Tieu La Nguyen Thanh nguoi khai sang Duy Tan hoi

Tags: Phan Boi Chau, Tieu La Nguyen Thanh, Nguyen Thanh, Duy Tan, Quang Nam, Tieu La, phong trao dong du, phong trao cach mang, Tran Van Du, Nguyen Duy Hieu, The ky XX, Dang Tu Kinh, Tan Hoi, can vuong, nghia quan, nam


Tieu La Nguyen Thanh nguoi khai sang Duy Tan hoi
Tieu La Nguyen Thanh

Dau the ky XX, Quang Nam - mien dat dia linh nhan kiet, da khai sinh ra hai phong trao cach mang cuu nuoc rat quan trong trong lich su dan toc do la Duy Tan hoi va phong trao Duy Tan.

Duy Tan hoi thuong goi la "Am xa", hoat dong bi mat, theo duong loi quan chu, chu truong "bai Phap gianh doc lap".

Phong trao Duy Tan thuong goi la "Minh xa", hoat dong cong khai, theo duong loi dan chu, chu truong "y Phap tu cuong" do Phan Chau Trinh khoi xuong cung voi Huynh Thuc Khang, Tran Qui Cap lanh dao.

Noi den Duy Tan hoi va phong trao Dong Du, lau nay su sach chi de cao Phan Boi Chau la nguoi "lanh dao", "de xuong thanh lap", con Tieu La Nguyen Thanh chi duoc xem la mot sang lap vien (1). Thuc ra, Tieu La Nguyen Thanh moi la "ong to mo moi", la nguoi dat ra "ke hoach vi dai" cho duong loi cuu nuoc nhung nam dau the ky XX cua Phan Boi Chau nhu chinh Phan Boi Chau da thua nhan (2).

Nguyen Thanh truoc co ten la Nguyen Ham, sinh nam Qui Hoi (1863) tai lang Thanh My, phu Thang Binh, tinh Quang Nam (nay la ap Qui Thanh, xa Binh Qui, huyen Thang Binh, Quang Nam).

Ong xuat than trong mot gia dinh quan lai, than phu la Nguyen Truong lam quan duoi trieu Tu Duc, tung giu chuc Bo Chanh tinh Binh Dinh, sau sung chuc Kinh luoc su An Khe, ham Tham tri. Ong la con trai thu, duoc phong ham Am tu nen nguoi trong vung thuong goi la Am Ham, tu la Triet Phu, hieu Nam Thinh.

Thuo nho ong hoc chu Han va luyen tap vo thuat, nam At Dau (1885) ong ra Hue du ky thi Huong nhung sap den ngay thi thi xay ra cuoc binh bien dem mong 4 rang ngay mong 5 thang 7 nam 1885 do Phu chinh dai than Ton That Thuyet lanh dao, tan cong quan Phap o tran Binh Dai (tuc don Mang Ca Hue) va toa Kham Su. Cuoc binh bien khong thanh cong, Ton That Thuyet dua vua Ham Nghi chay ra Tan So, Quang Tri phat hich Can vuong. Kinh thanh Hue that thu, con duong cu nghiep cua Am Ham cung cham dut, ong quay ve que huong, nuoi chi diet thu cuu nuoc.

Tham gia Nghia Hoi Can Vuong

Hich Can Vuong vua ban ra, khap noi deu huong ung, nhung Ton That Thuyet cung nhung quan than theo pho vua khong co chu truong, duong loi de to chuc, lanh dao cuoc khang chien nen cac si phu yeu nuoc phai tu dong dung ra chieu mo binh ma lap can cu chong Phap o tung vung rieng le, tu minh dam duong moi viec, khong co su tro giup va chi dao chung.

Toan the cac tinh, thanh, phu, huyen mien Trung, noi nao cung co can cu cua Nghia Hoi Can Vuong, Van Than.

Theo Nguyen Thanh Dan, chau noi dich ton cua Tieu La Nguyen Thanh, Am Ham luc bay gio moi 22 tuoi, da tan mat chung kien nhung hanh dong ngang nguoc vo nhan dao cua giac Phap xam luoc luc kinh thanh Hue that thu nen vo cung cam phan, vi the sau khi ong vuot deo Hai Van ve den que nha lien dung ra tap hop cac thanh nien trai trang trong vung Thang Binh, Que Son ngay dem luyen tap vo thuat, binh phap doi ngay xong pha chien tran.

Thang 9 nam At Dau (1885), Tien si Tran Van Du, giu chuc Son phong su Quang Nam, huong ung chieu Can vuong, quyet dinh danh chiem thanh tinh Quang Nam, keu goi Am Ham dem quan phoi hop. Am Ham nhan nhiem vu chi huy doi quan di tien phong va hop kin voi Tran Van Du dua ra ke hoach tac chien. Cuoc tan cong chop nhoang, bat ngo, quan dich khong kip chong tra nen nghia quan da chien thang ve vang. Am Ham ra lenh cho quan cua minh vao kho vu khi thu het sung dan dem ve trong luc cac tuong khac dua nhau lay tien bac cua cai.

Sau chien thang, Am Ham ban voi Tran Van Du nen rut luc luong ve vung nui de lap can cu khang chien, khong nen chiem giu thanh tinh vi the nao quan Phap cung phan cong va can phai phat trien luc luong nhieu them nua moi co the chien dau lau dai voi ke thu. Tran Van Du nghe theo thuoc ha khong chap nhan y kien cua Am Ham, ong danh phai rut quan cua minh ve vung nui O Gia thuoc huyen Dai Loc, lap can cu.

