Nguon goc bo Bai Choi

Tags: Bai Choi, Bai Toi, To Tom, Bach Tuyet, Toan Doi, Bach Hue, moi quan he, dac biet la, nha nghien cuu, tro choi bai, con bai, bo bai, ve hinh, nguon goc, hinh hoa, sach


Nguon goc bo Bai Choi
Mua Hau o chua Ba, Binh Duong
Nghe ve nghe ve/ Nghe ve bai toi/ Com chua kip xoi/ Trau chua kip tem...

Tao danh ba dem

Thua ba tien ruoi

Ve nha chong chui

“Thang Moc, thang Quan

Danh sao khong an

Ma thua lam bay?”

Tui lay tien cay cho du muoi ngay

Bay Thua, Bay Day

Cung la ngat keo

Chi em kheo leo

De muon de vay...

(...)

An thi tui vua

Thua thi tui chiu

Bai Toi va bai Choi

Nguon goc bo Bai Choi
Bach Tuyet - Thai Tu - Ong Am

Cac di ban cua bai ve Bai toi tren day pho bien tu Binh Tri Thien cho den Nam bo. Dieu nay da chi ra khong gian luu hanh cua tro choi danh Bai Toi. Mot thuc te cung dang luu y la mac du Bai Toi pho bien khap Nam Trung nhu vay, nhung Bai Choi lai khong pho bien o Nam bo.

Dieu nay chi ra rang Bai Choi la tro choi xuat hien muon man, boi vi neu Bai Choi xuat hien tu the the ky 17-18 thi no da theo chan luu dan Thuan Quang vao vung dat phuong Nam nhu Bai Toi, Hat Boi, Hat Sac Bua... Cac su kien tren da xac lap cai khung khong gian - thoi gian cua Bai Choi de lam co so cho viec truy nguyen can coi cua bo Bai Choi - cung la bo bai dung de choi Bai Toi.

Nguon goc bo Bai Choi

Yeu

Bai toi, theo dinh nghia cua Huynh Tinh Paulus Cua trong Dai Nam quac am tu vi (1896, T. II, tr 455), la “thu bai bat cap, ai bat duoc du cap truoc thi goi la toi, nghia la den truoc, roi cung duoc an tien”. Chung ta khong co cu lieu nao de xac dinh thoi diem ra doi cua bai toi, nhung tro choi bai bac nay trong boi canh phong hoa cong dong cung da phat trien theo qui luat trinh thuc hoa va cong cong hoa de thanh Bai Choi.

Tu co tuong voi hai nguoi choi da tich hop nhieu yeu to trinh dien bien thanh tro choi Co Boi, Co Nguoi dien ra o san dinh chua, nhung noi sinh hoat van hoa le hoi cua cong dong noi chung. Day la mot vi du. Tu bai To Tom, bai Tam Cuc bien thanh To Tom diem la nhung vi du khac. O day, bai toi da tich hop voi ca nhac, voi choi/diem voi rap/san khau... de tro thanh tro choi Bai Choi hap dan. Bai Choi phat trien manh den muc lan at danh tieng va cach choi khac nhieu so voi Bai Toi, nhung ve bo bai de choi Bai Choi lai la bo Bai Toi - khong doi thay gi.

Bai Toi - Bai Choi - To Tom

Bo Bai Toi/ Bai Choi co 60 con bai, chia lam ba pho (van, van, sach), moi pho co chin cap va ba cap Yeu: Ong Am, Thai Tu, Bach Tuyet. Tuy tung dia phuong, cac con bai duoc goi khac nhau. Con bai lam bang giay boi, hinh chu nhat (2x8,5cm), in mot mat (moc ban) do an bieu trung cho con bai va lung phet mau do sam.

Do su giong nhau cua bo Bai Choi (tu day hieu la Bai Toi) va bo bai To Tom o cho ca hai loai bai deu chia lam ba pho Van, Van, Sach va ba con bai Yeu nen khong it nha nghien cuu da khang dinh moi quan he nguon goc cua Bai Choi voi bai To Tom. That ra do hinh cua cac con bai tuong ung giua Bai Choi va bai To Tom co nhieu khac biet: bai To Tom ve da so 26/30 la hinh nguoi Nhat Ban (dau, minh, tu chi, dung cu cam tay, vac vai va them vao do la hinh thap (con Ngu Van), ca (con Bat Van), trai dao (con Nhi Van), thuyen buom (con Ngu Sach).

