Suy nghi ve dich thuat va ngon ngu van chuong Phan 1

Tags: Viet Nam, Trung Quoc, Antoine Berman, George Steiner, Viet Kieu, Tia Sang, Chien tranh va Hoa binh, Van Hoc So Sanh, tac pham van chuong, moi quan he, van ban goc, co the noi, rat co the, dich thuat, ban dich, minh


Voi ban khoan gian di va xem ra co phan chinh dang, chung toi hy vong va rat mong tat ca nhung ai quan tam toi viec nang cao kha nang tri nhan kho bau nhan loai se cat len tieng noi tam huyet va xay dung cho nen dich thuat duong dai huu ich hon. Nhung bai viet nhu vay, chung toi xin phep duoc dang tai tren chuyen de: Dich thuat Viet Nam thoi @.

Trong nhieu thap ky qua, cac dich gia da chuyen tai mot luong kien thuc khong nho cua nhan loai sang Viet ngu, lam giau them va mo rong tam nhan thuc cua nguoi Viet tren nhieu linh vuc, dac biet la linh vuc van hoc nghe thuat. Doc gia ham hieu biet co nhieu kha nang lua chon hon, co nhieu doi chung hon de tri nhan the gioi phuc tap va ky dieu cua tam hon con nguoi hay noi mot cach lang man nhung khong kem phan chinh xac la: tham nhap sau hon vao vuong quoc cai dep, tiem can toi nhung pham tinh xung dang voi con nguoi.

Tuy nhien, cong viec dich thuat khong phai bao gio cung dat dich mac du ca nguoi doc lan nguoi dich deu tu biet va tu gioi han boi mot hinh anh co tinh bieu trung, pho quat: ban dich nhu mat trai cua tam tham theu. Nghia la nguoi doc thong qua tram trung chuyen la ban dich phai hinh dung ra buc tranh theu la van ban goc.

Chinh qua trinh tham thau tri thuc nhu vay da lam nay sinh it nhat 2 van de can phai giai quyet: Quyen han va kha nang sang tao cua dich gia va quan trong hon la pham chat nghi ngo do chinh xac cua cac van ban dich noi nguoi doc.

Thai do nghi ngo van ban dich la hoan toan huu ly va chinh dang vi thong qua nhieu luong thong tin (phan lon la cong cua dich thuat) doc gia khong the minh xac duoc gia tri thuc cua van ban goc. Neu chi doc nhung ban dich tho Puskin bang Viet ngu thi rat kho di den ket luan Puskin la dai thi hao khong chi cua nuoc Nga. Mat khac chung ta cung khong nhan thay ro su khac biet (thi phap, hieu ung cam xuc, nhan thuc...) giua Puskin voi nhung nha tho Nga hoac cac nha tho Anh, Duc hoac Ba Tu co dai.

Su kien van ban dich Mat ma Da Vinci van con nong hoi va gay buc xuc khong chi cho doc gia ma con gop phan chia re nhung quan diem ve dich thuat cua gioi chuyen mon. Dang buon la su kien nay khong phai doc nhat vo nhi trong lang dich thuat ma no dac sac boi no chi la "giot nuoc lam tran ly" cai tinh trang dich au, dich lay duoc hay chinh xac hon la "dich lay tien" cua thoi thuong mai hoa tam hon dai chung.

Mot su kien khac cung rat dang quan tam: su ra doi Nha xuat ban Tri thuc voi chu truong dich va xuat ban tu 500 den1000 dau sach trong so nhung cuon sach quan trong nhat cua tri thuc nhan loai. Y dinh tot dep nay hien nhien la dang mung va gieo niem hy vong noi nguoi doc nhung no cung gieo luon hat giong cua su nghi ngo: Chi voi mot triet gia thoi, nguoi dich cung can phai bo rat nhieu cong suc de tiep can tu tuong truoc khi tiep can van ban goc. Ke ca khi da tiep can va hieu duoc tu tuong cung nhu phuong phap luan cua triet gia do thi cong viec chuyen ngu cung qua kho boi tinh khong tuong dung giua ngon ngu van ban goc va Viet ngu.

Con nguoi khong the giau minh qua ngon ngu va cang khong nen im lang truoc thuc tai ma minh biet ro la chua on, chua tot. Lam the nao de chuyen tai dung tu tuong, quan niem va muc dich cua van ban goc toi doc gia nguoi Viet? Voi ban khoan gian di va co phan chinh dang nay, chung toi hy vong va rat mong tat ca nhung ai quan tam toi viec nang cao kha nang tri nhan kho bau nhan loai se cat len tieng noi tam huyet va xay dung cho nen dich thuat duong dai. Nhung bai viet nhu vay, chung toi xin phep duoc dang tai tren chuyen de: Dich thuat Viet Nam thoi @.

* *

*

Xin gioi thieu bai viet cua dich gia tre Cao Viet Dung duoi tieu de:

Suy nghi ve dich thuat va ngon ngu van chuong
(Phan 1)


Trong mot bai bao, Cao Xuan Hao[1] ke ve cong viec dich bo tieu thuyet Chien tranh va hoa binh cua nhom bon dich gia ma ong la thanh vien. Cau chuyen tro nen vo cung ly thu khi ong noi den ban tieng Phap cua bo sach do Henri Mongault thuc hien. O loi noi dau, Mongault viet nhung cau nhu “Tolstoy khong biet viet van” hay “Chien tranh va hoa binh giong nhu mot con gau moi de chua duoc me no liem cho sach”, va rang dich gia phai sua kha nhieu cho, tham chi con bo han mot so doan vi khong the chap nhan duoc.