Tran Van Du cung cac bo tuong ngay dem lo dap luy, sua thanh, canh phong nghiem ngat, quyet tam chong giu. Quan Phap cung voi quan trieu keo vao tan cong, nghia quan chien dau het suc anh dung nhung do vu khi tho so, thieu thon nen phai rut lui khoi tinh thanh keo ve can cu de bao toan luc luong. Den thang 10 nam 1885 Son phong bi that thu, sau do Tran Van Du bi bat va bi sat hai vao thang 12 nam 1885.

Dau nam 1886 Nghia Hoi Can Vuong Nam-Ngai-Dinh chinh thuc thanh lap ton Nguyen Duy Hieu lam hoi chu, lap tru so goi la Tan Tinh o Trung Loc thuoc huyen Que Son de chi huy. Nguyen Duy Hieu viet thu moi Am Ham tham gia va cu ong giu chuc Tan Tuong quan vu, kiem Tham bien tinh vu. Tu day nhan dan trong vung goi ong la Tan Ham.

Tan Ham to chuc nghia quan thanh co, doi, de ra ky luat, thuong phat nghiem minh, ngay dem rao riet luyen tap binh phap, vo thuat. De mo rong dia ban khang chien, ong de nghi voi Nguyen Duy Hieu lap them cac can cu phia nam cua tinh nhu can cu o nui Gai, La Nga, Eo Gio, An Lam, kho quan luong o Doc Tram, cac lo ren duc binh khi o Dong Linh, Phuoc Cang va mot noi che hoa phao, tac dan o Phuoc Ha.

Day la thoi gian Nghia Hoi Can Vuong Quang Nam phat trien ram ro nhat, dan chung cac noi huong ung tham gia rat dong, cac phu hao, tieu nong, thuong gia dong gop luong thuc, tien cua kha nhieu. Tuy the do lap them can cu, quan si dong, chi phi tang nen cac dong gop cua dan chung van khong du, Tan Ham phai xin ba dich mau cho ban gan 30 mau ruong cua gia dinh de chi dung vao viec quan (3).

Sau khi phat trien luc luong, Tan Ham lien mo cac cuoc tap kich vao cac don binh cua Phap va Nam trieu lam cho quan dich boi roi phai lo phong thu. Thang 11 nam Binh Tuat (1886), quan Phap va quan Nam trieu duoi su chi huy cua Dai ta Braxcini mo cuoc hanh quan len Ai Nghia, Dai Loc de tieu diet nghia quan. Tan Ham dem quan mai phuc o cac dia the hiem tro, cho luc nua dem khi quan dich ngu say bat ngo tan cong, chung phai mo duong mau chay ve Thu Bon de phoi hop voi quan Phap don tru tai day. Thua thang, Tan Ham lai tiep tuc tan cong Thu Bon, quan Phap bai tran phai bo luon Thu Bon chay ve Da Nang. Tu do thanh the cua Nghia hoi vang day, nghia quan da lam chu hau het cac vung nong thon cua Quang Nam.

Tu khi thuc dan Phap dung Nguyen Than dem quan tan cong Nghia Hoi Can Vuong o Quang Ngai va Doc Phu su Tran Ba Loc mang doi quan linh tap tu Nam ky ra mien Trung danh dep Can Vuong Binh Dinh, Phu Yen, thi luc luong nghia quan o day lam vao tinh the nguy khon, Nguyen Duy Hieu cu Tan Ham dem quan vao Quang Ngai roi sau do vao Binh Dinh tiep cuu, danh cho quan dich ton that nang ne. Tuy quan Nguyen Than va Tran Ba Loc that tran phai rut lui, nhung nghia quan Quang Ngai va Binh Dinh cung bi suy yeu rat nhieu.

Qua hai mat tran Quang Ngai, Binh Dinh, Nguyen Than da danh gia cao ve tai quan su cua Tan Ham nen can dan tuong si cua minh phai het suc can trong doi voi Nguyen Ham. Trong luc giao chien, cam khong duoc khinh suat chuoc lay tham bai vi: "Nam Ngai dung binh duy Ham nhat nhon" (O Quang Nam, Quang Ngai, ve tai quan su chi Nguyen Ham la so mot).

Sau khi dat Dong Khanh len ngoi, thuc dan Phap mo chien dich quan su quyet liet tan cong cac can cu Can Vuong o khap noi. Tai Quang Ngai, sau tran kich chien voi Nguyen Than, luc luong nghia binh suy yeu, thu lanh Nguyen Ba Loan qua doi. Can Vuong Quang Ngai, Binh Dinh tuy chua bi tan ra nhung cung khong con du suc tan cong quan giac nhu truoc.

Nguyen Than dem quan ra Quang Nam phoi hop voi quan Phap va quan Nam trieu tan cong vu bao vao cac can cu nghia quan, Tan Tinh bi danh ac liet. Tai tran kich chien o Go May, nghia quan dai bai, Tan Tinh bi dot chay, san bang, Nguyen Duy Hieu va Phan Ba Phien phai giai tan luc luong. Phan Ba Phien uong thuoc doc tu tu, Nguyen Duy Hieu tu troi minh nap mang cho quan thu de nhan lanh het trach nhiem roi chiu chet.