Con o bo Bai Choi/Bai Toi thi do an trang tri mang tinh truu tuong va hinh nguoi truu tuong, chu yeu la ban than hay mat nguoi (chiem 11/30 con bai). Du vet cua con bai To Tom o bo Bai Choi/Bai Toi la cac bieu tuong va chu Han xac dinh so thu tu cua con bai.

- Chu Han: tu chu Nhat den chu Cuu tren chin con bai cua pho Van; va cac chu ghi ten ba con bai Yeu: Ong Am, Thai Tu va Bach Hue (Bach Tuyet).

- Bieu trung co hai loai: 1/ Hinh tron nho co cham o giua (tam goi la “nut”, hieu la nut chi so diem cua mat suc sac/cung co the hieu la dong tien dieu) va hinh tuong dong tien dieu (hoac mot dong nguyen/tron giua vuong hay mot nua dong tien/ban nguyet)

- Bieu tuong “phuc nghia”, dac biet la cac do hinh tren chin con bai cua pho Sach la doi tuong duoc nhieu nha nghien cuu quan tam va theo do co nhung bien giai khac nhau. Chang han nhu con bai Noc duong (co ten goi khac: Noc thuoc, Nhat noc), duoc gan cho hinh ve duong vat va cho rang no co nguon goc tu Linga cua nguoi Cham. Theo do, con bai Bach Hue (Bach Tuyet) lai duoc coi la am vat, Yoni (Cham).

The la tu cap Yoni - Linga ay, mot so nha nghien cuu cho rang Bai Choi co goc gac chi do voi nguoi Cham, van hoa Cham! Tham chi tu do hinh ten con bai Ba Ga, nguoi ta day no ve voi hinh khac tren trong dong Dong Son... Cac bien giai uyen bac qua muc nay chu yeu dua vao su dien dich chu quan va su doi chieu co tinh chat lien tuong mong lung. That ra, cach goi ten con bai cua bo Bai Choi/Bai Toi cua dan gian la phuong “coi mat, dat ten” - tuc dua tren hinh tuong dac trung nao do cua hinh hoa ma goi ten. Va nhu vay, truc quan la co the phan biet cac con bai.

Khi xua, chua co chu quoc ngu Latin, chu Han - Nom cung khong pho cap, nguoi binh dan khong phai ai cung doc duoc chu Han - Nom in tren con bai, thi cac bieu tuong “nut” va “dong tien dieu” co chuc nang chi so (nhat den cuu) cho cac con bai pho Van va pho Sach. Vi du: Chin goi (hinh 9 nut), Hai tien (hinh 2 dong tien), Noc duong (1 nut), Nhi ngheo (2 nut), Ba ga (3 nut), Tu giong (4 nut)... Do la cac ky hieu co ban de phan biet cac con bai cua bo Bai Choi/Bai Toi.

Con do hinh o pho Sach la hinh ve cac chong/xau tien dieu cong voi dai uon cong nhu hinh con ran that ra de chi ro chung thuoc pho Sach. Sach, chu Han co nghia la day. Hinh ve Sach/Day nay la mot trong cac bang chung tuong doi ro rang nhat moi quan he giua Bai Choi/Bai Toi voi To Tom. Nguoi choi To Tom binh dan khong doc duoc chu Han, ai cung thuoc cau “Van vuong, van cheo, sach lang ngoang”.

Mot bang chung khac la con bai Bach Hue (Bach Tuyet) cua Bai Choi/Bai Toi tuong ung voi con bai Thang Thang cua bai To Tom va ten goi Bach Hue (Bach Tuyet) co le bat nguon tu hinh ve tren con Thang Thang la nguoi phu nu cho con bu: de lo “nhu hue” trang boc! Noi cach khac, dac diem “goi cam” nhat cua hinh ve tren con Thang Thang da duoc dan choi bai... goi mot cach trang tron la Bach Hue (Bach Tuyet) khong lien he gi den cai Yoni thieng lieng cua nguoi Cham.

Noi chung, tuy co mot so diem tuong dong giua bo Bai Choi/ Bai Toi va bo bai To Tom, song muon tuong tan hon thi phai doi chieu voi cac loai bai giay (chi bai) khac, dac biet la cac loai bai goc tu Diep tu ma dieu cua Trung Quoc.