Ninh doi de chui doi cung de
Chi dung xay doi la kho khan thoi
(Luu Quang Vu)

Suy nghi ve dich thuat va ngon ngu van chuong (Phan 1)
Dich gia Cao Viet Dung
Tiep nhan Tolstoi o Phap la ca mot cau chuyen dai. Nguoi dau tien gioi thieu bon tac gia chu chot cua van chuong Nga, Tolstol, Gogol, Dostoievski va Tourgueniev, la tu tuoc Eugene Melchior de Vogüe, mot nha ngoai giao tung cong can o Nga, cong tac vien to tap chi uy tin Revue des Deux Mondes (Tap chi hai the gioi); tuy vay, di nhien khong the bo qua vai tro quan trong cua chinh Tourgueniev, ban than cua Flaubert, trong viec truyen ba van chuong Nga o Phap. Nam 1886, cuon sach lon cua Vogüe, Tieu thuyet Nga (Le Roman Russe) duoc in, va cung chinh nho cuon sach nay ma Vogüe se duoc bau vao Vien Han lam Phap nam 1888. Tiep sau do la ca mot “con sot van Nga”, loi keo hau het anh tai van chuong Phap thoi ky do vao cuoc tranh cai, ca Gide lan Proust cung khong phai ngoai le.

Lan dau tien cac nha van Phap phai doi mat voi mot kieu tieu thuyet khac la den the. Hinh thanh dan hai phe ro ret: mot ben ung ho va nguong mo cac bac thay tieu thuyet Nga, con ben kia che nguoi Nga khong biet viet tieu thuyet, vi ro rang tieu thuyet Nga khac xa voi tieu thuyet tam ly Phap thinh hanh hoi do, kieu Paul Bourget, voi mot cau truc ro rang va mot logic “theo loi Descartes”. Rat co the (day la gia thuyet cua ca nhan toi) mot phan do anh huong cua tieu thuyet Nga ma Proust “ca gan” viet Di tim thoi gian da mat, cuon tieu thuyet ngay tu khi ra doi da chiu rat nhieu chi trich cua gioi phe binh coi Proust khong biet cach xay dung tieu thuyet, viet mot cau chuyen khong duoc cau truc nhu “tieu thuyet phai the”.

Nhung dien giai ky quac, day dinh kien, va cung day quyen uy cua Henri Mongault vua noi o tren chinh la vi du ve cach nhin nhan cua “phe chong Nga” bat dau ton tai tu cuoi the ky XIX. Noi rong hon, do cung la cach tiep nhan theo loi “ethnocentrisme” (toi dich la “trich thuong van hoa”, theo van canh) ma Antoine Berman tung noi den trong tac pham ve dich thuat cua ong[2]. Cung trong cuon sach nay, Berman noi den mot dich gia Phap, Coste, khi dich mot tieu luan cua triet gia John Locke tu tieng Anh sang da tu y thay the rat nhieu tu va bo bot di mot doan “vi lo bich den qua, qua muc hien nhien”[3]. Mot bieu hien khac khong the chap nhan trong dich thuat la cai ma Berman goi la “traduction hypertextuelle”, nghia la dich theo loi coi van ban goc la mot cai co de su dung cac ky thuat nhu nhai, phong tac, viet lai… roi nhao nan, bien hoa thanh mot van ban khac han (hypertextualite can duoc hieu theo truyen thong Gerard Genette, mot trong nam quan he co ban cua lien van ban duoc trinh bay trong Palimpsestes, 1982, va cung la quan he duoc Genette chu trong phan tich hon ca).

Nhung suy nghi sau hon ve dich thuat la mot doi hoi buc bach ngay nay, khi ma nhung gioi thuyet van duoc trich dan tran lan da khong chi tro nen cu ky ma con to ra sai lam den dang kinh ngac, khi ma cac hoi nghi dich thuat duoc to chuc lien tiep khong dong gop duoc gi cho viec nang cao chat luong dich thuat, trong khi viec thieu vang nen tang ly thuyet da gay ra nhung hieu ung be mat hien nhien, the hien o mot nen dich thuat yeu kem, vua khong du suc truyen tai mot cach day du va toan dien van chuong the gioi, vua nhieu khi con bop meo di dang tac pham goc, giong nhu mot hoa si truyen than kem tay nghe bien buc anh truoc mat thanh ra mot biem hoa day chat khoi hai.

Ro rang, voi toan bo lich su cua minh, cong them voi toan bo nhung van de ngon ngu an dang sau, dich thuat khong the chi yeu cau don gian mot cuon sach, mot cuon tu dien, mot cay but, mot tap giay trang va rat nhieu thien kien cu mon trong dau. Cung con may la dich thuat thoat duoc cai “nan biet ngu” cua gioi sang tac, voi nhung phat ngon theo kieu “Toi viet bang ca trai tim minh”, “Tam huyet cua toi dat ca vao tac pham”, van van va van van; van con co cho de ban luan mot cach thang than va trung thuc ve dich thuat. De tao hung thu cho nguoi doc truoc khi buoc vao mot bai viet kha dai (du toi da co rut ngan het muc co the duoc), toi xin trich dan ngay mot y kien ve dich thuat cua triet gia Duc Walter Benjamin, mot tri tue doc dao cua tinh the con nguoi trong thoi ky nghe hoa phuong Tay, ma Antoine Berman lay lam de tu cho cuon sach cua ong: “Ban dich khong giong tac pham van chuong, no khong dam chim vao ben trong khu rung ram ngon ngu, ma nam ben ngoai, doi dien voi no [khu rung ram do], va dung o ben ngoai do ma voi goi ban goc den gap minh o diem hen duy nhat [kha thi] khi ma tieng vong trong ngon ngu cua no [ngon ngu cua ban dich] co the ngan dung co am cua mot tac pham trong ngon ngu khac [ngon ngu cua van ban nguon].”

Tai sao co dich thuat?

Day la cau hoi kho hon ve be ngoai cua no. Thuc ra co can dich thuat hay khong? Ro rang nguoi ta co the dat cung cau hoi nay cho van chuong: co can viet van hay khong? Dieu quan trong o day la ngay ca khi mot so luong rat dong (tham chi den 5,9 ti nguoi tren tong so 6 ti nguoi) tra loi rang khong, va ngay ca neu tren thuc te 5,9 ti nguoi kia khong co gi ban khoan khi ca doi khong doc cuon sach van chuong nao ngoai vai doan trich bat buoc phai hoc khi con cap sach den truong, le song cua van chuong van khong bi dua ra thanh van de.

