Mot nam quan trong danh dau tien do cai luong 1921 1922

Tags: Nam Phi, Co Nam Phi, Bay Nhieu, Bang Qui, Tam Meo, Co Nam, xin mien thu, san khau, Vai Tuong, khong co, quan trong, co dao, co mot, lam, den


Mot nam quan trong danh dau tien do cai luong 1921 1922
Theo y rieng toi, toi cho nam 1921-1922 moi la quan trong nhut cho nghe-thuat cai-luong. O Ha-Noi, cac sinh vien Cao-dang goc mien Nam nhu Nguyen-van-Tue, Tran-quang-Hien, Le-quang-Ho, Ngo-van-Nghi, Pham-cong-Binh, Doan-quan-Tan, Chau-hong-Dao, v.v... (ke khong het, xin mien thu), may lan bai truong tro ve Nam-ky khi tro ra Ha-Noi, deu dem nghiep cam ca, bat chuoc “tha cam tho” nhu dan anh trong Nam va truyen ba dieu hat cai-luong ra xu “ngan nam van vat” lan dau vao ky nhap truong nam 1921.

Ong Pham-cong-Binh, sau do lam giao-su day truong Chasseloup-laubat va truong Not-manh So-thu (Ecole Normale d’Instituteurs) luc ra Ha-Noi hoc co viec buon tam su rieng, ben lay do viet ra tuong “Toi-doc phu-nhon-tam” roi khi bai truong thi dem ban tuong ay ve Sai-Gon. Thang Chin nam 1922, anh Trieu-van-Yen, luc ay con lam tho-ky toa Nhi dinh Thuong-tho, phinh bung, xuat tien cho in bon tuong, nay toi con cat giu duoc mot ban, ngoai bia co chua can-than: “cam in lai va dung bon tuong nay ma hat”. Nam 1923 (Qui-hoi), truong tu-thuc Huynh-cong-Phat, 35 duong Kitchner (nay Nguyen-thai-Hoc), lay tuong nay dem ra tap cho cac hoc sanh dien dip bai truong. Hat lam ba dem, co ghi ro trong chuong trinh:

- Thu bay 20-1-23: dien cho qui quan va than bang cua bon truong xem;

- Thu tu 24-1-23: dien cho hoc sanh bon truong xem;

- Thu bay 27-1-23: dien cho phu huynh va than bang cua hoc sanh noi bon truong xem.

Tren chuong trinh (Phu-luc so 208), toi chep lai khong sai mot chu.

Personnages:

Phan-Huu-Chi............. Dang-Tan-Suu

Ly-Ngoc-Tho............... Le-Van-Thien

Ly-Cong.......................P. Ng. Hiep-Nghi

Ly-Nuong.....................Ho-Van-Chu

Doan-The-Trung............ Le-Van-Mung

Cau Hai-Van................ E. Nhuong

Thang Quyt.................. Le-Huu-Dien (he dong cua Phan-Huu-Chi)

Tuu-Bao...................... P. Ng. Hiep-Nghi

Tieu-cong..................... Ng. Van-Khue

Thang Buoi................... Ng. Van-Khue (he dong cua cau Hai-Van)

Ty-te tam su

Tuy trong chuong-trinh viet lam vay, nhung nguoi dong vai Ly-Ngoc-Tho, ve sau doi lai do phu-nu dong va ay la mot nu sinh tai tinh nhung bac mang nhu la tien dinh. Nang duoc nhieu nguoi de y, va tro nen mot nan nhon cua xa hoi hu don xa hoa. Nang la cai bong vua qua bup; bon dan ong la bao nhieu con ong chi toan nut nhuy, ong gia co, ong non co, va ong da nhiem noc roi cung co. Buon tinh, nang tha cam-tho, co mot luc, truoc cua xon xao khong thieu gi nguoi dua ke don. Nang co ten, nhung nhieu nguoi chi biet nang duoi danh hieu Ly-Ngoc-Tho trong tuong bat hu “Toi doc phu nhon tam” ma nang da dong nam ay mot cach xuat sac.

Co nu-sinh nay, tu tay co chep trong tap tho cua toi, bai bat cu nhu sau, do co lam “minh en”, va nay toi con cat trong tu qui.

TU THAN

Mot bong den khuya khac lun voi,

Tan canh say tinh gian thay doi

Bui hong lam luc con mua nang,

Ma phan nhieu phen chiu lap vui.

Cam sat nhung ngo xui la tham

Tang thuong au han phan beo troi.

Nao nguoi chung doi trong troi dat,

Gang tac nay xin nhan mot loi.