Diep tu ma dieu va toan doi (Dong Quan bai)

1. Hinh thuc co bac pho bien nhat o Trung Quoc thoi co la gieo suc sac. Ngoai suc sac, hinh thuc co bac tuong doi quan trong khac la bai xuong, ra doi vao nien hieu Tuyen Hoa thoi Bac Tong. Bai xuong (hoac nga) bien thai tu suc sac, tren mat moi con bai la do hai mat suc sac ket hop lai thanh cac con bai co diem (nut) lon nho khac nhau. Do la coi nguon cua cac hinh nut (hinh tron nho co cham o giua) tren mot so con bai cua bo Bai Choi/Bai Toi da noi o phan tren.

Ngoai bai xuong/bai nga, o Trung Quoc con pho bien bai giay. Thoi co goi la Diep tu (xuat hien tu thoi Duong), den doi Minh, Thanh tro choi bai la nay dac biet thinh hanh. Diep tu co hai loai: 1/ Diep tu in theo diem so cua bai xuong in ra, o giua in mot so hinh tuong nhan vat trong Hi khuc hoac Thuy hu (day la thu phien ban cua bai xuong, nhung nho doi tu xuong sang giay nen pho bien rong rai hon bai xuong vi de che tac, gia thanh thap); 2/ Loai thu hai la loai bai Ma dieu diep tu: lam bang giay, rong 1 tac, dai 3 tac (tac # 3cm) dung nhieu lop giay boi roi in len. Loai bai nay co 40 la, hoa sac/hinh hoa chia lam bon mon/pho:

- Thap tu (chu “Thap”) co 11 la, tren moi la ve hinh nhan vat trong Thuy hu: Tong Giang (la Ton Van Van quan), Vo Tong (la Thien Van), Nguyen Tieu Ngu (Bach Van), Nguyen Tieu That (Cuu Thap), Chu Dong (Bat Thap)... Ho Tam Nuong (Nhi Thap).

- Van tu (chu “Van”) co chin la, tren moi la cung ve hinh cac nhan vat trong Thuy hu: Loi Hoanh (la Ton cuu van quan), Sach Sieu (Bat van), Tan Minh (That van), Su Tien (Luc van), Ly Tuan (Ngu van), Sai Tien (Tu van), Quan Thang (Tam van), Hoa Vinh (Nhi van), Yen Thanh (Nhat van).

- Sach tu (chu “Sach”) co chin la, tren moi la ve quan tien: La Ton Cuu sach (ve 4 chong, moi chong 2 quan, mot quan nam rieng), la Bat sach (ve 4 chong, moi chong 2 quan), la That sach (ve 3 chong moi chong 2 quan, mot quan nam rieng), la Luc sach (nhu 2 cay cau tren bo duoi nuoc), la Ngu sach (hinh nhu que Can), la Tu sach (hinh nhu 2 vong ngoc), la Tam sach (hinh nhu chu “pham”), la Nhi sach (hinh nhu “que Chan”?), la Nhat sach (hinh nhu “cai chia”).

- Van tien co 11 la, phia tren ve cac loai do hinh: la Ton khong mot van (ve hinh “Ba tu tien bao”), la Ban van (hinh hoa qua), la Nhat tien (hinh nhu Thai cuc), la Nhi tien (hinh trong “yeu co”), la Tam tien (hinh que Can), la Tu tien (ve hinh nhu vong moc vao nhau), la Ngu tien (ve hinh Ngu nhac: 5 ngon nui lon), la Luc tien (ve hinh nhu que Khon), la That tien (ve hinh nhu chom sao Bac dau), la Bat tien (ve hinh “Ngoc coi”), la Cuu tien (ve hinh ba ngon nui chong len nhau).

Bai Ma dieu luu hanh tu nien hieu Van Lich thoi Minh, den doi nha Thanh bien doi thanh bai Mac Hoa, chi con lai 3 mon/pho la Van tu, Sach tu va Van tien. Cach danh bai: 4 nguoi mot song, moi nguoi rut 10 la bai, to hop 3, 4 la cung pho lam mot bo (hieu la ghep tu 3 la tro len cua cac con bai cung mot pho, giong nhu “phu doc” trong choi to tom; hoac giong nhu “sanh” trong choi xap xam hay phe/bai tay), hoac to hop giong nhu “phu bi” trong choi to tom, tuc ghep 3 la cung so (nhat, nhi... cuu) thuoc ca 3 pho. Nguoi to hop du ba bo/phu la thang.

Ngoai bai Mac Hoa con co cac loai bien the khac nhu Dau Ho, Chi Truong.