Boi vi van chuong ton tai truoc het trong mot quan he ca nhan voi ban than anh ta, sau do moi den quan he ca nhan-ca nhan khac - chi trong mot so truong hop so luong ca nhan khac kia moi dat den con so tuong doi lon nao do. Dich thuat truoc het cung la moi quan he giua ca nhan voi ban than anh ta. Phai giai quyet duoc cau hoi voi chinh minh xem ban than minh co nhu cau dich mot cuon sach khong, anh ta moi buoc vao moi quan he thu hai, voi van ban.

Tat nhien de don gian hoa, toi luoc bo tam cac moi quan he phai sinh khac: quan he voi nha xuat ban, xin ban quyen, voi doc gia sau cung... Mat khac, toi duoc biet su ton tai cua rat nhieu ban dich khong duoc cong bo. Ngay ban than toi nhieu luc cung dich mot cau, mot doan, tham chi ca mot van ban dai ma khong he nghi den chuyen cong bo, xuat ban o dau ca. Vi vay, truoc het, dich thuat xuat phat tu nhu cau cua mot ca nhan nao do. Mot ban dich, cung giong voi mot tac pham van chuong, nhieu khi mang lai nhung dieu thu vi vo bo ben, chinh la cai “khoai lac” do van ban dem lai, ma Roland Barthes tung su dung lam tieu de cho mot tieu luan ngan gon nhung sau sac cua minh.

Nguoi tra loi cau hoi “tai sao” nay ngan gon hon ca co le la George Steiner. Ong viet : “Dich thuat ton tai vi con nguoi noi cac ngon ngu khac nhau[4]”. Do chinh la tinh the Sau Babel - ten tac pham cua Steiner. Van de nay het suc phuc tap, vi that kho tim duoc loi giai dap cho thuc te nhieu nguoi song rat gan nhau nhung lai noi nhung thu tieng khac nhau hoan toan (tham chi con co the noi den “ngon ngu ca nhan hoa” thuoc ve moi con nguoi). Hieu mot cach phung du, dich thuat la thu vua trat xay buc tuong toa thap huyen thoai da bi Chua day do tu khoi thuy lich su con nguoi. Di nhien, gach de xay thap Babel la tac pham van chuong. De xay lai toa thap kia, de chung minh suc manh cua con nguoi, van chuong khong the thieu dich thuat, buc tuong khong the thieu vua trat; chieu nguoc lai thi da ro: khong buc tuong nao ton tai duoc neu khong co gach, va chi co vua ma khong co gach khong thi cung khong the co tuong.

Vay thi ai la nguoi se lam cong viec dich thuat? Di nhien dieu kien tien quyet la nguoi biet toi thieu mot ngoai ngu (rat khac voi Nghiem Phuc cua Trung Quoc ngay xua, nguoi thuong nho ban be biet ngoai ngu dich phac noi dung roi viet lai bang tieng Trung Quoc, bang cach do ma trong mot thoi gian ngan dua duoc vo so tac gia lon cua phuong Tay den voi doc gia nuoc minh). Nhung lai nay sinh mot van de nan giai: tai sao cong dong nguoi Viet o nuoc ngoai, nhung nguoi gioi ngoai ngu nhat, trong do dai da so la nguoi co hoc van rat tot, va voi mot so luong khong nho lam viec trong nganh hoac vo cung quan tam den van chuong, ma so luong dich gia Viet kieu lai nho den nhu vay? Tren thuc te, co the noi rang gan nhu gioi tri thuc Viet Kieu khong tham gia vao cong viec dich thuat (di nhien van co the dan ra mot so cai ten, nhung so luong do khong the du de co the noi den mot “luc luong dich gia Viet kieu”).

Giai thich hien tuong nay nhu the nao? Theo toi ly do nam o dac diem sau day: Viet Kieu khong cam thay cung mot niem hung khoi, cung mot dong luc, cung mot su to mo cua nhung nguoi “dung o ben ngoai”. Noi the nghia la ho khong thich truyen ba van chuong nuoc ngoai den Viet Nam? Khong phai, nhung dan dan ho se thich viet ve van chuong nuoc ngoai hon la dich van chuong nuoc ngoai. Toi co biet mot so Viet Kieu rat uu tu ve van de dich thuat Viet Nam, nhung ho se chi nhan dam bao cong viec hieu dinh sau khi dich. Gia thuyet cua toi la chi co nguoi dich khi ton tai mot khoang cach nhat dinh giua ban than anh ta voi mot ngon ngu, van hoa va xa hoi nao do. Chinh khoang cach do la noi nuoi duong su to mo, cai dong luc thoi thuc khien rat nhieu nguoi Viet Nam song trong nuoc lao vao cong viec thuc chat het suc nang nhoc va tiem an nhieu nguy co sai lam, rat de tu bien minh thanh mot cai dich ngam thuong truc giua dam dong nay. Khi nao cai khoang cach ay con, thi con co dich thuat.

Chinh vi vay mot nguoi biet ngoai ngu (o trinh do nao do) se co xu huong lam dich thuat hon la mot nguoi song ngu hoan hao. Tat nhien day chi la mot gia thuyet, nhung chi it no cung giai thich cho toi rat nhieu ve viec thieu vang nhung nguoi nam ngoai ngu tot nhat trong hang ngu dich thuat Viet Nam. Du gi di nua, the he nhung nguoi vua lam chu duoc tieng Viet vua nam vung tieng nuoc ngoai rat dong dao hien nay se som mat di, thay vao do la the he moi voi su noi troi cua ngon ngu tai noi ho song va su xuong doc cua tieng Viet. Den khi do, se chi con lai mot nhu cau trong the gioi Viet kieu: dich tu tieng Viet sang cac thu tieng khac. Day chinh la co hoi cua van chuong Viet Nam den voi the gioi, canh cua mo ra quoc te, vi lich su di dan the ky XX da cho thay rat ro vai tro cua nhom diaspora nay trong viec truyen ba van hoa to tien sang nhung noi khac.