Tran-Que-Anh, tu Chin Enh(Ly-Ngoc-Tho) (10-8-1927)

Bai tho ngay nay toi con cat ky, chu viet cua co Chin, moi lan thay, moi ngam ngui. Ro la mot bai tho khau khi “ngan nam bac mang”, va dang ke nhut la bai tu than ay, co say co khoc, co lam tai can pho tret so 65 duong Bonard cu, nay pho van con nhung lot trong hem hep gan nha thuong thi Cho Sai-Gon. Co Chin ca hay, co chut nhan sac. Khi gap toi dem 10-8-1927, thi co da trai qua biet bao tay co-mi, bac-si, tho-ky, va bon cong-tu khong lam gi het va chi biet pha doi con gai...; chinh co can dam, tiec minh khong con du trong sach nen khuoc tu khong noi chuyen ket toc tram nam voi ten “tho-sanh-o-tro, ngu-ghe-bo, gan-gan” nay. Loi 1931, toi tro len Sai-Gon, con gap lai co Chin: co cuoi tha thu, hai dua mung mung tui tui, co thi nhan sac da xuong, tro nen nguoi that tinh, bat dac chi, khung ba tron, khi khoc khi reo cuoi, khong ban cu nao dam nhin...; con toi, trong tui khong tien, khong du can dam ganh them cai kho cua co, toi cung la mot thang deu khac...

Luon day toi chep mot bai tho chu cua mot khach si tinh, men nho co Chin, lam vao mot dem khuya mua gio nam 1927:

Nhut diem tan dang nhut phien tinh,

Co phong doi anh ban tham canh.

Phu tram lan tu chung kinh huong,

Ai oan dong tuong doc dieu thinh.

Nguyet chieu man song van tan loan,

Nhon sau ban cham le luu thanh.

Tam tu vo hang tuy nhon thuc,

Da...(1) boi hoi uc Que-Anh.

Bai tho chu ay, cung chinh tac-gia dich ra nom nhu sau:

Mot bong den khuya mot tam tinh,

Ngoi than voi bong suot nam canh.

Ben chua vang tieng chuong kinh dong,

Ngoai cua keu sau giong dieu oanh.

Trang gioi day san may keo guong,

Nguoi buon nua goi luy trong doanh.

Noi niem biet ke cung ai nhi?

Ngo ngan canh dai vang Que-Anh.

Hai chu “ngo ngan” o day the cho ten cua tac-gia, muon giau, va tu tho chua can, ong con lam them duoc hai bai nua, cung de nho Co Chin Enh.

De._ Kia lau ngon gio thoi hiu,

Biet dau mua som nang chieu la dau?

Hen gio the trang be chu dong,

Mot ngo, hai gian, bon ba trong.

May nam tinh-tu don dai-dac,

Nua ganh tuong-tu quay nang gong.

Thuong cung on long, thoi cung doi,

Oan thi chiu tieng, mieng thi khong.

Mua du giot le tran lai lang,

Bien lap sau un nui chap chong.

Nhut da tri tinh hoi Que-Anh,

Bong long ai truat lang khong danh.

Xot phan bo lieu phan nen bac,

Tui kiep phu hoa kiep rat manh.

Tai sac ma chi troi ghet bo,

Gio trang cho phai nhuy tan tanh.

Tran oan sach at la xuong trang.

E noi khong nguoi phat co xanh.

Trong tap tho cua toi, Chin da sua mot bai, nay doc lai y nhu loi khoc truoc cho than phan cua minh sau nay:

Den bac xua nay cai the tinh,

Nghi cang ngan ngam mot doi minh.

Tai hoa chua co nguoi vun ben,

Bac mang danh khong ke giu gin.

Chin suoi da cam phai tuyet gia,

Tren mo con lanh dam reu xanh.

Tram nam dau ro tinh ngang trai,

Ro dang hong nhan vang te khanh.

Cung trong tap, toi co mot bai bon cau, lam truoc luc con hoc trong truong; bon chu dau “Nguyet-Giang Vuong-Hong”, Nguyet-Giang la ten chu do duc Minh-Mang dich hai chu “Song Trang” tuc “Soc-Trang” que cu:

Nguyet khuyet roi ra co thuo tron,

Giang-ho cot cach phan con con.

Vuong-hau mac ke say mui tuc,

Hong tia tram hoa chuong sac son.

V.H.S.

Do la mot bai nho, toi lam y nhu tu thuat, Co viet noi theo, hoa luon trong tap, va chep luon cho toi:

Nguyet ang may che an bong hinh.

Giang-ho dau don luc linh dinh.

Vuong sau xiet ke long ta tham

Hong phan phieu luu ngan noi tinh.

T.Q.A.

