Suy nghi ve dich thuat

Tags: Nha ngon ngu hoc, Tinh Tuong Duong, su tuong ung, nguoi phien dich, co gia tri, nguyen ban, tu ngu, nguoi dich, dich thuat, ban dich, nguoi nghe, chu, minh, den, het


Xet ve ly tuong, su thay doi duy nhat ma nguoi dich co quyen thuc hien la ngon ngu, la thu tieng ma nguyen ban dung de bieu dat nhung y nghia ma minh muon bieu dat, nhiem vu cua anh ta chinh la dung mot thu tieng khac de truyen dat tat ca nhung cai gi da duoc truyen dat bang thu tieng kia.

Suy nghi ve dich thuat

Dich gia, nha ngon ngu hoc
Cao Xuan Hao

Nam 2004 co may cuoc hoi nghi ve dich thuat tap hop nhung chuyen gia co uy tin trong nganh nay, phan lon deu lay ba tieu chuan TIN, DAT, NHA lam can cu de thao luan, trao doi. Hinh nhu phan lon deu chi ban khoan ve chu NHA mot noi ban khoan ma chung toi nghi la hoan toan chinh dang, vi chu NHA hinh nhu chi thich hop voi mot van phong nhat dinh, va kho long co the noi rang “pham la mot ban dich thi nhat thiet phai co cai van phong duoc goi la “NHA”. Neu nguyen ban khong “nha”, ma lai go ghe tho lo, thi ban dich “nha” chac chan la se khong thuc hien duoc chu “tin”, va se nay sinh mot mau thuan doi khang ngay trong noi bo cua tieu chuan duoc de ra.

Nhung nhu the van chua het. Ngay ca chu DAT cung co mot noi dung rat kho hieu, khien ta phai tim xem nhung nguoi lay chu DAT lam tieu chuan, ho hieu chu TIN nhu the nao. Neu ban dich hoan toan trung thanh voi nguyen ban (TIN), nhung lai rat do, trong khi nguyen ban la mot kiet tac cua van hoc the gioi, thi le nao co the noi rang do la mot ban dich trung thanh? Nguoi doc binh thuong chac han phai nay ra cai y nghi ngo rang nguoi dat ra tieu chuan quan niem chu TIN theo cai nghia la“sat tung chu”. Nhung bat cu nguoi nao da hoc qua mot ngoai ngu, du chi trong buoi hoc dau tien, cung da thay ngay rang dich sat tung chu la cach tot nhat de dich sai hoan toan [i] .

Di nhien moi nguoi co the co mot hay nhieu bi quyet rieng de dich cho dung va cho hay theo tham nang cua ho... Va quan trong hon nua la moi nguoi co the tu cho minh nhung cai quyen rieng trong cach hieu, danh gia va xu ly mot van ban ma minh chon. Chung toi co biet mot dich gia noi tieng, co may muoi ban dich duoc xuat ban nhieu lan, danh gia mot nha van nhu Lev Tolstoy la “chua biet viet van” va tu ban cho minh cai quyen bo tung doan dai may chuc trang cua tac gia, dong thoi tu cho minh cai quyen khong hieu tac gia muon noi gi trong hang tram trang khac!

Trong bai nay chung toi muon tu bo hep trong pham vi phien dich (translation) hieu theo nghia hep, gat ra ngoai moi cong trinh sang tao, du vi dai den dau. Vi vay truoc het chung toi co tim mot cach dinh nghia co co may duoc nhieu nguoi thua nhan nhat. Do la cach dinh nghia cua M. Fyodorov (1950): “Dich la chuyen dat mot van ban tu mot ngon ngu nay (nguon) sang mot ngon ngu khac (dich) mot cach trung thanh trong chung muc co the, ca ve noi dung lan ve hinh thuc.” Vay, xet ve ly tuong, su thay doi duy nhat ma nguoi dich co quyen thuc hien la ngon ngu, la thu tieng ma nguyen ban dung de bieu dat nhung y nghia ma minh muon bieu dat, va nhiem vu cua anh ta chinh la dung mot thu tieng khac de truyen dat tat ca nhung cai gi da duoc truyen dat bang thu tieng kia.