Rat co the cau tra loi cho hien tuong thieu vang dich gia Viet Kieu don gian hon rat nhieu: ho khong dich, hoac it dich, vi ho khong co doc gia, noi dung hon la nhung nguoi xung quanh ho khong it thi nhieu cung co kha nang doc duoc tac pham trong nguyen ban. Nhung neu qua that la nhu vay, ho van hoan toan co the dich de in trong nuoc. Cach giai thich nay chi dong mot vai tro rat phu, vi nhu tren da noi, dich thuat xuat phat chu yeu tu nhu cau va dong luc vo cung ca nhan.

Hon the nua, theo phan tich cua Georges Mounin[5], ngon ngu doi voi mot nguoi song ngu dan den nhieu hien tuong het suc rac roi. Mot nguoi noi troi chay, du de tu duy bang ca hai thu tieng Phap va Anh chang han, se co xu huong tim den nhung cach chuyen dich nhieu khi ky khoi. Mounin dan ket qua nghien cuu cua Uriel Weinreich de chi ra rang o thu ngon ngu ma nguoi song ngu do su dung, co rat nhieu kha nang ton tai nhung “gian cach”, nhung “giao thoa” (interference). Chang han khi noi bang tieng Anh, nguoi do hay noi “a simple soldier” (linh tron) de chuyen cum “un simple soldat” cua tieng Phap, trong khi tu dung cua tieng Anh la “a private”[6]. Co the noi rang ca hai ngon ngu cua mot nguoi song ngu hoan hao kho du do sang sua de co the lam cong viec dich thuat, cong viec doi hoi hon het su ranh mach, cach dien dat de hieu doi voi mot luong nguoi doc co khi kha dong.

Nguoi song ngu truoc het co nhu cau lon nhat la giai quyet nhung van de ngon ngu dat ra cho chinh ban than minh. Claude Hagege[7], ve phan minh, cung da chi ra rang tuoi 11 la cai “nguong dinh menh” doi voi bat ky dua tre nao trong viec co the tro thanh nguoi song ngu hay khong: kha nang ngon ngu, dac biet la phat am (phonetique) se bien mat, hay it nhat la giam xuong, sau tuoi do. Va tat nhien khi da tro thanh nguoi song ngu tu som nhu vay, dong luc thoi thuc de dich thuat, mot dong luc doi hoi rat nhieu nhan thuc sau va y thuc vua huong noi vua huong ngoai, cung mat di tu tuoi nho.

Mot nguoi rat co kinh nghiem ca ve tieng Anh va tieng Phap mot lan nhan xet voi toi: nhieu khi dich gia Phap khi chuyen ngu mot tac pham tu tieng Anh rat co xu huong dung luon tu hoac cach noi, thanh ngu… theo kieu ton tai trong tieng Anh, trong khi thuc chat tac gia khong muon noi nhu vay, hay noi dung hon la thuc ra can tim toi trong tieng Phap de chon duoc cach dich phu hop nhat. Hiem hoa ngam an doi voi viec dich thuat giua cac ngon ngu gan nhau trong viec chon tu dung da lon nhu vay, sang den cac ngon ngu cach xa nhau dau troi cuoi be se con lon hon nhieu lan.

Nhung dieu toi viet tren day kha tuong hop voi kinh nghiem cua ca nhan toi. Cang thao tieng Phap hon, toi cang cam thay hoang mang vi duong nhu cai khoang cach toi noi den o tren bi thu ngan lai mot cach nguy hiem, ma hau qua the hien o hai mat: thu nhat, su to mo va dong luc dich thuat giam bot do thoi thuc, va thu hai, dieu nay giong nhu mot nghich ly, do chinh su “thao” kia ma toi lai cang de mac sai lam. Mat toi se luot qua cau van nhanh hon, tam ly cua toi se duoc thoa man voi do chinh xac som hon. Dieu nay kha khac khi toi dich mot van ban tieng Anh, thu ngon ngu toi it thao hon rat nhieu. Giai phap cua toi la giu cai khoang cach can thiet kia, o day khong phai la “tu chan minh lai”, khong tiep tuc di sau them nua vao tieng Phap, boi con duong di vao mot ngon ngu la con duong khong co diem dung, ma theo nghia phai cong them vao rat nhieu than trong.

Tieu chi cua dich thuat

Da noi ve le ton tai cua dich thuat, gio la luc noi den mot dinh nghia: dich thuat la gi? That ra toi cung se chi co the noi rat tam thuong, giong nhu bat ky nguoi dich nao tung suy nghi ve cong viec cua minh (day chac chan khong phai la dieu tat yeu o moi nguoi). Voi toi, dich thuat la cong viec chuyen mot van ban tu mot ngon ngu sang mot ngon ngu khac, voi dieu kien cot tu la van ban sau phai that giong van ban truoc. “Giong” o day nghia la tao duoc mot van ban moi giu nguyen duoc cac tinh chat va hieu qua ban dau cua van ban goc. Mot nguoi Phap cam thay gi khi doc Stendhal thi mot nguoi Viet Nam cung can duoc cam thay (it nhat la gan) giong nhu the. Cong them vao su giong do la mot cam giac ve khoang cach, vi mot tieu thuyet cua Stendhal khong bao gio co the dot nhien tro thanh mot tieu thuyet cua… Bao Ninh chang han.