- Dau ho: Dung 30 la bai cua Ma Dieu, bo di 9 la thuoc pho Thap tu, chi luu lai la Thien Van (hinh Vo Tong).

- Chi truong la bai giay mat chuoc, hinh thanh tu co so bai Ma Dieu, cung bao luu 3 pho Van, Sach, Tien nhung doi: Sach lam Dieu, Tien lam Binh; va cung doi ten mot so la bai.

Nhung du lieu ve loai bai Diep tu ma dieu da chi ra moi quan he cua loai bai nay voi bai To Tom va Bai Choi/Bai Toi, dac biet la cac bien the cua Diep tu ma dieu la cac loai bai Mac hoa, Dau ho, Chi truong co so la con bai, co cau ba mon/pho Van, Van, Sach va do hinh tuong dong ve phan “ly” voi bo Bai Choi/Bai Toi cua xu ta.

2. Dong Quan bai, con goi la bai Toan doi, von xuat xu va pho bien o quan Dong Quan (Quang Dong, Trung Quoc). Bo bai nay gom 120 la bai (30 quan bai x 4), cung chia lam 3 pho van, van, sach (moi pho 9 quan bai) va ba con bai le/dac biet: Dai hong, Tieu hong va Bat xuyen. Cac quan bai thuoc ba pho deu mang so tu 1 den 9. Hinh hoa pho van va pho sach cung dung hinh quan tien va nut lam bieu tuong chi so diem. Rieng pho van ve hinh nhan vat, tren moi la bai co ghi so diem bang chu Han (Nhat, Nhi, Tam... Cuu). Cach choi bai Toan Doi tuy co khac o cho tich hop “doi” (doi) va “ca” (cung so khac pho), song dai the rat giong cach choi Bai Toi.

Bai Toi/Bai Choi

Dong Quan bai

Nguon goc bo Bai Choi Nguon goc bo Bai Choi Nguon goc bo Bai Choi

Van

Van

Sach

Nhan xet va ket luan

1. Ve mat do hinh, moi quan he cua Bai Choi/Bai Toi voi loai bai Diep tu ma dieu va dac biet la bai Dong Quan (Toan Doi) la ro rang hon va truc tiep hon so voi bai To Tom.

- Bieu tuong nut (vong tron co cham o giua) tren cac con bai Chin Goi, Noc duong, Nhi ngheo, Ba ga, Tu giong, Nam day, Sau hot, Bay sua, Tam giay, Do mo... von la ky hieu so diem cua hot suc sac.

- Bieu tuong tien dieu (nguyen dong hay mot nua dong tien dieu) tren cac con bai Truong hai, Truong ba, Tu tuong (Voi/Dai voi), Ngu run, Sau tien, Bay lieu (4 nua dong tien + 2 nut + 1 vong xoay tron oc), Tam tien, Chin cu (Xe/Chin gan: 6 nua dong tien + 3 nut)... von la hinh hoa cac quan tien thay trong pho “Sach tu” cua Diep tu ma dieu va bai Toan Doi.

- Cac hinh hoa da dang voi cac hinh ngang ngan (giong cai xuc xich hay bo banh tet...) tao nen cac hinh tuong khac nhau cua cac con bai Noc duong, Nhi ngheo, Ba ga, Tu giong, Nam day, Sau hot, Bay sua, Tam giay, Do mo... duong nhu von la hinh ve nhung chong/xau tien dong ma ta thay tren cac con bai Ton cuu sach, Bat sach, That sach cua loai Diep tu ma dieu da noi tren hay cu the la pho sach cua bai Toan Doi.

Can nhac lai rang hoa tiet uon luon nhu con ran tren mot so con bai (Noc duong, Nhi ngheo...) la de chi chung thuoc pho Sach (Sach: day lang ngoang va co the la soi day de xau tien dong). Do cach phoi tri cac chong/xau tien va cac nut, cong them day/ran nen do an trang tri/goi lien tuong hinh dang cua mot vat (Noc duong), con vat (Ba ga), do vat (Tu giong) hay tinh chat cua hinh hoa (day, thua)...