Vay “nhung cai da duoc truyen dat” ma nguoi dich co bon phan truyen dat lai mot cach trung thanh ay (chu TIN, va chi mot chu TIN ma thoi!), la nhung cai gi? Va nguoi dich phai co nhung cach thuc nao, phai thuc hien nhung thao tac nao de lam tron cai bon phan ay? Di nhien, tra loi cau hoi nay khong don gian chut nao, vi ngon ngu la mot thuc the het suc da dien, kho long co the phan tich thanh mot so khia canh huu han. Sau day chung toi chi mong ke ra nhung binh dien co ban nhat cua mot van ban thong thuong co the lam doi tuong cho cong viec phien dich.

1. The loai

Mot van ban, du muon du khong, cung phai thuoc mot the loai nhat dinh, va “tinh the loai” chinh la cai ma nguoi dich phai truyen dat truoc tien. Toi da tung doc mot chong ban dich chuyen co tich trong do nguoi dich truyen dat nhung nguyen ban dai tu 2 den 12 trang thanh nhung thien tieu thuyet dai tu 200 den 500 trang, va rat tu hao vi da chuyen duoc nhung chuyen co tich so sai buon te thanh nhung pho tieu thuyet ly ky hap dan day nhung chi tiet tinh vi va nhung doan doi thoai sac sao cho thay mot von hieu biet sau rong ve tam ly nguoi doi, ma van giu duoc y nguyen cot chuyen cua nguyen ban. Dich gia tu biet toi voi mot noi tuyet vong khon xiet khong phai doi voi may ngan trang tieu thuyet cua minh, ma doi voi su kem coi cua toi, nguoi da khong du suc hieu cai gia tri tuyet voi cua cai cong trinh ma ong da bo ra bay nhieu cong suc de thuc hien. Ba muoi nam sau, khi chung toi gap lai, van chua co mot nha xuat ban nao du sang suot de cong bo bo sach cua ong. Ai cung tra loi ap ung mot cau vo nghia: “Hay thi hay tuyet, nhung... no the nao ay, khong thich hop lam”. Toi trom nghi: cai khong thich hop o day chinh la tinh the loai.

2. Chuyen the

Toi khong he phan doi viec chuyen the - nhu dua len san khau (kich noi, kich tho, tuong, cheo, cai luong) hay man anh, chuyen tieu thuyet van xuoi thanh truong ca co van dieu, chuyen truyen ngan thanh ngu ngon, chuyen chuyen co tich thanh ve hay thanh vu kich v.v., v.v. Co nhung tac pham duoc chuyen the thanh cong, co tac pham duoc chuyen the khong thanh cong bang. Tat ca deu le thuoc vao tai nang va cong suc cua nguoi thuc hien viec chuyen the. Du sao thi nhin chung, qua viec chuyen the kho long tranh khoi tinh trang mat mat mot cai gi do trong nguyen tac, tuy khong phai khong co nhung truong hop le ngoai quy gia, trong do ket qua cua chuyen the vuot han nguyen tac ve gia tri nghe thuat. Nhung thi du ve truong hop nay, co le bat ky ban doc nao cung co the tim ra mot cach de dang. Xin nhac lai mot lan nua la chung toi dang noi den dich thuat hieu theo nghia hep, cho nen khong dam co tham vong mo rong pham vi luan ban sang nhung nganh lan can.

3. Phong tac

Rat gan gui voi chuyen the cong viec phong tac, khi mot nguoi cam but thay can sua doi nguyen tac it nhieu de cho tac pham thich hop hon voi mot doi tuong nhat dinh, thuong hep hon cai doi tuong ma tac gia huong toi. Thuong thuong do la doi tuong thieu nhi. Lam viec nay thuong la mot nguoi lay lam tiec rang mot tac pham hay nao do co phan khong thich hop voi mot cong chung le ra co the hieu va thuong thuc no neu co ai can cu vao nhung dac thu cua lop nguoi minh dang muon phuc vu ma cai bien lai chut it, sao cho no khop voi cong chung cua minh. Nguyen vong nay hoan toan chinh dang, co the thuc hien duoc va hon nua cung rat can thiet doi voi nhung nguoi con phai cho doi mot su truong thanh ve tri tue moi co the tiep can duoc mot tac pham. Cung xin noi ro rang cong viec nay chi co the lam duoc voi nhung tac pham van hoc ma thoi, chu doi voi nhung tac pham nghe thuat khac thi khong ai nay ra cai y phong tac mot buc tranh, mot vo kich cam hay mot vu kich de cho no thich hop hon voi bat ky doi tuong nao. Vi mot le gian don: viec do khong the nao lam duoc.