Toi xin quay tro lai voi George Steiner. Tac pham Sau Babel lay xuat phat diem la ban dich tieng Phap tac pham Shakespeare (cu the la ban dich cua François Victor-Hugo, con trai Victor Hugo). Gia thuyet dau tien cua Steiner la: “Bat ky su doc sau sac mot tac pham rut ra tu qua khu nao cua mot ngon ngu hay mot nen van chuong deu la mot cong viec dien giai gom vo so thanh to[8]”. So di nhu vay la du cac dich gia muon hay khong, ngon ngu van lien tuc o trang thai phat trien, bien hoa khong ngung. Do la moi quan he giua ngon ngu va thoi gian, ma Steiner cho la then chot hon ca: “Khi nao qua khu duoi dang ngon ngu dap vao mat hay tai chung ta […] chung ta se dich[9]”. Theo ong, ngon ngu thuong che giau va “noi tam hoa” hon la “truyen tai”. Cong viec cua nguoi dich, do do, vo cung gian nan, cong viec dien giai cua moi nguoi dich la mot cong viec vo bo ben; su dien giai la dieu khong the thieu, du cho Susan Sontag khong he sai khi tuyen bo “chong dien giai”. Ket luan cua Steiner chinh la ten chuong dau tien cuon sach cua ong: “Dich nghia la hieu”. Nghien cuu dich thuat dong nghia voi nghien cuu ngon ngu.

O truong hoc, trong gio ngoai ngu, co hai mon hoc: dich xuoi va dich nguoc. Bat ky nguoi giao vien nao cung de dang nhan ra noi khiep so cua hoc sinh khi phai thuc hien mot bai dich nguoc (tu tieng me de sang ngoai ngu). Trong tam ly chung, dich xuoi (tu ngoai ngu sang tieng me de) tuong doi de hon dich nguoc. Ro rang o nuoc nao cung vay, doi ngu dich xuoi bao gio cung dong dao gap nhieu lan so voi doi ngu dich nguoc. Toi nghi o day co mot su nham lan nao do - nhung nguoi tung nghien cuu, du chi mot chut, ly thuyet dich thuat han biet nham lan nay khong co gi moi me.

Thuc ra cai kho khi dich nguoc nam o cho nguoi dich cam thay (co the cam giac nay khong that su dung) minh khong nam duoc hoan toan mot ngoai ngu. Con khi da nam chac duoc ngon ngu dich o muc co the viet mot cau ma nguoi ban xu khong thay buon cuoi, mot cau dung, chap nhan duoc, du khong hay, dich nguoc chac chan don gian hon dich xuoi, vi nguoi dich di nhien hieu duoc sau sac ngon ngu me de, va cong viec con lai chi la van de ky thuat, va o linh vuc nay, rat nhieu khi nguoi dich se chon loi noi vong (paraphraser) de chuyen dich y trung thanh nhat co the duoc, nen ket qua nhieu khi la mot cau kha loi thoi, nhung ve co ban it khi bi bop meo tram trong. Trong khi do, dich xuoi bao gio cung ngam an tai hoa se hieu khong that dung mot “tournure”, mot loi hanh van qua kho, va sau do, di nhien la mot ban dich khong that su chuan. Do vay, dich xuoi hay dich nguoc ve ban chat deu kho, nhung co le trong dich thuat, kho nhat la dich sac thai.

Vi du cua Cao Xuan Hao trong bai bao tren Tia Sang ve viec dich cau noi dua trong Chien tranh va hoa binh (doan ve lao danh xe ten la Tit) thuoc vao nhung cai kho nay. Kho de chon dung tu can phai chon, de biet duoc lam cach nao “giai quyet van de” (trancher la question, theo cach noi cua nguoi Phap, ma toi khong tim duoc cach dich huu hieu sang tieng Viet), de giu duoc cai su “giong” ma toi da noi o tren.

Khi dich tieu thuyet Cuoc song khong o day cua Milan Kundera, toi gap phai mot van de nan giai nhung cung vo cung thu vi: dich nhung cau noi co van cua cau be Jaromil nhu the nao? Ngay tu truoc khi thuc su quyet dinh bat tay vao cong viec dich cuon tieu thuyet, trong dau toi luon thuong truc cau hoi lam the nao de dich nhung cau noi nhieu khi rat ngo ngan do sang tieng Viet, ma phai dam bao cac yeu to: la nhung cau co van, va nhat la, van het suc ngo ngan. Do chinh la bai hoc lon dau tien cua toi trong viec dich sac thai ngon ngu.

Den day toi nghi nen nhac lai mot thuat ngu khac kha co ban cua dich thuat ma it nguoi chiu quan tam. Khong the chi noi den ky thuat, khieu ngon ngu, hieu biet van hoa, ma nhat dinh ton tai mot yeu to quan trong nua: dao duc dich thuat. Voi toi, cong viec dich thuat bao ham mot thao tac: thao tac ap che ngon ngu. Tu mot tac pham “cho truoc”, cong viec cua nguoi dich la su dung cac chat lieu ngon ngu ma minh co de ra khuon duoc mot san pham mot mat rat giong voi ban mau, nhung mat khac cung co the rat khac, dieu hoan toan co the xay ra voi cac cong viec thu cong, chang han lam gom hoac chep tranh.

Neu noi mot cach hinh tuong, ngon ngu dich giong nhu mot nguoi no le bi ong chu la van ban nguon ra lenh, phai thuc hien nhung menh lenh nhieu khi kha la qua quat. Co the ap che ngon ngu den dau? Co the “uon” ngon ngu den dau? Mot ngon ngu co the chiu dung duoc den muc do nao su uon nan co chu y cua nguoi dich? Dac biet trong dich xuoi, cong viec cua nguoi dich la ap che chinh ngon ngu cua minh, ngon ngu ngay tu khi sinh ra anh ta da su dung, va cung voi hieu biet lon dan ve ngon ngu me de do, tinh yeu ngon ngu cung lon dan len; dich thuat rat co the dong cham den nhung noi sau kin trong tam hon ngon ngu cua moi nguoi, truoc het la nguoi dich, sau do la nguoi doc.

Cam giac nay nam o trong the xung dot voi mot cam giac khac: nguoi dich khi chap nhan lam cong viec nay tat yeu phai ngam chap nhan trung thanh het muc voi van ban goc. Tat ca nhung van de tinh te do deu thuoc vao yeu to dao duc kia. Dao duc la cai ton tai ngay ca trong cong viec sang tao, va cang khong the khong noi den trong cong viec dich thuat, noi ton tai nhieu moi quan he hon trong sang tac; chinh vi the toi hoan toan dong y voi Antoine Berman khi ong chu trong het muc dao duc (ethique) dich thuat trong cuon sach cua minh.