- Cac con bai thuoc pho Van: 1/ Co chu viet (Han tu) chi ten con bai; 2/ Ban than nguoi; 3/ Do an trang tri (duoi cung). O cac con bai nay, hinh ban than nguoi han bat nguon tu nhan vat Hi khuc hay nhan vat cua truyen Thuy hu, thuoc pho Van tu cua bai Diep tu ma dieu va Toan Doi noi tren. Dai the, mat nguoi o cac con bai nay (cua Bai Choi/Bai Toi) trong chung muc nao do la Mat tuong/Hat boi - loai hinh “Hi khuc” chiem vi tri thong tri mot thoi o cac tinh Trung bo, noi Bai Toi/Bai Choi thinh hanh. Dac trung nhat la doi mat xech rat tuong va dac trung khu biet la khan, mu doi dau nhu Hoc tro (Nhat tro) doi khan, Cuu chua (thay) doi mu Ti lu...

2/ Bai Diep tu ma dieu (bon pho) luu hanh thoi Minh, den thoi Thanh bien doi thanh bai Mac Hoa, Dau ho, Chi truong (3 pho) va Toan Doi. Dieu nay cho phep doan dinh nien dai ra doi cua Bai Toi o xu ta som nhat la trong thoi Thanh (giua the ky 17 ve sau) va nhu da noi, trong hanh trang van hoa cua luu dan Thuan Quang vao khai pha vung dat Nam bo khong thay co Bai Choi. Dieu nay cho phep doan dinh them la Bai Choi chi ra doi som nhat la cuoi the ky 18, tuc sau khi ket thuc cuoc noi chien giua Tay Son va Nguyen Anh.

3. Mot van de khac co lien quan la nguon goc hinh hoa cua bo bai To Tom. Van de duoc dat ra: tat ca nhung hinh hoa tren con bai To Tom deu la “dac trung Nhat Ban ro ret, nhat la tat ca cac nhan vat deu mac kimono (tuoc vat) thoi Edo (Giang Ho), trong so nay co 18 dan ong (co 8 nguoi bo chan), 4 hinh phu nu va 4 hinh tre em.

Cac hinh ca chep (koi, ly), trai dao (mono), thanh (shiro), thuyen (fune) cung la nhung hinh anh Nhat” (5). The nhung loai bai To Tom nay “chi co nguoi Viet choi, nguoi Nhat khong choi, nguoi Hoa cung khong choi (tru mot so it Hoa kieu o VN)” (6). Y kien tren co 2 cau hoi: 1/ Nguon goc bo bai To Tom va 2/ Nguon goc va hinh hoa cua bo bai nay?

Nhu da trinh bay, bai To Tom co goc tu loai bai bien the cua Diep tu ma dieu - xet o co cau, so luong, ten goi... Con cau hoi thu hai, theo cac cu lieu lich su, chung ta co the gia dinh la cac hinh hoa do do mot nghe nhan/hoa si nguoi Nhat song o Hoi An thuc hien va in an ban ra thi truong Dang Trong, dua tren qui pham cua loai bai Mac Hoa (hay Dau ho) von da pho bien truoc do. Gia thiet nay duoc ho tro boi cu lieu ngu am phuong ngu xu Quang: am “am” duoc doc thanh “om”.

Loai bai bien the tu Diep tu ma dieu von duoc goi la Tu Tam (hieu theo nghia la luat choi dua vao su tich hop 3 con bai theo hang ngang hay hang doc) duoc dan xu Quang goi theo ngu am dac trung cua minh thanh “To Tom”. Chi co nguoi Quang moi co the doc “tam” thanh “tom”. Noi cach khac, bai To Tom phai chang xuat hien dau tien o Quang Nam, cu the la Hoi An, theo “maquette” cua nha tao mau nguoi Nhat o pho Nhat Ban Hoi An thuc hien.

HUYNH NGOC TRANG - NGUYEN DAI PHUC

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

Nghịch lý "dính" tham nhũng, "bỗng dưng" bị tâm thần

"Dư luận đặt ra có phải ông đó tâm thần không? Vấn đề là tại sao tham nhũng lại bị tâm thần nhiều thế?". Người ta bảo khi giám định là tâm thần, nhưng giải quyết việc gia đình lại rất bình thường.

Tìm hiểu: Bai Choi, Bai Toi, To Tom, Bach Tuyet, Toan Doi, Bach Hue, moi quan he, dac biet la, nha nghien cuu, tro choi bai, con bai, bo bai, ve hinh, nguon goc, hinh hoa, sach

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Nguồn gốc bộ Bài Chòi

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Nguồn gốc bộ Bài Chòi bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Nguon goc bo Bai Choi

Nhan xet, hay lien he ve tin Nguon goc bo Bai Choi co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Nguon goc bo Bai Choi de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tin van hoa trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tin van hoa
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0