Luc bay gio, nghia quan con lai rat it, phai thuong xuyen lan quat o vung trien nui Quang Ngai, nhung Tan Ham va Ho Hoc dung muu luoc chien dau suot ca nam troi ma Nguyen Than khong tieu diet duoc. Tuy the, tinh hinh dat nuoc ngay cang xau di, cuoi nam 1888, vua Ham Nghi bi Phap bat va dua di day, tinh than cua nghia quan nao nung, nhieu nguoi bo ve que, quan so chi con khoang may chuc nguoi, da so la nguoi Quang Nam thuoc luc luong dua vao tiep vien cho Quang Ngai va Binh Dinh nam truoc. Trong tinh the do, Tan Ham phai rut quan ve Eo Gio Quang Nam bang duong nui. Khi doan quan cua ong den doan duong hiem tro, hai ben vach nui cheo leo ten la Cau Chay thuoc huyen Binh Son thi bi quan Nguyen Than phuc kich vay danh, tuong Ho Hoc trung dan tu thuong, con ong thi bi bat giam tai nha lao Quang Ngai. Nguyen Than vi phuc tai cua ong nen da ra lenh cho thuoc ha khong duoc giet chet ma phai bat song hau mua chuoc, du do ong ra lam quan voi Nam trieu, nhung ong da kheo leo tu choi.

An nhan doi thoi

Lay co phung duong me gia, Nguyen Ham xin duoc ve que cay cuoc lam an sinh song, Nguyen Than bat dac di chap thuan nhung dong thoi lenh cho nha phu Thang Binh quan thuc, theo doi ong.

Ve que, ong xay dung Nam Thinh son trang o lang Thanh My, phu Thang Binh, tinh Quang Nam. Cung theo Nguyen Thanh Dan thi nhung nam dau, ong cham chu dieu khien cong viec cay cay, vui ve chuyen tro, nhac nho nguoi lam, chung to thai do an phan lam an de che mat bon mat tham cua nha phu, chi sau ba nam nong trang da phat trien, nguoi lam ra vao tap nap. Ong thuong di tham cac gia dinh nong dan ngheo kho, hoa dong voi cuoc song cua ho, cung an voi ho cu khoai lang cham muoi, uong bat nuoc la mong nam, ai cung vui suong, hon ho khi duoc ong ghe den tup leu tranh cua ho va nho do ong hieu them cuoc song cung nhu than phan cua ho.

Luc bay gio, nhieu nguoi thay ong luc nao cung vui ve, khong da dong gi den chuyen dat nuoc nen lam tuong ong da thoa man voi cuoc song am no cua rieng minh ma lang quen to quoc dong bao, nhung nao co ai biet, dem dem, khi moi nguoi da ngon giac, thi ong van mot minh di lai trong vuon suy nghi dan do, tim kiem mot huong di khac thich hop de danh duoi quan thu. Con duong Can Vuong da that bai, may chuc chang trai nam xua hang hai theo ong pho vua cuu nuoc nay da thanh liet tu co than, dat nuoc van dieu linh ma huong di moi thi chua lo dang. Ong dem tam su do gui den hai nguoi dong chi cua minh la Do Dang Tuyen va Chau Thuong Van.

It lau sau, ong duoc Do Dang Tuyen trao cho van ban Thien ha dai the luan cua Ky Am Nguyen Lo Trach va sau do ong con nhan duoc cac sach bao cua Khang Huu Vy, Luong Khai Sieu va cua cac tac gia khac nhu: Trung Quoc Hon, Tan Van Tung Bao, Dinh Hoan Chi Luoc, Trung Dong Chien Ky, Pho Phap Chien Ky, cac sach noi ve nhan quyen, dan quyen, dan chu cua cac nha tu tuong Au Tay dich sang Han van nhu: Dan uoc luan, Van phap tinh ly..., do cac lai buon nguoi Hoa den Hoi An bang thuong thuyen dem ban ma ong Chau Tho Dong (Chau Thuong Van) da chon mua. Nho nghien cuu cac tai lieu sach bao do, ong da hieu ro thuc trang ngheo doi, lac hau cua Trung Quoc va Viet Nam luc bay gio va thuc day ong quyet tam cuu nuoc theo quan diem, tu duy moi. Tu day ong huy bo ten Nguyen Ham ma thoi tham gia Nghia Hoi Can Vuong nhung nguoi trong vung quen goi la Tan Ham va thay bang ten Nguyen Thanh, hieu Tieu La de buoc sang mot giai doan moi.

Thanh lap Duy Tan hoi

Tu lau nguoi ta chi noi den Phan Boi Chau la nguoi thanh lap Duy Tan hoi va lanh dao phong trao Dong Du ma khong chu y den Tieu La Nguyen Thanh. Su thuc chinh Tieu La Nguyen Thanh moi la nguoi khai sang Duy Tan Hoi. Vai tro to chuc, lanh dao cua ong da the hien ro rang qua nhung su viec cu the do chinh Phan Boi Chau ke lai trong hai tai lieu vo cung qui gia la Nguc Trung Thu va Tu Phan:

* Tieu La Nguyen Thanh gap Phan Boi Chau, dua ra nhung ke sach hanh dong:

