong su ky va truyen thuyet.

Nhan vat Tu Lo trong Gian thieu o giai doan la vi dai su nui Sai duc cao vong trong duoc tac gia tieu thuyet phac ve ra doi net ve doi song ben trong. Duong khi duoc chung sinh ton sung vi cong giao hoa va chua benh cho ho, vi dai su bong nhan ra viec thao tung long tin cua ho sao ma de dang den the. Va, cang khuyen day ho coi khinh vat duc, chiu dung moi kho ai hien kiep de huong sung suong noi Niet Ban, dai su cang nghi ngo long tin cua chinh minh. Ngai cam thay duong den Niet Ban cang di cang xa, vay ma ngam ra chinh minh con chua kip co mot ngay song cho minh. Ngai thay bon quyen quy rieng huong xa hoa, lam du thu bay ba, lai duoc quyen thay troi bien thien ha thanh tro choi trong tay minh, lai co quyen dua danh duc Phat de tu an ui va lap liem toi ac. Ngai tu thay du minh da nhieu cong tu tri, da dat toi nhung bac cao trai gioi, vay ma nhin sau vao ban than, ngai khong dam chac trong long khong con uoc ao lau son gac tia, khong luon muong tuong hinh dang nguoi dan ba da cung minh an ai duy nhat mot lan. Ngai tu hoi minh dang lam gi? Chang phai minh hang dem nghien chat rang tren giuong da lanh, can nat mot ben tay diet lua duc, the se tu nen dac dao de kiep sau tro thanh nguoi co quyen luc nhat thien ha, de bao ho nguoi than, de cuu giup thien ha…? Ngai biet minh van luon tinh thuc, nhung cang tinh thuc lai cang doi mat nhieu cau hoi nan giai…(tr.426-432).

Tom lai, trong tam can ngai, long ham song doi song tran gian van con qua sau nang.

Doi voi tac gia Gian thieu, doan phac hoa tam trang ben trong nay la huu co cho tran thuat ve nhung bien co tiep theo: dai su Tu Dao Hanh dau thai vao nha Sung Hien hau, sinh ra o kiep thu hai lam cong tu Ly Duong Hoan, nguoi se duoc lap lam thai tu va se len ngoi lam hoang de thu 5 nha Ly, ngay sau Ly Nhan Tong.

Tiet doan dai su tu biet de tu truoc cuoc vien tich khac la duoc mo ta nhu la canh mot bac thay nua duong lua doi va bo roi de tu. “Ta da lua doi ho! Ta da bo roi ho! Ca doi ho da theo ta de bi ta lua doi u? Ho se song ra sao voi su lua doi cua ta?” Nhu la de tra loi ngai, vua khi ngai hon lia khoi xac, de tu tung la ke sat nhan bong lai noi mau xua nghe cu…(tr.451-454). Cach xu ly nay boc lo cai nhin mia mai, cai nhin sap lai gan su kien, phi truyen thuyet hoa cai su viec da bi truyen thuyet hoa. Do la cai nhin tieu thuyet.

(...)

Nhan tien cung luu y rang bo cuc tieu thuyet Gian thieu tuy xao tron thoi gian nhung ro rang la duoc dan thanh 2 mach, bam theo thoi gian cac bien co tieu su hai con nguoi : Tu Lo va Ly Than Tong; mach thu nhat nam trong khoang thoi gian 1088-1117; mach thu hai trong khoang 1117-1138.

Mach 1 (gan voi thoi gian tieu su Tu Lo): cac chuong II (Dem nguyen tieu), III (Cong duong), IV (Dai dang khoa), V (Cuu trung), VI (Tieng goi), VII (Tieu dang khoa), VIII (Nguoc thac oan), XVI (Hanh cuoc), XVII (Bao oan), XVIII (Thien su), XIX (Vinh hoa), XX (Dau thai).

Mach 2 (gan voi thoi gian tieu su Ly Than Tong): cac chuong I (Gian thieu), IX (Lanh cung), X (Long sang), XI (Niem xu), XII (Doa xu), XIII (Ho), XIV (Co phong), XXI (Giai thoat), XXII (Lanh tieu nhan gian), XXIII (Ta thu), XXIV (Doan dau dai), XXV (Lua).

Tro lai dieu dang ban ve nhan vat Tu Lo trong tieu thuyet Gian thieu.