Cung trong pham vi dao duc dich thuat nay, su hy sinh phong cach la mot yeu to tien khoi. Nguoi dich buoc phai chap nhan minh la nguoi khong co phong cach, giong nhu nhan vat Ulrich cua Robert Musil la “nguoi khong pham chat” vay. That dang so khi gap phai mot dich gia dich nha van nao cung giong nhu nha van nao, khong mot chut phan biet, vi voi nhung nguoi nhu the, that ra chi ton tai mot tac pham duy nhat: tac pham cua chinh ho, mot con de doi tam da su tu, nhung lai van tu nhan minh la de; do la mot thai do hai lan “nguy tin”, theo thuat ngu cua Jean-Paul Sartre. Mot nha van, vi the, rat kho tro thanh mot dich gia tot.

Nhung neu khi hop van phong voi mot tac gia nao do, chang han truong hop Nguyen Tuan va Tchekhov, nha van se tro thanh mot dich gia vo cung “dang gom”. Toi nghi van phai quay lai hien tuong Bui Giang du biet se lam rat nhieu nguoi cam thay kho chiu. Nerval viet ba truyen ngan cho loat Les Filles du feu, gom Angelique, Sylvie va Octavie, trong do Bui Giang dich Sylvie thanh Mui huong xuan sac. Toi phan doi cach dich nay. Van de o day khong phai ai gioi tieng Phap hon ai, ma la thai do trung thanh cua mot dich gia, dieu ma thuc su Bui Giang khong may quan tam. Neu dich Angelique, chang nhe ong se dich thanh Mui huong thu sac, vi du the, de giu nguyen duoc tinh serie cua loat truyen ngan nay u? Thuc ra thay doi ten nguyen ban la dieu hoan toan chap nhan duoc. Toi xin dua mot vi du (toi chi co mot so kinh nghiem ve van hoc Phap, nen rat tiec khong the bao trum duoc van de rong hon; va lai, khi de cap ly thuyet, pham vi bai viet khong nhat thiet phai mo rong ra toan the gioi): cuon tieu thuyet lon dua Elias Canetti len hang tieu thuyet gia hang dau cua chau Au co ten nguyen ban Die Blendung, trong tieng Duc nghia la “Su mu quang”, hoac “Mu”, nhung hai ban dich tieng Phap deu khong mang ten do: ban thu nhat dich thanh La Tour de Babel (Thap Babelchung ta van chua the thoat duoc khoi cai bong cua toa thap khong lo nay!) va ban thu hai, duoc biet den rong rai hon, ten la Auto-da-fe (Thieu huy), ca hai cach dich nay deu chap nhan duoc vi the hien duoc dieu Canetti muon noi tot hon la neu dich mot-a-mot. Nhung Sylvie la mot kieu hien tuong khac han. Theo toi, vi the cua Sylvie trong van chuong Phap khong thap kem hon vi the cua nhung Manon Lescaut cua thay tu Prevost hay Julie cua Jean-Jacques Rousseau, va mot khi chap nhan duoc hai cai ten nuoc ngoai kia trong van ban tieng Viet, khong ly do gi de ha thap Sylvie den muc phai tim mot tieu de khac.

Chi nen co mot tieu chi dich thuat: chuan. Di nhien day la mot khai niem mo ho, nhung khong hoan toan la mot su mo ho bay lo lung trong bau khong khi. Ai co the noi mot ban dich la chuan? Khong phai la doc gia noi chung - nhin chung mot ban dich tuong doi “sach se”, khong mac nhieu loi ngo ngan ro rang da du thoa man phan lon nguoi doc. Cung khong phai mot hoi dong nao do, tap hop day do theo kieu thoi vu. Toi muon su dung lai khai niem “doc gia ly tuong” cua Paul Valery. Theo nha tho Phap, nha van khi sang tao se nghi den mot doc gia ly tuong, mot thu sieu doc gia, rat gan voi con nguoi nha van, nhung khong dong nhat. Va moi quan he trong sang tao se la moi quan he hai ben: nha van viet, va khi nao vi doc gia tuong tuong kia - mot “phan than” cua nha van - hai long, thi ban than nha van cung hai long.

Khi tac pham duoc in ra, moi quan he tro thanh tay ba, voi su xuat hien va can du cua nguoi doc thuc te. Khong bao gio co chuyen doc gia ly tuong va doc gia thuc te trung khop lam mot. Toi nghi trong dich thuat cung vay, se co mot doc gia ly tuong, ket tinh cua hieu biet ve ngon ngu (hai ngon ngu tro len, voi toan bo su tinh te can thiet de hieu het duoc cac tang nghia nhieu khi vo cung nhieu va rat kho nhan ra), van hoa (dac biet hieu biet tac pham cua nha van duoc dich ra, chu khong the chi dung lai o hieu biet tieu su, hieu biet kieu Sainte-Beuve, cung hieu biet ve xa hoi, loi song, phong tuc, lich su de biet duoc, chang han, Britannicus la ten nhan vat kich Racine chu khong phai “nguoi dan ong Anh quoc”), va sau cung, cuoc doi (de hieu duoc mot dich pham nhu the nay co gia tri tuc thoi va gia tri lau dai nhu the nao). Nguoi doc gia vo hinh nay moi la vi tham phan toi cao, vi do la con nguoi khong thien kien, du hieu biet va du do lich lam de thuong thuc duoc den tan cung mot tac pham, dieu ma nhieu khi ngay nha van va dich gia cung chua chac lam duoc.

Dich thuat con la mot trong nhung thao tac thu-sai rat doc dao. Mot ban dich la mot cach dien giai cua mot ca nhan, nen doi voi nhung van ban co muc do kho cao, viec mot ca nhan khong nam duoc tat ca noi dung, gia tri va sac thai la viec hoan toan binh thuong. Phe binh dich thuat, do vay, rat can nhung su chi trich, nhung nhung chi trich do nen duoc dat tren nen tang khach quan, vo tu, voi y thuc sai lam la ban chat cua con nguoi.