Mua xuan nam Quy Mao (1903), duoi su huong dan cua Nguyen Quynh, Phan Boi Chau tu truong Quoc Tu Giam o kinh do Hue vao Quang Nam den nong trang Nam Thinh gap Nguyen Thanh. The la lua da gap gio, Nguyen Thanh da gap duoc nguoi dong tam dong chi de muu ban dai su, vi the ngay tu dau moi gap Phan Boi Chau ma Nguyen Thanh vui thich nhu ban quen da lau ngay, cung nhau ke chuyen tam phuc den suot dem. Trong cuoc hoi kien nay, moi nhan to da duoc Nguyen Thanh chuan bi san sang, ong dua ra 3 ke sach hanh dong ma ong da day cong suy ngam bay lau nay khien cho Phan Boi Chau vo cung kham phuc. Trong Nguc Trung Thu, Phan Boi Chau ke lai:

"Toi dem chi muon ra phan tran. Cu vo tay noi: "Hay du! Thuo nay, ai muon muu toan dai su, truoc het phai can ba dieu nay: mot la thu phuc long nguoi, hai la gop so tien lon, ba la sap dat mua sam quan khi cho du. He long nguoi da chiu tin phuc thi so tien lon co the gop duoc. Co tien thi van de quan gioi khong kho giai quyet dau". (4, tr 279)

* Tieu La Nguyen Thanh chu truong Ton phu nha Nguyen de thu phuc nhan tam:

Nguyen Thanh cho rang: "...phai hieu dan tri va tap quan cua dan nuoc nha, khong the nao bat chuoc lam theo chau Au cho duoc. Bon ta muon co cach keu goi nhan tam cho de, neu khong muon tieng pho vua giup chua thi nhung nha sang ho lon kia, ai chiu phu hoa theo minh. Vay thi ta dau co bung cuu nuoc mac long, chang qua chi chet than minh cho tron duoc mot tieng vay thoi, ngoai ra khong an thua loi ich gi cho viec lon.

"Vua Ham Nghi tron tranh o chon nao, da lau khong nghe tin tuc ra sao. Con vua Thanh Thai hien tai thi o trong tay nguoi Phap kiem che, anh em ta khong lam cach gi ra vao than can ben minh ngai dang. San co dong doi cua duc Dong Cung Canh la dich tu Cao Hoang, hien nay dang con. Chung ta khoi nghia nen truoc het ton ngai len lam cung chu, co the thi danh nghia moi thuan, hieu lenh duoc chuyen, moi khi ta cat tieng keu gao, thuan theo chieu gio, tat nhien co tieng vang bong sau xa lam vay" (4, tr 279).

De thuc hien ke sach nay, ong gioi thieu voi Phan Boi Chau mot nguoi trong hoang toc da tung am muu quang phuc bi that bai, tron vao Quang Nam duoc ong lo lieu, giup do, an than tai day 5, 6 nam roi. Do la Ton That Toai, nhung Phan Boi Chau khong vua y, muon tim mot nguoi khac co tai tri hon.

Trong Tu Phan Phan Boi Chau da noi ro chu truong nay cua Nguyen Thanh: "Tieu La noi voi toi rang: "Mon ta khi su, truoc het phai thu long nguoi. Hien nhung nguoi nuoc ta bay gio, ngoai ton quan thao tac ra con chua co tu tuong gi la. So Hoai Vuong, Le Trang Ton, chang qua la mot thu doan. Va lai sap tinh viec lon, tat phai tru co mon tien that to. Kim tien nuoc ta la o Nam ky, ma khai thac ra Nam ky la cong duc trieu Nguyen lam. Vua Gia Long lay lai nuoc rat la nho tai luc o trong ay. Bay gio neu ta tim duoc chinh giong Gia Long, dat lam minh chu, hieu trieu Nam ky tat anh huong mau lam" (4, tr 36).

Doi voi Tieu La Nguyen Thanh, trong hoan canh nuoc ta luc bay gio, chu nghia ton quan van con dac dung, no la nuoc co de thu phuc nhan tam, tap hop quan chung, van dong tai chanh, dieu vo cung quan trong ma Phan Boi Chau chua he nghi den. Trong Nguc Trung Thu, chinh Phan Boi Chau da xac nhan:

"Toi voi hai ong Dang (Dang Tu Kinh) , Le (Le Vo), ban dau that chung toi chua he suy tinh toi viec ton nguoi dong doi nha vua. Toi day nghe Nguyen Quan, chung toi cho la phai le lam (4, tr 279).

Phan Boi Chau tan dong chu truong ton quan cua Tieu La Nguyen Thanh vi no la mot "bien phap" huu hieu doi voi hoat dong cach mang cuu nuoc luc bay gio, nhat la o Nam ky, dan chung van con nho trieu dai cu, nen muon thu hut su hop tac cua ho, can phai xuong len viec "phu tro quan vuong" de keu goi long nguoi.

Ve van de nay nha Su hoc Nhat Ban Shiraishi Masaya cung nhan dinh: "Nhu vay tuy Phan va cac dong chi cua ong ung ho lap nguoi trong hoang toc lam minh chu, nhung dieu do khong co nghia la ho thua nhan ong vua bu nhin hien thuc, ma ho co y do phu nhan ong ta, dat vi vua "chinh thong" doi lap voi ong ta. Hon nua muc dich cua ho khong phai la de khu khu bam lay he tu tuong trung quan, ma suy cho cung, chi la de lay do lam mot "phuong tien" tap hop nguoi va tien cua ma thoi" (5, t1, tr 155, 156).