O kiep song tiep theo, du co duoc ngoi vi cao nhat, nhan vat nay van chang lam duoc gi dang goi la vi dan vi nuoc. Dieu duy nhat co the ke lai la nhung lac thu ma chi o ngoi vi ay moi duoc huong; chinh dac quyen nay cat nghia “tai sao trong cac trieu dinh thuong lam vao canh noi da nau thit, thuoc doc hoac bua chu am hai lan nhau trong anh em ruot thit de thoan doat ngoi bau”(tr.247). Tac gia Gian thieu nhan vao chi vai net thoi o kiep thu hai: tinh va tat. Ben trong Duong Hoan co mot “nguoi gia” Tu Lo voi khat khao khon giai cua kiep truoc da in han thanh mot khac khoai ma can nguyen bi an chi lo ro khi vua gap mat su ba chua Tram, von chinh la nguoi vo chua cuoi cua Tu Lo thoi tre, sau khi nhay xuong thac du da duoc cuu vot, roi song cuoc doi tu hanh cua mot ni su, de gio day gap lai “co nhan” da song o kiep sau tren ngoi hoang de. Nhung trong Tu Lo o kiep thu hai cung co mot Duong Hoan tre tuoi muon dat toi quyen uy va danh vong sieu viet, bieu trung o viec gang thanh than bang duoc voi cung nu Ngan La, co cung nu co chiec ron mau chu sa quy hiem, von duoc coi la nguon khoai lac va van may dac biet cho ngoi vua, mot vuu vat ma chinh Duong Hoan da cuu khoi ngon lua gian thieu cung 48 cung nhan khac bi buoc phai chet theo vua truoc. Neu nhung giay tinh “hoi co” huong ve mot tien can mu mo khien Duong Hoan lam benh ac, thi tham vong “pham thuong” lai dan ong vua tre den cai chet.

Su kien Duong Hoan mac benh va duoc cuu chua, trong tieu thuyet Gian thieu, da duoc ke va giai thich theo kieu phan tam hoc.

Chang Duong Hoan tre tuoi khong biet minh la Tu Lo thac sinh, khong hieu nhung cam giac tua nhu ky uc nao do cua minh la gi. Chi den khi gap su ba Nhue Anh trong hoi khanh thanh tam van bon ngan bao thap o gac Thien Phu, nhung cam giac kia moi lay tinh; chang tim cach giu su ba trong cung thi su ba bo di… The roi vua lam trong benh, moc long hoa ho. Trieu dinh lap dan te, toan giet cung nu Ngan La, lai sai quan linh di bat su nu chua Tram…Truoc mat su ba, vua van xin hay cuu chua cho minh. Su ba di tim dai su Minh Khong. Va Minh Khong da chua cho Duong Hoan bang cach lam cho benh nhan nho lai nhan duyen tu kiep truoc (dieu nay goi nho den viec cac nha phan tam hoc thoi nay chua benh tam than bang cach goi cho benh nhan nho ra noi ra nhung buc boi tham kin). May bao vat tuy than cua dai su Tu Lo duoc dua ra truoc “benh nhan” Duong Hoan: manh guong dong, cay sao ma cong tu ho Tu tung thoi khuc “Phuong cau hoang”, chiec dau con da nhan-an nhan tung cho Tu Lo bu sua minh va ngay ngay di kiem thuc an nuoi chang, dem dem ap u chang suot thoi gian tu tap tren nui tuyet, cuoi cung da chet vi qua doc vua luc chang thanh tai. Nhung danh thuc tien kiep van chua du. Tac gia Gian thieu muon vai tro tay rua thuoc ve nuoc mat co nhan! - dieu nay cho thay xu huong nu quyen khong che giau cua tac gia.

(...)

Doi voi tac gia tieu thuyet Gian thieu, thoi diem chua benh cung la thoi diem phe phan, thoi diem ma nhung co nhan nhu su ba Nhue Anh, dai su Minh Khong co the “vat long” benh nhan ca ve tinh than nua, nhac nhu ong vua-benh nhan nhieu dieu he trong. Su ba len an nguoi tinh cu trong nhung nam cuoi kiep truoc da lua doi chung sinh, gay do vo niem tin trong chung sinh, con trong hien kiep thi mai chay theo vinh hoa, quen trong trach quan vuong, quen lam dieu nhan nghia, “truoc mat ta chang phai Tu Lo nam xua…ma chi la mot ong vua chua thong thao phep tac tri nuoc” (tr.469).