Con nhu mot loai tac pham quan trong doi voi moi dan toc nhu nhung bai hat ru con (thuong la trich muon tu nhung bai ca dao) thi cong chung chu yeu cua no lai chinh la “nhung nguoi chua du truong thanh ve tri tue”, nhung lai khong the phong tac duoc, phai hat dung tung chu khi ru con, voi niem hy vong la no se duoc ghi lai trong ky uc thanh nhung ky niem khong bao gio phai mo de sau nay nho lai, con nguoi truong thanh se coi no nhu mot truyen thong vinh hang thieng lieng nhat, quy gia nhat cua dan toc [ii] .

Sau khi da noi ro noi dung cua nhung cong viec co phan gan gui voi dich thuat, khi ban doc da co the co duoc mot khai niem tuong doi ro rang ve nhung ranh gioi khu biet giua dich thuat voi nhung cong viec ay, chung toi xin trinh bay cong viec dich thuat nhu mot qua trinh gom co may cong doan tach biet. Do la mot cach trinh bay co tinh uoc dinh, chang qua de cu the hoa nhung chi tiet nhieu khi kho xac dinh cua cai cong viec khong lay gi lam don gian nay

4. Nhung cong doan cua viec dich thuat

Cac tac gia cua nhung giao trinh duoc dem giang tai cac khoa va bo mon ngon ngu hoc ma chuong trinh co bao gom noi dung Dich thuat thuong trinh bay cong viec cua nganh khoa hoc nay duoi dang mot qua trinh co bon cong doan sau day:

(1) Phan tich nguyen ban trong ngon ngu nguon (Source Language) de “hieu” that ro tac gia “muon noi” gi.

(2) Xoa cach ngon tu hoa cua nguyen ban (Deverbalisation of the text)

(3) Phan tich nhung dac trung trong noi dung va hinh thuc cua nguyen ban (qua mot sieu ngon ngu uoc dinh)

(4) Tai ngon tu hoa bang ngon ngu dich de co duoc mot van ban tuong duong voi nguyen ban (Reverbalisation in the Target Language so that the text obtained would be equivalent to that written in the Source Language).

Di nhien, cach phan ra thanh cong doan nhu tren khong nhat thiet phai la mot qua trinh gom nhung giai doan lan luot ke tiep nhau theo trat tu thoi gian. Moi nguoi dich co the lam viec theo mot phuong thuc khac nhau, ke ca nhung phuong thuc hoan toan mac an (implicite), tham chi vo thuc (unconscious). Nhung, cung nhu khi noi ve qua trinh thu dac (acquisition) von tri thuc cua nguoi ban ngu ve tieng me de cua minh, muon day cach phien dich khong the co cach gi ngoai cach hien ngon hoa (explicitating), nghia la noi ra thanh loi mot cach to tuong de nguoi hoc nhan thuc duoc tung chi tiet, tung giai doan cua qua trinh thu dac von tri thuc can thiet. Ta hay xet ky tung cong doan trong qua trinh lam viec cua nguoi phien dich co tri thuc hien ngon ve qua trinh nay.

(1), (2) Hieu va phi ngon tu hoa nguyen ban (xoa het nhung tu ngu cua nguyen ban)

Cau hoi tat nhien phai nay sinh trong tam tri nguoi doc truoc het la: tai sao lai phai xoa nhung tu ngu cua nguyen ban, va sau khi lam nhu vay, thi trong tri nho cua nguoi phien dich phong con sot lai duoc nhung gi?

Nguoi co kinh nghiem va ky nang dich thuat [iii] se dap:

Khong ai co the nho het tu ngu trong mot loi phat bieu o hoi nghi, neu dich mieng. Nguoi dich chi nho cai nghia cua loi phat bieu. Nguoi dich viet co kinh nghiem cung biet rang khi hieu mot cau van, nguoi dich phai quen cach bieu dat cau ay bang nhung tu ngu gi. Su quen lang nay se cang ngay cang tro nen tu nhien, tham chi tu phat. Trong tam tri nguoi nghe (nguoi doc), nhung tu ngu cua nguyen ban lap tuc bi quen di de nhuong cho cai y ma tac gia muon truyen dat. Co the nguoi nghe (nguoi doc) moi hieu duoc cai y ay.

Vay cai y ay cu the la cai gi, khi da quen het cach dien dat no bang nhung tu ngu von lam thanh cai be do vat chat cua no?