Trong nhung thu-sai do, ban dich My hoc cua Phan Ngoc la mot vi du. Hegel la mot tac gia kho, dieu do khong noi ra ai cung biet. Mot thai do phe binh dung dan la chi ra nhung cho sai lam cua ban dich, de roi sau nay se xuat hien mot ban dich khac tot hon, chuan hon, vi duoc chuan bi boi mot ban dich co san va nhung y kien chi trich (dung) cung da co san. Mot trong nhung bieu hien cua mot nen phe binh dich thuat khong lanh manh la khi “ghet” san ai do, hoac khi ai do pham phai cai loi tay dinh la phe phan minh, thi voi cuong cuong thu thap cop nhat thong tin day do de “phan phao”. Chi trich la can thiet, neu khong noi la toi can thiet, nhung chi trich mu quang thi chi khien nhung nguoi hieu biet no nu cuoi cham biem.

Khong phai ai cung co diem phuc nhu Nerval, 18 tuoi dich Faust ra tieng Phap va ngay lap tuc duoc Goethe vi dai cong nhan la dich con hay hon ban goc. Cong viec thu-sai co o ngay truyen thong ngu van phuong Tay: ban dich Edgar Poe cua Baudelaire thuc chat sai lam kha nhieu, nhung van duoc luu giu nhu mot van ban lich su quy, va van duoc tai ban thuong xuyen. Gioi nghien cuu ngon ngu xlavo tung chi ra rat nhieu loi trong ban dich Pouchkine cua Prosper Merimee (noi tieng nhat la Con dam pique, dang lan dau tren Tap chi hai the gioi), nhung trach cu hay len an deu la chuyen thua. Charles Mauron tung co ban dich Tristram Shandy noi tieng trong tieng Phap, nhung gan day kiet tac cua nha van Anh Laurence Sterne van duoc Guy Jouvet thuc hien lai. O Viet Nam, nhung van ban nhu cua Hegel, Barthes hay Bakhtine rat can va nen duoc dich nhieu lan, chi voi mot dieu kien duy nhat: ban dich sau tot hon ban dich truoc, va mang duoc tinh thoi dai cua thoi diem dich.

Cong viec tim kiem tu lieu va y tuong ve dich thuat dua toi den mot nga re khong ngo toi: nhung tiep xuc dau tien voi bo mon van hoc so sanh, tuy ngay ban than toi, cho den gio, cung khong that su tin van hoc so sanh la mot nganh khoa hoc dung nghia, vi su thieu vang cua cac chuan muc (phai can den uy tin vo song cua George Steiner de van hoc so sanh tro thanh mot mon hoc tai Oxford). Du the, nhung thanh tuu cua mon nay dong gop khong nho cho ly thuyet dich thuat, nhung ai thuc su quan tam den van de quan he giua cac nen van chuong va ngon ngu rat nen biet van hoc so sanh.

Tren thuc te, Tap chi van hoc so sanh da xuat hien o Phap ngay tu nam 1921, nghia la truoc ca tap chi Phe binh (Critique) do Georges Bataille thanh lap va cang truoc tap chi Thi phap (Poetique) duoi su chu tri ban dau cua Gerard Genette va Tzvetan Todorov. Voi cac nha so sanh hoc ban dau nhu Paul Hazard hay Rene Etiemble, trai qua lich su, cong them cac guong mat xuat sac nhu Jacques Voisine va hien nay la Pierre Brunel hay Jean-Louis Backes, van hoc so sanh da di duoc nhung buoc rat dai, dac biet trong nghien cuu tieu thuyet chau Au. Toan bo nhung cong trinh ve Cervantes va Don Quichotte tao nen mot chinh the dang nguong mo, the hien mot thai do lao dong khoa hoc vo cung nghiem tuc. Bat ky ly thuyet gia lon nao deu phai tung di qua Cervantes, ke ca Vladimir Nabokov, Italo Calvino hay Milan Kundera.

The nhung, du da ton tai tu kha lau, da co nhieu thanh tuu, voi tinh chat rieng biet cua minh, van hoc so sanh van la mot nganh moi me. No van chua the mo rong den het cac gioi han. Chang han chi rieng su thieu vang cua van hoc Viet Nam trong mang luoi van hoc the gioi cung da la mot thieu sot khong nho. Chinh day la mat xich duy nhat cua nganh nghien cuu van hoc the gioi ma Viet Nam co the tiep can ngay duoc, va co the som co dong gop. Toi da nghe khong chi mot thay giao Phap cua toi noi rang o thoi diem hien nay van hoc so sanh la linh vuc duy nhat con co cai de lam. Loi ich cua nganh nghien cuu nay se khong chi to lon rieng cho dich thuat, ma chac chan con rong hon the rat nhieu.

Cuoi cung, de tom tat bang mot cau van de dang thao luan: Dich thuat khong phai la mot thu phai sinh cua van hoc; no la no. Nhung suy nghi cua toi rat co the khong co gi moi, cung nhu rat co the rat khac voi suy nghi cua nhieu nguoi, nhung dieu quan trong, theo toi, la can co nhung suy nghi that su cho dich thuat, mot cong viec quan trong hon rat nhieu nguoi tuong. Linh vuc nghien cuu chinh cua toi la ly thuyet van hoc, co the cach lap luan cua toi khong giong voi nhung nguoi khong quan tam den ly thuyet, nhung toi khong so sai lam bang chuyen luoi bieng suy nghi, le song con cua nganh phe binh, ly luan noi chung.

Phe binh dich thuat khong the chi bao gom nhung bai viet rieng le, nhung phe phan cu the tung van ban. Dieu do can, nhung do la mot cong viec vo tan khong co diem ket. Va diem ket se cang xa hon mot khi khong co nhung suy tu lam nen tang cho chung; hau qua truoc mat la “hien tuong Henri Mongault” von bi cac nen dich thuat tien tien thanh toan tu lau, se van hien dien o Viet Nam, nhu mot thu tro luc nang ne.