Cho chi co bot giong doan truong hoa may con song den nay cung chua biet duoc. Nguoi nao da biet Co Chin, doc may trang nay, se nghi sao? Toi khong muon khoc ty te va khong co quyen dem tam su phoi bay trong mot tap hoi ky se in thanh sach. Duy phai noi keo nang ben long: So di hai toi khong thanh ban tram nam la tai Co Chin cao thuong, “da hu roi” co khong muon lam “hu” mot nguoi thu nhi. Nay TOI VAN HU, con co da thac, than the chon vui dat tam, ngay nay e da bi hot cot hay nam mo sang bang. Toi co may hang khoc muon. Xin co biet cho.

(Co nguoi noi Co Chin chet va chon o Mien Trung?)

Qua duoc truong truoc con truong sau. Cung loi nhung nam do, toi thuong vo trong Cho-Lon, xem noi rap Cine Eden, duong Tong-doc Phuong, quen goi rap Tu Dai, nay da pha cat lai moi dep hon, tuc rap Le Ngoc, 102 duong Tong-doc Phuong ngay nay. Thuo ay, thuong co ganh hat thay Nam Tu hoac ganh Van-Hy-Ban cua Thay Muoi Vui dien tai day. Mot dem, tinh co hay ba sanh huu hanh, toi mua giay hang nhut, hang ghe thu ba thu tu gi do, khien toi duoc ngoi gan mot co nu sinh rat dep, mac ao tim than y nhu mau dong phuc lop do cua truong nu Gia-Long. Sau ro lai, Troi-Phat-Thanh-Than oi, do la Co Nam PH.. Luc ay co nghi hat o My-Tho vi ra ganh, vi vay co len Cho-Lon, - theo loi co noi, - “xem nguoi ta dien ma hoc them.” Bua ay, trong tui toi chi con khong toi NAM DONG BAC, va binh me Co Hai Mao tro lai voi toi, ky nay con du gap boi va bong bot hon truoc nhieu. Toi co chiec ao mua xau xi, (dau co de gap nhu vay ma muon do via), thoat co mot mu gia chen vo ngoi ghe ben canh, toi boi roi voi chiec ao kenh cang, co ao tim cuoi dong loa va tu tay keo chiec ao dat len dui hai dua, toi mung khong biet lay gi ma so sanh, roi hai dua co cam tinh voi nhau tu phut ay. Moi lan ha man, chung toi ngo nhau thong cam. Co hoi toi ve lop man roi, toi vua khop vua run nhung xem chung nhung cau toi tra loi duoc co tan dong. Van hat, toi khong dam mo hoi uom mot loi nao vi toi nho chi con NAM DONG trong tui. Ra rap, co bao toi mot chen hot ga chung, toi ngoi hup ma ran cam nuoc mat, gian minh khong co tien nhieu de moi nguoi dep va HU cho den doi de cho dan ba “bao mot chen hot ga chung”! Toi khon nan den khong dam lay vi ra tra tien so thang chec ban luc-tau-chuc va co ngo thay. Co con muon gi them nua ma toi vi co tanh nhut nhat da de mat co hoi tot. Hai toi tha bach bo khong biet do bao lau, toi muon dua co mot doi duong, nhung co tu choi khong cho biet nha,... ke chia tay. Tu ay ngay nho dem trong, ban ngay toi di lam, le than xac vao so ma hon goi dau dau. Bong duoc tin co hat trong Cho-Lon. Toi muon anh em duoc nam dong bac, di xe dien vo Cho-Lon tien xe ton mot cac bac, mua ve thuong hang vo cua mot dong hai bac, roi van hat toi loi bo tu duong Tong-doc Phuong Cho-Lon ve pho tro 65 duong Bonard Sai-Gon, sung suong nhu len may, vi thay mat nang tien mo tuong. Ganh hat co doi vo dien trong Gia-Dinh, toi lai nhin an sang, nhin tien de toi toi tha bo doc theo duong xe dien vo cho Ba-Chieu xem co dien. Mot hom duoc gap nhau. Toi bam moi dut don xin ky to cong-tra tram nam thiet tho. Co cuoi: “Anh an luong TAM CHUC, khong du toi mua phan! Roi vi ngheo o doi mai voi nhau sao duoc? Chi lam dau long nhau, lam kho cho nhau. Tha lam tinh nhu vay, duoc ngay nao hay ngay nay.”