Roi su ba bo di han. Vua nga ra bat tinh. Minh Khong buoc ban cu phai lua chon: hoac sieu thoat, hoac tiep tuc ngoi tren ngai vang va se khong tranh duoc benh cu tai phat. Tu Lo thoat dau nghe theo, da phut choc thoat hon khoi xac Duong Hoan, nhung lap tuc lai nhap hon tro lai. Minh Khong buon ba: “Ta chi chua duoc benh chu khong cat duoc can”.

Nhan vat van chung nao tat nay. Van theo duoi tham vong song trong quyen luc, thoa man khat vong cao sang, quyen quy; day van la benh can tu kiep truoc, khong the chua khoi.

(...)

Sau cai chet cua Duong Hoan Than Tong, mot chi tiet cuoi cho thay: cac de tu cua dai su Dao Hanh tren hang nui Thay vao xem van thay nhuc than ngai chua he hu hoai; ho tu hoi: chang le den bay gio duc thay cua ho van con lo lung trong coi tram luan nay sao? Su ham ho coi tran, rot lai, van la net tinh cach bat bien o nhan vat.

Nhu vay, nhan vat Tu Lo da duoc tac gia Gian thieu the hien khong phai nhu mot tam guong hay mot ban thanh tich cong duc, nghia la khong phai nhu nhan vat su thi, ma nhu mot con nguoi voi so phan va tinh cach rieng cua no; nhu nhung kinh nghiem song, nhu nhung chiem nghiem ve le thanh bai trong doi nguoi, nghia la nhu mot nhan vat tieu thuyet. Nguoi doc sau khi gap lai trang cuoi Gian thieu co the di toi nhung nghiem sinh dai loai nhu : con nguoi ta sinh ra von khong phai de tra thu nhung tai bien co the khien nguoi ta chi song de rua thu; nguoi chi song voi han thu cung la mot nhan dang meo mo khong de sua chua; ke thuyet giang voi nguoi doi mot duong, ban than minh song theo mot duong, chac chan se bi nguoi doi lat tay; khat vong song nhieu hon mot kiep huu han la co the hieu duoc, nhung tham vong qua dang tat se bi gay do, v.v…Khong the noi nhan vat Tu Lo o tieu thuyet nay da duoc xay dung thanh nhan vat tot hay nhan vat xau. Chi co the noi do la mot con nguoi voi so phan, tinh cach cua minh.

*

Tieu thuyet Gian thieu con co nhieu mat khac dang noi, nhat la xu huong nu quyen kha lo lieu cua no, voi may nhan vat nu dac sac: Nhue Anh, Le Thi Doan, cung nu Ngan La. Ca ba deu la nhung nhan vat hu cau, duoc cai xen vao mot qua khu lich su, duoc dat ben canh nhieu nhan vat lich su. Xin noi ngan ve ba nhan vat nay.

Tieu thu Nhue Anh la nguoi tinh chung than cua Tu Lo. Nu nhan vat nay la net bo sung quyet dinh ma bang vao do tac gia co the bien truyen thuyet ve Tu Dao Hanh thanh mot tieu thuyet. Ban dau o nu nhan vat chi co duy nhat tu cach tinh nhan, nhung sau khi bi chang Tu Lo tu bo (de rieng minh chang di tim hoc phep thuat), nang nhay xuong thac toan tu tan, lai duoc Chang Ca Bon cuu thoat (tinh tiet nay goi nho su can thiep cua nhan vat truyen thuyet uc chau va cuoc song do thi hien dai), nang dut bo dam me yeu duong, tro thanh ni su, duoc nguoi doi biet den duoi cai ten su ba chua Tram. Gap lai Tu Lo duoi dang Duong Hoan, ba da gop phan chua benh ac cho vi vua tre dong thoi canh tinh ong ta. Trong tran thuat cua tac gia, ba nhu da cat dut duoc nghiep duyen ngay trong hien kiep, tro nen co kha nang cam hoa, chua lanh benh cho chung sinh, ke ca cho nguoi dien von la cau cong tu Ly Cau da cuoi hut co dau Nhue Anh khi xua…Tac gia ly tuong hoa nu nhan vat nay nhu Nguoi Dan Ba Khong Tuoi, nguoi ma theo sau buoc chan lang thang nhu gio cua nang co ca mot dong nhung nguoi dan ong bi hut theo cai nhin tham tham cua minh (tinh tiet nay goi nho den truyen thuyet ve dam tinh nhan khong dau bam theo nang Cleopatre), ho coi nang la Than Nu va cung la Phu Thuy cua ho (tr.499).