De ket thuc, toi nghi can phai noi ro diem nay: Nam vung ly thuyet, tham chi tro thanh hoc tro gioi, hoc tro trung thanh cua George Steiner hay Georges Mounin cung khong he dam bao tro thanh nguoi dich tot. Ly thuyet chi la cong cu. Tri thuc cung chi la cong cu. Xet ve mat chuc nang, ly thuyet cung giong nhu dao duc dich thuat, chung la nhung cai “phanh ham” huu hieu ngan chiec xe cho nguoi dich roi xuong ho sau cua sai lam. Thai do nen co la biet ve ly thuyet de tu trang bi he thong phanh ham hoat dong tot, nhung khong nen tuyet doi hoa theo ly thuyet nao. Co le y nghia cua ly thuyet, khong chi trong van chuong va dich thuat, la nhu vay.

Tuy da noi kha nhieu, toi nghi van de ly thuyet hay con rat dai. Khong ai co the noi minh giai quyet duoc rot rao moi van de. O thi hien tai, con lai hai cau hoi nam ngoai tam hieu biet va suy nghi cua toi, ma co le chi cac nha ngon ngu hoc moi co the tra loi thau dao, va toi that su mong co duoc cau tra loi:

1. Ca hai dong ly thuyet dich thuat cua Trung Quoc va phuong Tay duong nhu chi ban ve viec chuyen ngu trong mot he thong: theo toi hieu thuyet "Tin dat nha" cua Trung Quoc duoc dua ra truoc khi co tiep xuc giua Trung Quoc va cac nuoc phuong Tay, con cac hoc thuyet dich thuat nhu cua George Steiner, Antoine Berman, Georges Mounin… deu chi tap trung trong pham vi cac ngon ngu tuong doi gan nhau. Dieu gi xay ra khi viec dich thuat duoc thuc hien giua hai ngon ngu ve ban chat cung nhu lich su deu rat xa nhau: tieng Viet va cac ngon ngu An-Au?

2. Day thuc ra la mot cau hoi phai sinh tu cau hoi truoc: khi dich tu mot thu tieng phuong Tay, chang han tieng Phap, nhieu khi co nhung cum tu rat de dich, nhung cach noi hoan toan co tuong duong trong tieng Viet. Lieu co phai ngay tu dau tieng Viet da co nhung tuong dong gan den vay voi tieng Phap? Hay ngay ca cach noi, thanh ngu… Viet Nam cung vay muon kha nhieu tu tieng Phap? Su thieu vang mot cuon tu dien tu nguyen di kem voi thanh ngu la mot thiet thoi vo cung to lon cho cong viec cua nhung nguoi lien quan den chu nghia o Viet Nam. Su im lang vo tan cua gioi ngon ngu hoc khien moi no luc tim kiem cau tra loi co ve nhu deu vap vao buc tuong vo hinh nhung ran chac cua su thieu hut hieu biet ve lich su ngon ngu cua chinh minh.

(con tiep)

  • Cao Viet Dung

    Chu thich:

    [1] Tap chi Tia Sang so 13, 15/10/2005, dang lai tren trang web cua bao Tia Sang o dia chi http://www.tiasang.com.vn/news?id=103

    [2] Antoine BERMAN. La traduction et la lettre ou l’auberge du lointain (Dich thuat va chu, hay quan tro mo xa). Seuil/L’ordre philosophique 1999. Tieu de kha ky la nay the hien quan diem cua Berman: dich thuat phai tranh xa loi “mot-a-mot” va duoc thuc day boi chu (lettre), voi tu cach “thuc the ngon ngu”. Cum “quan tro mo xa” lay lai y cua “nha tho duong pho” (troubadour) Jaufre Rudel, nguoi cua TK XII, tung tham gia cuoc Thanh chien thu hai, cam hung ve khoang cach (tu xa) cua Rudel la dieu ma Antoine Berman su dung lai; dich gia, theo Berman khong duoc phep mu quang “Phap hoa” van ban goc, bien tieng Phap thanh “quan tro noi xa” cua ngon ngu goc.

    [3] Sdd., tr. 31.

    [4] George STEINER. After Babel. Aspects of Language and Translation (Sau Babel, cac khia canh cua ngon ngu va dich thuat). London, Oxford University Press 1975, tr. 48.

    [5] Georges MOUNIN. Les Problemes theoriques de la traduction (Nhung van de ly thuyet cua dich thuat), Gallimard/Tel 1982.

    [6] Sdd., tr. 3.

    [7] Claude HAGEGE. L’Enfant aux deux langues (Dua tre biet hai thu tieng). Editions Odile Jacob 1996.

    [8] Sdd., tr. 17.

    [9] Sdd., tr. 28.

Gui phan hoi ve bai viet:

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

Nóng: Sẽ có 1 triệu liều vắcxin Ebola vào cuối năm 2015

Trong bối cảnh virus Ebola đang khiến cả thế giới lo ngại, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vừa đưa ra thông báo đáng chú ý là sẽ có 1 triệu liều vắcxin Ebola được sản xuất vào cuối năm 2015.

Tìm hiểu: Viet Nam, Trung Quoc, Antoine Berman, George Steiner, Viet Kieu, Tia Sang, Chien tranh va Hoa binh, Van Hoc So Sanh, tac pham van chuong, moi quan he, van ban goc, co the noi, rat co the, dich thuat, ban dich, minh

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Suy nghĩ về dịch thuật và ngôn ngữ văn chương (Phần 1)

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Suy nghĩ về dịch thuật và ngôn ngữ văn chương (Phần 1) bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Suy nghi ve dich thuat va ngon ngu van chuong Phan 1

Nhan xet, hay lien he ve tin Suy nghi ve dich thuat va ngon ngu van chuong Phan 1 co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Suy nghi ve dich thuat va ngon ngu van chuong Phan 1 de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Chuyen de trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Chuyen de
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0