Cai y ay thuong duoc giu lai trong y thuc cua nguoi nghe (hay nguoi doc) duoi dang nhung hinh anh ve nhung gi da duoc thuat lai bang loi. Nhung hinh anh nay co the tinh (tu the, dang ve) hay dong (dong tac hay su thay doi tu the, hinh dang). Ngoai ra, nhung hinh anh nay lai phai duoc dat tren boi canh cua nhung hinh anh da co trong van canh truoc do, roi lai duoc cat nghia bang nhung tri thuc pho thong (ngoai ngon ngu hoc) cua nguoi nghe hay nguoi doc.

Nhung nguoi nghe dich mieng trong hoi nghi thuong kinh ngac truoc cai tri nho “ky di” cua nguoi phien dich chinh la vi cu tuong anh ta nho het cac tu ngu, trong khi that ra anh ta chi nho cai nghia, cai y ma nguoi kia muon noi ra thoi. Nguoi dich viet cung khong he lam khac, neu anh ta da thuc su hieu tac gia muon noi gi. O day chi can luu y mot chut nua de thay can phan biet may chu muon noi gi voi nhung cau hoi ve nguyen do (tai sao ma noi the?) ve dong co (noi the de lam gi?).

Noi tom lai, phi ngon tu hoa nguyen ban khong he gay tro ngai cho nguoi dich ma chinh la tao mot dieu kien khong the thieu de ho co the dung noi quan (introspection) soi sang tam tri minh de thoat ra ngoai nhung tu ngu co the gay nen nhung tap am (noisehieu theo nghia cua ly thuyet thong tin) co hai cho hoat dong “hieu” (comprehension) cua tam tri neu nguoi nghe khong quen ngay di de chi tap trung vao viec hieu cho dung tac gia muon noi gi, muon minh hinh dung duoc nhung hinh anh nao.

(3) Cong viec tim hieu cai nghia, cai y ma tac gia muon noi se duoc nhan thuc mot cach minh xac hon nua khi ta phan tich mot cach hien ngon, bang sieu ngon ngu cua ngon ngu hoc va cua ngu dung hoc (nhat la trong nhung hanh dong ngon tu (speech acts) cua tac gia va cua cac nhan vat, trong do co nhung cau duoc goi la cau ngon hanh - performative sentences)

Nhung binh dien cua loi noi va cua van ban deu duoc quan tam phan tich den muc chi ly, de khong bo sot bat ky mot chi tiet nao.

Tuy nhien khong nen nghi rang hieu mot van ban la mot qua trinh lam viec cong phu doi hoi mot thoi gian dai. Cong viec kiem tra va phe binh, danh gia moi doi hoi nhu vay, con viec nguoi nghe (hay nguoi dich) hieu cai nghia ma tac gia muon truyen dat bat chap nhung lo hong, nhung su tinh luoc, nhung cho khong noi het trong ngon tu thuong chi can mot khoanh khac, mot nhay mat cung co the duoc bu dap ngay trong y thuc cua nguoi nghe (hay nguoi dich).

Sau day la nhung noi dung y nghia chua dung trong nguyen ban khong bao gio duoc truyen dat bang ngon tu ma nguoi nghe hay nguoi dich van phuc hoi duoc va hieu ngay lap tuc khi tiep xuc voi van ban:

1. Tien gia dinh (presupposition). Khi gap mot nguoi quen hoi tham minh bang cau “Anh da khoe chua?”, nguoi nghe (hay nguoi dich) biet ngay rang nguoi ay co nghe ai do noi rang truoc do minh co bi benh. Neu cai tien gia dinh ay dung, anh ta co the tra loi la ”Khoe roi” hay “Chua khoe”. Nhung neu cai tien gia dinh ay sai (tuc truoc do anh ta khong he dau om gi), thi du co tra loi the nao cung khong on, vi cung vo hinh trung thua nhan mot tien gia dinh hoan toan sai.

2. Ham nghia tu vung (lexical implication). Khi mot nhan vat trong nguyen ban noi “No sap cuoi vo moi”, nguoi nghe (va nguoi dich) biet ngay rang no la mot nguoi dan ong truong thanh tung co mot doi vo, mac dau trong cau khong co mot tu nao noi ro gioi tinh cua no (no di nhien co the la mot dua con gai) va tinh trang hon nhan truoc do cua no. Tuy vay nguoi nghe (va nguoi dich) suy dien duoc ngay nhung dieu nay tu nhung tu khac co mat trong cau nhu cuoi vo va moi.