De ke hoach khoi bi bai lo, Nguyen Thanh giao cho Phan Boi Chau lo tim nguoi trong hoang toc, nhat la dong chinh vua Gia Long, tuc la con chau Dong Cung Canh, vi luc nay Phan Boi Chau dang o Quoc Tu Giam tai kinh do Hue, rat thuan loi cho viec tim kiem, con Nguyen Thanh von la nguoi cua Nghia Hoi Can Vuong, dang bi theo doi, moi hanh dong cua ong deu de bi phat hien.

Sau khi ban bac voi Tieu La Nguyen Thanh, Phan Boi Chau bat tay vao thuc hien nhung ke hoach do Nguyen Thanh de ra va thuong xuyen bao cao voi ong ket qua viec lam cua minh.

Truoc tien, Phan Boi Chau lo tim nguoi trong dong toc nha vua, ong da tim duoc Ky Ngoai Hau Cuong De la dich tu ton cua Dong Cung Anh Due Hoang Thai Tu. Lay co xem tuong so, ong vao nha Ky Ngoai Hau dung chuyen tuong menh de do la, biet duoc Ky Ngoai Hau san co chi lon, ong moi dem nhung loi cua Tieu La giai bay voi Ky Ngoai Hau, Ky Ngoai Hau dong thuan, hai nguoi cung an the dinh uoc voi nhau nguyen xa than vi dat nuoc, roi ong gap rut vao Quang Nam bao cao voi Tieu La va hen Tieu La ra Hue gap Ky Ngoai Hau. (4)

* Tieu La Nguyen Thanh gap Ky Ngoai Hau Cuong De:

Thang 10 nam Quy Mao (1903), Nguyen Thanh voi hanh trang cua mot lai buon bi mat den kinh thanh Hue gap Ky Ngoai Hau Cuong De tai tu gia quan Bo Chanh Pham Quy Thich, ong trinh bay voi Cuong De nhung ke sach chong Phap va ngo y moi Cuong De tham gia voi vai tro dung dau de co danh nghia hieu trieu nguoi trong nuoc, huy dong kim tien, va de lien ket voi nuoc ngoai. Cuong De rat phan khoi va hua voi ong se vao Quang Nam du hop bat cu luc nao nhan duoc tin cua ong va Phan Boi Chau.

* Tieu La Nguyen Thanh sap dat cho Phan Boi Chau di Nam ky:

Thang 12 nam Quy Mao (1903) Nguyen Thanh thuc giuc Phan Boi Chau len duong vao Nam ky, Nguyen Thanh noi voi Phan Boi Chau: "Anh bay gio Nam hanh duoc roi "(4, tr 38). Ong lo lieu cho Phan Boi Chau rat chu dao, tu viec mua san giay thong hanh, dua tien lo phi den viec phai nguoi nha la Tu Doan di theo giup do Phan Boi Chau, do do cuoc Nam du cua Phan Boi Chau chang nhung dat duoc nhung muc dich la gap Tran Thi, mot nha tu hanh yeu nuoc an cu tai That Son thuoc tinh Chau Doc de ban viec, tim tin tuc cua du dang nghia quan Nam ky va gioi thieu ong Ky Ngoai Hau Cuong De voi Nam ky Nghia dan, ma con mang lai nhung loi ich vo cung to lon cho phong trao Dong du ve sau.

Phan Boi Chau tro ve den Quang Nam, vao nha Nguyen Thanh bao cao nhung viec Nam hanh, o lai mot hom roi tro ve kinh.

* Tieu La Nguyen Thanh lap Duy Tan hoi:

Nam Thinh son trang, noi o cua Nguyen Thanh la dia diem tu hop thuong xuyen cua to chuc hoi.

Thang 3 nam Giap Thin (1904), Nguyen Thanh da tiep don ong Tran Thi o tinh Chau Doc cung vai dong chi khac tu Nam ky den Nam Thinh son trang, va Phan Boi Chau o Hue vao hop ban de dinh uoc ngay khai hoi.

Ngay 8 thang 4 nam Giap Thin (1904), Tieu La Nguyen Thanh to chuc cuoc hoi nghi bi mat tai Nam Thinh son trang. Cuoc hop qui tu hon 20 nhan vat trong yeu de quyet dinh thanh lap Duy Tan hoi va bau Cuong De lam Hoi truong. Su kien lich su quan trong nay da duoc Phan Boi Chau ghi lai trong Tu Phan:

"Den ngay ky uoc chinh la thuong tuan thang tu, toi vao nha Tieu La, co ca ong Ky Ngoai Hau toi. Giua hoi chi la nguoi trong yeu hon hai chuc nguoi...

Bat dau khai hoi tu buoi sang qua chinh trua tan hoi. Ten hoi chi nguoi trong hoi biet, khong lap so sach, khong bien chep ho ten, chuong trinh ke hoach chi mieng trao long nho ma thoi. Dat Ky Ngoai Hau lam Hoi chu, he luc xung ho chi goi bang ong chu, cam khong duoc ho chu "Hoi" ra. Hoi vien trong yeu luc ay thi co nhung nguoi nhu: Nguyen Ham, Phan Boi Chau, Trinh Hien, Le Vo, Dang Tu Kinh, Dang Thai Than va cac nguoi khac nua. Nhung tieng xung ho nhau, chi goi bang anh em, tuyet khong dat ra danh muc gi. (4, tr 43)

Cuoc hop da quyet dinh to chuc trien khai ke hoach hoat dong,chu yeu co ba diem:

1) Mo rong luc luong cua Hoi. Muon vay phai nhanh chong ket nap dang vien, thu duoc nhieu dang phi, tru tinh cho du cac mon tai lieu
2) Sau khi khoi phat bao dong, phai lo gap cac tai lieu de tiep tuc tien hanh hoat dong.
3) Xac dinh phuong cham ra nuoc ngoai cau vien va phuong thuc lam viec do.