O cung nu Ngan La vua co phuong dien bieu tuong (bieu tuong ve nguoi dan ba dep, voi cai dep thien nhien, voi suc hap dan cua mot yeu nu…) vua co phuong dien ta thuc, giup tac gia khai trien mot mo ta phe phan doi voi dam quan chuc quan lieu; dau moi cho dieu nay la mot lien he mau mu khong ai biet: Ngan La la con roi cua vien quan dau trieu Ly Trac. Thuo con la mot nho sinh leu chong tren duong den kinh su, chang trai kia gap nan, da duoc mot thay thuoc cuu chua, duoc con gai ong nuoi nang va nang long yeu den muc trao than cho chang ta (tinh tiet nay co le la muon tu mot truyen truyen ky cua Vu Trinh (1759-1828)). Chang ta thi do, duoc bo lam quan, duoc trong dung nang dan len chuc cao tuoc lon. Nhung nguoi dan ba an nghia doc duong no thi y quen han. Y dau biet con gai cua y voi nguoi dan ba ay luc 12 tuoi dang bat cua tren dong thi bi dua len kieu ruoc thang vao cung vua Nhan Tong; va chinh luc vi vua co tieng la nhan duc ay dang nong long cho thuong thuc huong la dong que thi chot lam benh nang roi qua doi; co be chi kip thay mat ong vua gia sap chet nhung van bi dua cung cac cung nhan khac len gian thieu tuy tang theo vua. Trong khi cac cung nu khac cam chiu cai chet trong lua thi co be chong lai bon dao phu hong chay tron, suyt bi chinh quan nhat pham Ly Trac xin vua Than Tong (Duong Hoan) cho chem dau, nhung vua tre chi ra lenh nhot co vao lanh cung. Khi vua lam benh ac moc long hoa ho, co bi Ly Trac va Hoang hau coi la yeu quai hai vua, bi troi vao coc chiu cuc hinh trong le tru ta, may duoc su ba chua Tram giai thoat. Sau hoi lien hoa cung vui choi voi vua, co lai bi coi la toi do khien vua nga benh, va khi vua Than Tong chet, mot lan nua co lai bi dua len gian thieu. Co chong lai, khong phai de thoat than lan nua, ma de to cao nhung muu mo ac doc dua toi tuc le da man: chon cung phi theo vua, cung tuc la chon no le theo chu no. Ve mat nay, cung nu Ngan La hu cau lai la diem noi vao su that lich su: Y Lan Nguyen Phi tuc Linh Nhan Thai Hau da buoc con trai la vua Ly Nhan Tong dua tap tuc chon theo nay vao le tuc trieu Ly cot de tru diet Duong Thai Hau (vo ca Ly Thanh Tong, bi buc tu cung 76 cung nu, viec nay da khien su than doi sau la Ngo Si Lien phai len an la “tan nhan, ham hai nguoi vo toi”); toi ac nay da am anh con nguoi von xuat than la co gai hai dau Kinh Bac khien ba ta trong phan doi con lai phai cho xay hang tram ngoi chua de tu tran an. Ca mot chuong thuat nhung ac mong cua Ngan La trong “lanh cung” (tr.219-241) la noi ve su that ay, theo kieu thay ma giua ban ngay.

(...)

Nhan vat Le Thi Doan la mot bieu hien “lang man lich su” cua tac gia Gian thieu. Duong nhu o Viet Nam cung co giai thoai ke chuyen dan ba gia trai di thi, nhung la vao nhung thoi dai muon hon. Tac gia Gian thieu dat chuyen nay vao thoi Ly, co nhien la chuyen hu cau : Le Doa va Ly Trac deu do, deu duoc bo lam quan, nhung Ly Trac lua dip giat yem ao to cao Le Doa la gai gia trai khien tai nu Le Thi Doan bi day biet xu. Ba xuat hien giua dam thuong dan trong le hoa thieu cac cung nu theo vua Nhan Tong, len an viec trieu dinh dem tuc chon theo cua phuong Bac ap dung vao nuoc minh khien hang tram phu nu dep de tai gioi vo toi bi chet oan. Ba can luoi tu tan ngay khi ay, truoc mat vua tre va trieu than (tr.45-52), nhung nhung bai van cua ba to cao chinh su hu bai lai duoc ke si trong nuoc chep thanh sach loan truyen, thien ha tranh nhau doc, trong khi ca nhung hieu du cua trieu dinh lan nhung sach vo cua dam van nhan duoc trieu dinh nuoi nang, viet tren giay hoa, tung khap duong ngang ngo hem, dan chung cung khong them doc, lai con dat ve gieu cot (tr.508). Cac quan trong trieu dung dau la Ly Trac dem cuon sach ma ho goi la “ta thu” ay cung linh hon tac gia cua no ra xu tu, xem “do la cach duy nhat de thi uy dep loan” (tr.520) : bai vi cua tac gia bi bam vam, cuon sach bi thuon sat nung do xuyen nat roi nem vao lua, bia sach bi quang vao vac dau; nhung con trai tac gia truoc luc bi mo bung van len tieng “cam on” cac quan da lam thu tuc cho su bat tu cua cuon sach va ten tuoi me minh, vi “nhung cuon sach bi dot la nhung cuon sach duoc phong than” (tr.526); khi tro dot sach bi do xuong song Cai, co co man dan chung loi xuong song vuc nuoc uong: doi voi ho do la “uong chu cua ba Doan vao trong tim cat… De song Cai khong bao gio ngung chay. De chinh khi nuoc Nam nay khong bao gio can kiet” (tr.527).