3. Ham ngon hoi thoai (conversational implicature). Ta thay co mot ham ngon hoi thoai khi nguoi nghe (hay nguoi dich) co the can cu vao mot y trong cuoc hoi thoai ma suy ra mot y khac khong noi ra nhung van co mat trong y thuc nguoi nghe (hay nguoi dich). Chang han khi nghe ai noi “Hom nay no khong say”, nguoi nghe hieu ngay la co nhung hom khac no say.

Noi chung, ta thay rang mot nguyen ban bat ky khong nhat thiet phai noi het noi dung cua no ra bang tu ngu, vi co nhung y co the duoc nguoi nghe suy ra mot cach de dang ngay tu su vang mat cua nhung tu ngu ay.

Ve nhung Don vi Y nghia

Khi nghe mot loi phat bieu o hoi nghi cung nhu khi doc mot cau van can dich, nguoi nghe hay nguoi doc dang muon dich cau ay thuong bat giac chia cau ay ra thanh tung “cum tu “ de lan luot hieu cho duoc nhung gi vua nghe hay vua doc xong. Nhung “cum tu” nay khong trung voi nhung don vi cau truc ma nha ngon ngu hoc dung nhung thu phap phan tich nghiem ngat de tach ra khoi ngu luu (nhung ngu doan, nhung tu don, nhung tu ghep, nhung thanh ngu, v.v.). Lederer goi do la nhung Don vi Y nghia (Unites de sens).

Nguoi nghe hay nguoi dich lan luot hieu va quen ngay nhung tu ngu vua nghe hay vua doc duoc khong phai theo mot ky nang khoa hoc, co co so ly luan, ma theo ban nang, trong qua trinh nghe hay doc, he hieu ra duoc khuc nao la ghi nhan y nghia (va quen ngay tu ngu) cua khuc ay.

Nhung don vi y nghia nay noi tiep theo nhau (va co nhung cho chong cheo len nhau) trong tam tri nguoi nghe de cuoi cung lam thanh cai y nghia chung cua cau van va doan van, roi hoi nhap vao nhung don vi rong lon hon nua,, nhung y nghia mach lac hon, va bien thanh nhung ky niem, nhung tri thuc phi ngon tu hoa trong tam tri nguoi nghe hay nguoi dich.

Kich thuoc cua nhung don vi y nghia co the o moi nguoi mot khac. Co nguoi phai cho cho het mot doan dai moi tong ket duoc y nghia cua no; co nguoi chi can nghe mot hai chu dau da hieu ca doan.

(4) Tai ngon tu hoa

Cong doan cuoi cung cua viec dich thuat, - va cung chinh la muc dich tot cung cua no - la viec tai ngon tu hoa nhung gi nguoi doc da hieu duoc khi doc nguyen ban, tuc nhung y va nghia ma tac gia muon truyen dat bang cach su dung ngon ngu dich - thu tieng ma nguoi dich chon lam phuong tien bieu dat cho ban dich cua minh..

Nhu da noi tren kia, mot ban dich xung dang voi danh tu nay phai co gia tri tuong duong (equivalent) voi nguyen ban ve moi phuong dien, noi dung cung nhu hinh thuc. Vay muon ban dich co gia tri tuong duong nay, nguoi dich phai lam nhung gi?

Tinh tuong duong cua mot ban dich so voi nguyen ban co the phan tich thanh hai dinh dien: binh dien nhan thuc (equivalence cognitive) va binh dien xuc cam (equivalence affective)

1. Tinh tuong duong ve nhan thuc

Tinh tuong duong tren binh dien nhan thuc la ket qua cua viec su dung nhung yeu to phu tro ve khai niem ma nguoi dich dua vao ban dich de bo sung cho ngu nghia cua nguyen ban. Viec bo sung nay la cho ban dich khac voi nguyen ban ve hinh thuc. Muc do khac nhau giua nguyen ban va ban dich tuy thuoc vao su khac nhau ve loai hinh giua ngon ngu nguon va ngon ngu dich.