Hai khoan tren giao cho toan the dang vien dam duong, con khoan thu ba thi uy thac cho Nguyen Thanh va Phan Boi Chau ban kin va thuc hien, cac dang vien khac khong duoc biet de bao dam bi mat tuyet doi. Ngoai 3 dieu tren, hoi nghi chua de ra the che chinh tri.

Doi voi viec tap hop dong chi va quyen mo quy co the giai quyet duoc, nhung kho nhat luc nay la van de quan gioi. Trong Nguc Trung Thu, Phan Boi Chau da viet ro:

"Phai chi minh o vao nhung thoi Dinh, Ly, Le, Trinh thuo xua, thi chi vung tay ma keu len mot tieng, tuc thoi song day sam vang chi la viec thanh trong giay lat ma thoi. Nhung doi nay thi khac han. Tu luc doi co sung dan phat minh ra, bao nhieu khi gioi goi la guom giao dao thuong da hoa ra do bo. Cai thu de chat cay lam mac kia, doi xua nguoi ta vac di danh Tan duoi So duoc, chu doi nay co dung no lam nen tro ve gi! Phai biet vu khi cua nguoi Phap tinh nhue hon cua nguoi minh muon lan ngan lan". (4, tr 285,286)

Phan Boi Chau da thay rang tuy dan toc ta von co truyen thong khang chien anh dung chong ngoai xam, nhung Thuc dan Phap ngay nay khong giong voi the luc phong kien Trung Quoc thuo xua vi ho co vu khi hien dai do do da ap dao duoc chung ta.

Nguyen Lo Trach trong cuon Thoi vu sach cung ban ve tuong quan luc luong giua ta va Phap: "Tay duong (Phap) la nuoc co binh luc lon manh chua tung thay, hon nua quan doi cua ho lai co dong tu do trong pham vi 70 nghin dam. So sanh dich ta, chung ta khong co ca binh thuyen vung chac, sung ong manh me lan tai nang quan su. Tau thuy, sung coi, binh khi cua phuong Tay tu xua da trac viet, trong khi do chung ta ve moi mat deu kem coi. Phia ta chi co the ra xa bo bien mot thuoc, trong khi chien thuyen cua dich di lai tren mat bien. Trong cac tran chien o Ha Noi, Ninh Binh truoc day (tran Phap danh Bac ky lan thu nhat nam 1873), binh linh cua chung chi co may muoi ten ma chung ta khong the doi pho day du duoc. Neu chung dung may muoi chiec tau thuy tien cong thi tuy co chieu dai may nghin dam, nuoc ta van khong the tru lai duoc. (6,tr 18, 19)

Vay muon danh do thuc dan Phap can phai co vu khi hien dai. O Viet Nam luc bay gio khong co kha nang kiem duoc nhung vu khi do vi bi nguoi Phap doc chiem, quan ly va kiem soat gat gao.

Trong Nguc Trung Thu, Phan Boi Chau viet: "Con khau sung nao o trong tay nguoi minh, thi ngay dem co tuong ta Phap gin giu coi chung hoai. Trong hang quan ngu, tu chuc cai doi tro len cung khong co nguoi minh duoc lam. Neu muon do ho tro sung cong su voi minh, luc binh thuong khong phai la chuyen de, tru ra khi nao co phat sinh dai chien, hoa chang su muu tinh moi duoc thuc hien. Cac ong sach si (nguoi chuyen nghi muu tinh ke) trong dang chung toi luc ay, gap phai mot van de to lon kho khan ma khong sao giai quyet duoc, ay chinh la van de quan gioi.

Trong nuoc ta co so che tao quan gioi nao, deu co binh linh Phap chiem giu, canh gac can mat, neu ba con minh di qua hoi liec mat dom may noi do cung bi toi nang lap tuc. Nhu vay thi chung toi co nhung tay vo cho nao ma lay khi gioi duoc dau!

Muon mua khi gioi o ngoai quoc cho vao cho minh lai cung khong duoc. La vi bao nhieu cua bien trong nuoc, cua nao cung co nha chuyen trach cua Bao ho cat dat, kham xet do la het suc nghiem ngat. Dau cho minh mua o ngoai duoc, nhung mot so quan gioi rat nhieu, minh co phep tien, chuoc quy gi ma van tai no lot vo xu nay cho noi?" (4, tr 286)

Con duong tim kiem vu khi da bi be tac, ban tinh mai, cuoi cung chi con cach xuat duong cau vien. Van de kho khan nay cung da duoc Tieu La Nguyen Thanh tien lieu.

* Nguyen Thanh to chuc cho Phan Boi Chau xuat duong:

De viec xuat duong cau vien co ket qua, can phai co hai yeu to:

- Hanh phi
- Nguoi co tai ngoai giao va nguoi dan duong.