Canh hanh quyet khac la tren day, du mang mau sac trung co ro ret, van co ve da duoc goi y tu hien tai nhieu hon.

Nhan vat Le Thi Doan, nhu vay, da duoc tao ra nhu la luong tri cua dan chung. Cac tac gia khac khi viet ve qua khu thuong dat diem tua luong tri vao nhan vat nha nho. Tac gia Gian thieu cung chon mot nha nho nhung chang nhung khong phai la nho si quan lieu, trai lai, day la mot phu nu, mot phu nu tung theo Nho hoc, roi qua Nho hoc da di toi nhung suy nghi vi dan, dam len tieng doi quyen song cua gioi phu nu, len an su bao hanh doi voi phu nu. Khong kho de nhan ra rang tac gia da dua van de cua the gioi hien dai vao tai lieu qua khu. Day khong phai diem yeu, nguoc lai, la diem manh, dem lai suc song cho ngoi but nha tieu thuyet khi nhung but vao tich xua chuyen cu.

*

Tro lai nhan xet neu o dau bai viet nay, xung quanh cac van de cua tieu thuyet khi tiep can de tai lich su.

Toi khong dam noi tieu thuyet Gian thieu cua Vo Thi Hao hon hay kem so voi nhung cuon cu the trong mot loat tieu thuyet lich su ra mat muoi nam gan day. Dieu toi dam khang dinh la: su lieu va truyen thuyet xua da duoc tac gia Gian thieu khai thac theo dung cung cach cua tieu thuyet chu khong lac sang huong cua cac kieu truyen co hoi ham su thi. Phuong huong lam viec cua tac gia tieu thuyet Gian thieu co nhien khong qua don doc, trai lai tham chi dang cung mot so tac gia khac lam nen mot chuyen dong ben trong dong sang tac ve van xuoi lich su hien nay. No cho thay nguoi sang tac ve de tai lich su cung phai gan voi doi song hien tai, phai tu nhung van nan cua hien tai ma tim chat lieu trong qua khu lich su. Co dieu, nha tieu thuyet phai tu tim toi de thay ra dau la nhung van nan cua hien tai, thay vi nghe ai do mach nuoc, chi thi, xui giuc.

  • Lai Nguyen An (nha nghien cuu-phe binh van hoc)

Nhung bai viet trong chuyen de Tieu thuyet Viet Nam dang o dau?:

Gia nhu tieu thuyet co nhung buoc mao hiem

Toi lac quan ve tieu thuyet Viet Nam

Suy nghi ve nhung tieu thuyet mang chu de lich su

Tieu thuyet Viet Nam dang o dau?

Tieu thuyet: Khoang cach giua khat vong va kha nang....

Su de dang da bop chet nha van

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

Tìm hiểu: Tu Lo, Duong Hoan, Minh Khong, Ngan La, Tu Dao Hanh, Ly Trac, nhan vat lich su, nguoi dan ba, mot con nguoi, tieu thuyet, tac gia, gian thieu, truyen thuyet, su ba, dai su, chang

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Tiểu thuyết và lịch sử

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Tiểu thuyết và lịch sử bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Tieu thuyet va lich su

Nhan xet, hay lien he ve tin Tieu thuyet va lich su co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Tieu thuyet va lich su de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Chuyen de trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Chuyen de
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0