Cai khoang cach nay cang nho thi cang co nhieu su tuong ung (correspondences) ve hinh thuc bieu dat. Vi vay giua hai thu tieng cung loai hinh nhu tieng Han va tieng Viet, deu la ngon ngu don lap (isolating) va phan tich tinh (analytic) den triet de, deu khong dung den hinh thai hoc [iv] , chi con khac nhau o trat tu tu ngu trong ngu danh tu (phu truoc chinh sau), trong khi ngu vi tu thi van theo trat tu chinh truoc phu sau, co the tim thay kha nhieu su tuong ung ve ngu phap va tu vung trong cach bieu dat. Huong chi trong tieng Viet co den tu 70% den 80% tu ngu goc Han, trong do co nhung ngu doan co cau truc chat va thuong co chuc nang dinh danh, goi la “tu Han-Viet” [v] .

Con giua tieng Viet va cac thu tieng chau Au, von thuoc loai hinh khuat chiet hay bien hinh (inflectional) va tinh tong hop (synthetic) rat cao, cai khoang cach ay rat lon, cho nen it khi co the tim thay nhung su tuong ung, nhat la nhung su tuong ung mot doi mot, giua hai ben. Trong viec dich thuat tu ngon ngu nay sang ngon ngu kia, cong doan phi ngon tu hoa lai cang quan trong va can thiet. Khi da hieu duoc cai y nghia ma tac gia muon truyen dat, tha xoa het nhung tu ngu cua nguyen ban tieng Au chau con hon mai loay hoay voi nhung tu ngu ay ma sao lang viec tim cho ra cach bieu dat cho that dung va that hay nhung y nghi va hinh tuong ma tac gia muon truyen dat.

Toi con nho mai mot cau van trong sach “kinh dien” do mot nha xuat ban lon cua Thu do an hanh vao nhung nam 50 cua the ky vua qua:

Cu cai da nay, nhung con nguoi roi se den nuoc phai gam co noi nhu nhung con cuu cai.

Trong nguyen ban tieng Phap (xuat xu cua ban dich vua dan), ta thay:

De ce train-la, les hommes en viendront a brouter l’herbe des pres comme les brebis.

Toi hoan toan thong cam voi dich gia trong su no luc dich that sat nguyen ban sach kinh dien, von duoc coi la mot thu than van ma neu dich sai du chi mot chu hay mot cai dau cham cau cung co the de lai cho hau the nhung hau qua khon luong. Neu dich gia khong dich nhu the, thi ban bien tap chac chan se sua lai cho dung nhu the.

Nhung dung tren quan diem cua nghe dich thuat, khong the khong noi ra nhung nhan xet sau day:

(a). dich gia dich sat nhung tu ngu, chu khong truyen dat cai y ma tac gia muon noi;

(b). dich gia khong biet tieng Viet chuan khac tieng Phap nhu the nao. Chang han, les hommes khong tuong ung voi nhung con nguoi, ma voi con nguoi hay nguoi ta; khi noi ve dong vat, tieng Viet khong co nhu cau phai noi ro so va giong nhu tieng Phap, cho nen viet an co nhu cuu la du va dung. Va lai chang le chi co cuu cai moi an co, con cuu duc thi khong?

Du cau dan tren day co la mot cau than chu, trong do moi chu deu linh thieng va co gia tri sinh tu doi voi nguoi khan nguyen, thi cach dich nhu the van la sai vi dung ngon ngu dich khong dung chuan va do do khong tuong duong voi nguyen ban, it nhat la ve phuong dien ngu phap va phong cach, vi co qua nhieu net thua du (redundancies) neu lay nguyen ban tieng Phap lam chuan de so sanh.

Giao su phat hoc Minh Chi nhieu lan than phien rang nhung ban dich kinh Phat doc len khong ai hieu duoc chut gi, nhung ong da de nghi dich lai may lan ma Giao hoi khong chiu, vi Kinh Phat “chi can tung niem chu khong can hieu”.

2. Tinh tuong duong ve xuc cam

Khong the co mot ly thuyet chung de xac dinh muc do tuong duong ve tinh xuc cam giua mot ban dich voi nguyen ban, vi tren binh dien nay su khac nhau giua cac ngon ngu co the noi la muon hinh van trang. Moi ngon ngu co mot cach rieng de ket hop hai binh dien nhan thuc va xuc cam trong nhung thu phap thuong goi la tu tu hoc, hay phong cach hoc, hay hung bien (rhetorics). Binh dien xuc cam cung co mat trong cach dung nhung thanh ngu, nhung tuc ngu, nhung loi noi ma truyen thong lau doi cua van hoc dan gian da nhuom nhung mau sac xuc cam khong may khi co the phan tich va xac dinh bang nhung thuat ngu khoa hoc.