Tieu La da tinh truoc va tru bi moi viec mot cach chu dao, tu lo kinh phi, cu nguoi xuat duong va nguoi dan duong den phan tich thoi cuoc rach roi de tim nuoc nao co the giup do minh mot cach hieu qua. Trong Tu phan Phan Boi Chau da thuat lai rat day du:

"Tieu La moi ban voi toi rang: "Ve viec kinh phi chi minh (Tieu La) voi Son Tau (O Gia Do Dang Tuyen) bien duoc xong, ngoai giao nhan tai hien nay that kho, da khong nguoi khac, tat phai anh (Phan Boi Chau) than di, con huong dao vien thi toi tinh san da lau ngay. Toi tuong tinh the liet cuong bay gio, neu khong phai nuoc dong chung dong van, tat khong ai chiu giup ta: Nuoc Tau da chiu nhuong nuoc Viet Nam cho Phap, huong gi hien nay quoc the suy hen, cuu minh khong xong ma cuu duoc ai? Duy Nhat Ban la nuoc tan tien o trong noi giong vang, vua moi danh duoc Nga, da tam duong hang hai lam, qua toi do dem loi hai bay to, tat co hieu qua, dau ho khong xuat binh ma, ma muon tu luong, mua khi gioi tat co the de dang. Vay nen chung ta muon dung khoc san Tan, khong chi bang Nhat Ban la phai.

Ong Tang Bat Ho tu ngay Can Vuong that bai, tung chay khap Quang Dong Quang Tay, lai co mang quoc thu di qua Lu Thuan thong hieu voi Nga su, viec do bat thanh chuyen qua Dai Loan, dua Luu Vinh Phuc. Nhat lay Dai Loan, Vinh Phuc thua chay. Tang quay sang Xiem, muon duong ve nuoc, hien nay nup giau o Ha Noi, tam long bao quoc cang kien lam. Toi tung viet thu keu anh ve, chang ray thi mai, Tang quan tat ve day. Ganh cai ganh nguoi dua duong, anh khong phai khong co xe chi nam nua" (4,tr 45,46).

Ngay 20 thang gieng nam At Ty (1905), Phan Boi Chau, Tang Bat Ho va Dang Tu Kinh xuong tau thuy tai Hai Phong ra di. Tu do theo phan cong, ba ong se dam dang nhung viec o nuoc ngoai (Nhat Ban) con Tieu La Nguyen Thanh va Ngu Hai Dang Thai Than dieu hanh dang va cac hoat dong trong nuoc.

Den Nhat Ban, Phan Boi Chau da gap duoc Luong Khai Sieu va cac yeu nhan trong chinh gioi Nhat nhu Khuyen Duong Nghi, Ba tuoc Dai Oi de nho Nhat Ban giup cho binh linh, vu khi, luong thuc, nhung bi Nhat khuoc tu. Theo su gop y cua Luong Khai Sieu ve sach luoc chong Phap, Phan Boi Chau viet "Viet Nam vong quoc su" voi loi le vo cung thong thiet keu goi thanh nien xuat duong cau hoc de dao tao nhan tai, lam nen tang hung dan khi, khai dan tri.

Thang 6 nam At Ty (1905), Phan Boi Chau va Dang Tu Kinh mang mot so sach ay bi mat ve nuoc voi muc dich:

- Dua Ky Ngoai Hau Cuong De sang Nhat
- Chon mot so du hoc sinh sang Nhat de mo duong cho cong cuoc du hoc sau nay
- Gap Tieu La de bao cao tinh hinh ben Nhat, nhung Phan Boi Chau khong gap duoc vi bi thuc dan Phap niem yet truy na khap noi, ong phai gap rut tro lai Nhat Ban dem theo 3 du hoc sinh dau tien, con viec dua Ky Ngoai Hau xuat duong va tuyen chon nhan tai di du hoc, Tieu La cung Ngu Hai lo lieu sau.

Vay la sau khi bi Nhat Ban tu choi giup do binh luc cho ta, Phan Boi Chau da chuyen huong "cau vien" sang "cau hoc" tao nen phong trao Dong Du, do do Nguyen Thanh cung cac dong chi trong nuoc phai tap trung vao viec tim nhan tai dua di du hoc va day manh cong tac kinh tai. De co so tien lon goi sang Nhat, Nguyen Thanh da kheo leo phoi hop voi cac si phu yeu nuoc cua phong trao Duy Tan to chuc cac hoi hoc, hoi nong, hoi cong, hoi thuong... o cac tinh, cham lo san xuat, kinh doanh, thu loi tuc, quyen gop tien bac. Theo tai lieu cua so Mat tham Phap, Nguyen Thanh co quan he chat che voi 72 co so "thuong hoi" trong toan mien (7, tr 31). Ong con gop ca co phan kinh doanh lay tien goi cho Phan Boi Chau chi phi cho du hoc sinh.

Phong trao Dong Du duoc gioi tre huong ung ram ro, nhat la thanh nien Nam ky, trong vong mot nam da co 200 hoc sinh xuat duong va so tien goi sang Nhat len den 12.000 dong. Trong cuoc van dong nay, Nguyen Thanh da giu mot vai tro rat quan trong.

Nam 1908, phong trao "cu suu khat thue" noi len ram ro o Quang Nam roi nhanh chong lan ra cac tinh mien Trung, thuc dan Phap dan ap da man, cac chi si cach mang ke bi tu hinh, nguoi bi giam cam, kho sai, Nguyen Thanh bi bat day di Con dao va mat tai do nam 1911.

Tu khi Tieu La bi bat, luu hoc sinh ben Nhat cung lao dao, phan thi thieu tien phan thi thuc dan Phap bat tay voi Nhat yeu cau truc xuat luu hoc sinh Viet Nam, Phan Boi Chau roi Cuong De cung lan luot phai roi dat Nhat, Duy Tan hoi tan ra, phong trao Dong Du ket thuc.

Nhung dong gop to lon cua Tieu La Nguyen Thanh chung to ong la nguoi khai sang va lanh dao Duy Tan Hoi, dang cach mang cuu nuoc dau tien trong lich su Viet Nam. Phan Boi Chau chi la nguoi thuc hien va duoc giao trach nhiem lanh dao o hai ngoai, do do tro thanh linh hon cua phong trao Dong Du. Cho den khi Tieu La Nguyen Thanh hy sinh tai Con dao thi Duy Tan hoi va phong trao Dong Du cung bi khai tu theo ong. Nam Nham Ty (1912) Phan Boi Chau thanh lap Viet Nam Quang Phuc hoi thay doi duong loi tu chu nghia quan chu sang chu nghia dan chu de "khoi phuc Viet Nam, kien lap Viet Nam Cong hoa Dan quoc" (4, tr 178), dap ung tinh hinh chuyen bien moi tren truong quoc te.

Tu khi thanh lap Duy Tan hoi (1904) cho den khi bi day ra Con dao (1908), Tieu La Nguyen Thanh la mot nha lanh dao xuat sac da tien lieu va tru bi moi viec cua dang mot cach tai tinh, chu dao nho the Phan Boi Chau moi co dieu kien van dung tai nang xuat chung va nhiet tinh cuu nuoc cua minh de hoan thanh nhung nhiem vu duoc giao, cho nen trong nhung nam do bat cu lam viec gi Phan Boi Chau cung bao cao va thinh y Nguyen Thanh. Chinh vi vay, khi nghe tin Tieu La Nguyen Thanh da vinh vien ra di, Phan Boi Chau vo cung dau xot, hut hang va co don. Trong bai Van te ong da khoc Nguyen Thanh bang nhung loi thong thiet xuat phat tu tam can:

"Nghi mot nguoi da tao ra em, thanh tuu cho em, ma nay ke mat nguoi con, hon troi phach dat!
May Hai Van mo mit bong guom vang
Be Da Nang chap chon con song bac".

va tuyen bo voi dong chi va quoc dan: "Tieu La tien sinh mat, Viet Nam mat mot trang dai quoc si".

Tai lanh dao cua Nguyen Thanh cung duoc Huynh Thuc Khang danh gia mot cach day du trong cau doi dieu Tieu La:

"May muoi nam giong trai van con, nao kinh te gia, nao quan lu gia, nao bi mat van dong gia. Tram lan uon chang cong, doi cuu, buoi tan vi tri nghiem nhien gianh mot chieu".

Phan Boi Chau, nguoi dong chi, dong su voi Tieu La Nguyen Thanh da xac nhan: "Tu Duy Tan hoi den phong trao Dong Du, chinh Tieu La tien sinh la ONG TO mo moi, vach duong khai sinh ra tat ca".

Hau the le nao lai khong cong nhan nhung dieu xac nhan cua Phan Boi Chau.

Sach tham khao:

(1) Uy ban KHXHVN, Lich su Viet Nam, T2, NXB KHXH, 1985
(2) Phan Boi Chau Toan tap, T4, NXB Thuan Hoa Hue 1990
(3) Nguyen Thanh Dan, Tieu La Nguyen Thanh nha ai quoc va cach mang VN cuoi the ky 19 dau the ky 20.
(4) Phan Boi Chau, Tu Phan va Nguc Trung Thu, NXB Van hoa Thong tin
(5) Shirashi Masaya - Phong trao dan toc VN va quan he cua no voi Nhat Ban va chau A -Tu tuong cua Phan Boi Chau ve cach mang va the gioi
(6) Anh Minh, Nguyen Lo Trach, tr 18,19
(7) Dan theo Chuong Thau, 100 nam thanh lap Duy Tan hoi - Than the va su nghiep Tieu La Nguyen Thanh, ky yeu hoi thao

Chau Yen Loan

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

Kinh hãi "thần y" chữa bách bệnh bằng cách "rút lưỡi", vả mặt

Đang hành nghề thợ hàn, anh Phạm Đức Thắng ở xã Đức Thắng, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang, đột nhiên nghỉ việc rồi tự xưng mình là “thần y” có khả năng chữa bách bệnh, thậm chí cả những bệnh nan y mà thế giới vẫn chưa tìm ra phương pháp như: ung thư, HIV, câm điếc bẩm sinh…chỉ bằng liệu pháp xoa bóp, bấm huyệt.

Tìm hiểu: Phan Boi Chau, Tieu La Nguyen Thanh, Nguyen Thanh, Duy Tan, Quang Nam, Tieu La, phong trao dong du, phong trao cach mang, Tran Van Du, Nguyen Duy Hieu, The ky XX, Dang Tu Kinh, Tan Hoi, can vuong, nghia quan, nam

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Tiểu La Nguyễn Thành, người khai sáng Duy Tân hội

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Tiểu La Nguyễn Thành, người khai sáng Duy Tân hội bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Tieu La Nguyen Thanh nguoi khai sang Duy Tan hoi

Nhan xet, hay lien he ve tin Tieu La Nguyen Thanh nguoi khai sang Duy Tan hoi co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Tieu La Nguyen Thanh nguoi khai sang Duy Tan hoi de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tin van hoa trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tin van hoa
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0