Tinh tuong duong ve hai binh dien xuc cam va nhan thuc thuong quyen vao nhau mot cach het suc nhuan nhuyen tren khac cac cap do khac nhau cua he ton ti giua cac don vi ngon ngu.

Sau day la cach trinh bay cua Werner Koller (1992) ve nhung chuan tac cua tinh tuong duong trong dich thuat:

* ban dich phai chuyen dat du nhung thong tin cua nguyen ban ve hien thuc o ben ngoai ngon ngu (denotative Äquivalence)

* no phai ton trong phong cach cua nguyen ban: am vuc cua ngon ngu, biet ngu xa hoi va dia phuong cua nguyen ban (konnotative Äquivalence)

* no phai phu hop voi the loai chuan cua nguyen ban (textnormative Äquivalence)

* no phai duoc thich nghi voi von tri thuc cua doc gia de cho doc gia hieu duoc. Do la mot su tuong duong ve dung phap (pragmatische Äquivalence)

* cuoi cung, ban dich phai tao ra duoc mot hieu qua tham my tuong duong voi nguyen ban (formal-ästhetische Äquivalence).

Ta co the tin chac rang nhung chuan tac tren day cua W. Koller de phai duoc tinh den, mot cach co y thuc hay chi trong man cam truc giac, khi danh gia mot ban dich. Tat nhien, nhung chuan tac nay khong phai la mot phuong phap dich thuat co the dung de soan sach giao khoa dao tao nhung nguoi phien dich. Nhung no co the cho phep nguoi ta kiem nghiem lai xem thu mot ban dich nao day co thieu sot diem nao trong viec di tim su tuong dong hay khong.

Ngay trong cach trinh bay nhung chuan tac cua minh ve tinh tuong dong cua ban dich so voi nguyen ban, W. Koller khong tranh khoi viec so sanh giua tu ngu cua ban dich voi tu ngu cua nguyen ban. Dieu nay co phan mau thuan voi nguyen ly chung cua nganh dich thuat: dich khong phai la thay the nhung tu ngu cua nguyen ban bang nhung tu ngu cua mot thu tieng khac, ma hieu lay y nghia cua nguyen tac bang cach xoa sach tu ngu cua no di de tao nen mot y nghia tuong duong bang nhung tu ngu cua mot thu tieng khac.

Nhung kiem tra va danh gia mot ban dich lai la mot cong viec khac.

*

Nhung dong tren day cua chung toi khong co tham vong gi hon la phac thao mot vai nguyen ly co ban cua cong viec dich thuat xet ve ly thuyet, chu yeu dua tren mot cuon sach tuong doi moi (so voi thuyet TIN-DAT-NHA cua hai the ky truoc). Chung toi biet rang bai nay chua dap ung duoc bao nhieu nhung nhu cau ly thuyet va thuc tien cua cac ban dong nghiep. Toi chi mong sao nhung nguoi co chu y den dich thuat va co trach nhiem trong nganh xuat ban quan tam it nhieu den viec cho dich va xuat ban mot vai cong trinh co the giup cho nhung nguoi lam viec trong nganh nay co tai lieu de trau doi tri thuc ve nghe nghiep.

  • Cao Xuan Hao (dich gia, nha ngon ngu hoc)


[i] Trong so nhung chuyen gia noi tieng ve phien dich co PGS. Phan Ngoc da hang tram lan can dan cac mon de rang “muon doi gi thi doi, chu trat tu tu ngu thi nhat thiet phai giu y nguyen”.

[ii] Mot dieu dang tiec la nhung bai ca dao thuong dung khi ru con rat it duoc hoc trong cac giao trinh tieng Viet, vi no rat khac tieng Tay, va do do “chang co gia tri gi ve ngu phap”.(ngay sach giao khoa day tieng cung rat it khi dan ca dao, vi cau ca dao tuong cai chinh mot cach hung hon nhung quy tac ngu phap tieng Tay ma sach giao khoa dem day cho nguoi Viet).

[iii] Nhung tai lieu chu yeu ma chung toi su dung trong bai nay gom co nhung dau de sau day: Lederer M. La traduction aujourd’hui. Le modele interpretatif. Hachette 1994; Seleskovich D. Traduire, de l’experience au concept. Etudes de Linguistique Appliquee 24. Didier 1986. Sperber D. & Wilson D. Relevance, Communication and Cognition. Blackwell 1986. Sartre J. P. Qu’est-que la litterature. Gallimard 1985. Steiner G. After Babel.Aspects of Language and Translation. Oxford U.P. 1978; Delisle J. L’analyse du discours comme methode de traduction. P.U.Ottawa 1984; Koller, W.Einführung in die Übersetzungwissenschaft. Heidelberg. 1992.

[iv] Day la noi den tieng Han”co dien” (thoi Duong–Tong), vi tieng Han hien dai da co nhung yeu to kha ro cua loai hinh chap dinh (agglutinating languages) voi su xuat hien hang loat cua nhung phu to (affixes), do qua trinh ngu phap hoa (grammaticalisation) cua nhung “thuc tu” von mang nghia tu vung (lexical meaning) nhu danh tu (nouns) va vi tu (verbs), nay da mat nghia tu vung (“hu hoa”) ma chuyen thanh nhung cong cu ngu phap (nhung phu to nhu tu, nhi, nhi, to, dich, v,v,).

[v] Danh ngu nay, thuong duoc coi nhu mot ve doi lap voi “tu thuan Viet”, da gay nen nhieu su ngo nhan khong dang co.. Co nhieu nguoi tuong rang “tu Han-Viet” la nhung tu ngu duoc ”vay muon” tu nuoc ngoaiï roi dem du nhap vao tieng Viet, cung giong nhu nhung tu ngu tieng Phap, tieng Anh hay Quang Dong, Phuc Kien, Nhat Ban, Han Quoc, dong thoi tuong rang tu ”thuan Viet” la nhung tu goc Viet co tu thoi khai thien lap dia. That ra tu “thuan Viet” hau het la nhung tu goc Thai, goc Muong hay goc Mon-Khmer. Trong khi do thi tu Han-Viet la mot trong nhung coi nguon quan trong va co xua nhat cua tieng Viet, nam trong lop ha tang cua tieng “thuan Viet”,chu tuyet nhen khong phai la nhung tu moi vay muon tu tieng nuoc ngoai.

Chuyen de Dich thuat Viet Nam thoi @:

Ve mot huong phat trien cho hoat dong dich thuat

Dich thuat can gi?

Can xac dinh mot thai do doi voi thuc trang dich thuat

Phai co mot quyet sach van hoa o cap vi mo

Suy nghi ve dich thuat va ngon ngu van chuong (Phan 1)

Suy nghi ve dich thuat va ngon ngu van chuong (Phan 2)

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

Vụ sập hầm: Phó Thủ tướng đến hiện trường chỉ đạo ứng cứu

Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải chỉ đạo phải nỗ lực khẩn trương tích cực hơn nữa trong công tác ứng cứu; đảm bảo an toàn cho các công nhân cũng như các lực lượng tham gia cứu hộ

Công tác đào tạo VĐV trẻ nhìn từ Đại hội TDTT toàn quốc 2014: Ít niềm vui, nhiều nỗi lo

Đa số các đoàn vào cuộc ở Đại hội đều có tâm lý “săn” được càng nhiều huy chương càng tốt và trong tính toán của nhiều đoàn, đây không phải là chỗ mạo hiểm để cho các tài năng trẻ thử sức.

Sắp nối lại đàm phán hòa bình Ukraine

Tổng thống Pháp Francois Hollande cho biết các cuộc đàm phán hòa bình giữa đại diện chính phủ Ukraine và phe ly khai miền Đông có thể diễn ra vào ngày 21 hoặc 22/12 tới tại thủ đô Minsk của Belarus.

Sơn Tùng M-TP là 'Mỹ nam của năm 2014'

Dù những scandal "đạo nhạc" kéo theo những việc trì hoãn bộ phim đầu tiên chạm ngõ điện ảnh Chàng trai năm ấy, nhưng Sơn Tùng M-TP vẫn xứng đáng nhận được giải thưởng Mỹ nam của năm, đề cử từ khán giả hâm mộ.

Tìm hiểu: Nha ngon ngu hoc, Tinh Tuong Duong, su tuong ung, nguoi phien dich, co gia tri, nguyen ban, tu ngu, nguoi dich, dich thuat, ban dich, nguoi nghe, chu, minh, den, het

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Suy nghĩ về dịch thuật

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Suy nghĩ về dịch thuật bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Suy nghi ve dich thuat

Nhan xet, hay lien he ve tin Suy nghi ve dich thuat co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Suy nghi ve dich thuat de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Chuyen de trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Chuyen de
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0