Truoc nam dao chanh (1945) toi duoc gap mot lan nua tai tinh nha Soc-Trang, thi co dang di cho ganh quoc-gia kich doan, co Bieu-Chanh Ho-Van-Trung lam bau va mot co-mi theo lam ky-da. Co bat chap. Nhut-Bon dia-phuong moi co xem chop bong lo thien dien lop thoi su toan-quyen Decoux dau hang. Co ngoi ghe danh du, toi duoc sap ngoi ke ben co: co da thay may doi chong, toi trai qua hai doi vo... Tren man anh Decoux qui goi, co day mat qua toi de nhac moi tinh hai-muoi-hai nam truoc. Dem ay toi ve khong nham mat, tham tiec mai nguoi dep va moi duyen sut se. Roi sau do, co cang noi danh... toi thi gia-dinh tan ra mot lan nua, than tro lai “di lam cong” nhu xua! Toi vi tu cao khong buoc den nha duong d’Ayot, ma cung vi ghen khong nham cho... Bong hay tin dot ngot nguoi dep vi bao binh, ra di vinh vien duong do xuan thoi. Toi khong dua duoc nua tac duong cung khong niem duoc nua nen nhang. Moi lan co viec di ngang nghia-dia do-thanh, toi deu liec chung noi goc phia co co nam ma co may biet? Loi co cuoi va thot nam nao: “DONG LUONG ANH TAM CHUC...” toi ghi mai tam can. Gai dep da tinh nhu co, coi vay ma thay xa. Toi co tanh chan cho do du ma da bo qua co hoi duy nhut. Toi lai khong du can dam de nam tay gai huu y. Co tuong co tha cho toi de toi huong toan hanh-phuc. Co nao de cai so cua toi “hanh-phuc chi thay tu dang xa.” Nay co nam yen noi do ma toi con phai vat lon voi doi den bao lau nua? Co de thuong de tiec cho toi, ma tha vay, con hon gan nhau chi dang roi thay chiec boi-tinh, be trai!!!

Toi viet toi may chu “boi tinh be trai” thay khuya xep tap di nghi, va dinh sang ngay se viet qua chuyen ganh hat khac, nhung ke mo mang thay nhu thieu thieu chut no gi doi voi nguoi tai-nu “tung bao toi an hot ga chung”, va suot doi chi biet thuong nhau suong qua cai tinh “hot ga con trong vo”. Sang ngay toi co may hang le-the nhu sau va xin phep doc gia cho toi dung tieng Tay: “Pour moi Seul”.

Sang som chua kip an sang, toi luc cac tai-lieu thuoc ve tieu-su Co Nam, cat trong cac bao de danh bay nay, toi doc:

Nam Phi, nguoi gay trong bo y phuc Trung-Hoa long lay, dang qui let dau goi lai gan... vua, Bay Nhieu sam vai vua va Nam Phi sam vai Bang Qui-Phi... may chuc nam da qua, toi con trong thay ro ret tung dieu bo cua Nam Phi mat day le va cai giong vo cung ao nao khan khan dang ca Tu-dai-oan: “oi thoi! mau lieu cai than nay... nham mat cho qua...!” Nam Phi, Bay Nhieu da sang Paris va cac bao chi Phap hoi do het suc ca ngoi. That la mot thien tai, co le con lau ta moi thay xuat hien mot nguoi de so sanh.

(Bac-si Anh-Tuan, bao Ngon-Luan, so 2324, 18-9-1962)

Toi xep tap ho so, lat qua tap khac, thay co nguoi “ninh” hon, ton mot co dao nho co huy chuong vang ganh Thanh-Minh Thanh-Nga cho rang tuong duong co Nam Phi? Toi dep, dep mot ben, va xo tap nay ra goc ban. Tra cuu den tam gio sang, gap bai cu trong bao Tieng Doi ngay 28-10-1948 cua ong Kieu-Quoc-Si, ong nay viet:

Co dao hat co than hinh dung hai chu “bo lieu” nhut, ngoai co Nam Phi, tuong chang con ai (Den day toi chiu. S). Co Nam Phi, that ra khong phai la mot nguoi dep(1) nhung ve tha thuot eo la duyen dang cua co la mot quyen ru say dam nua tien nua tuc cho ai la nguoi da xem co hat, da duoc gan gui quen biet voi co.

Doc vua den day toi tuc qua, xep tap ho so nay lai, lat dat viet le keo y bay mat. Ai doi cai nguoi minh dang ton tho trong tri me khoai va trong mat si tinh rang do la than tuong song nam 1923-1944 cua ai tinh tho-mong, dep nhu vay thoi cho muon dep lam sao nua, dep chua thay ai hon, voi minh la nhu vay, the ma co nguoi nay dam noi: “Khong phai la mot nguoi dep...”. Toi biet day la mot loi hanh van xao “vua ha xuong noi doan tren ke ton len noi phong noi doan ke”, vua noi cho Co Nam vua noi cho ong tac-gia, nhung toi van khong chiu, vi thu xem ky lai cac em cua co, nao Bay, nao Chin, nao Muoi, co ai dep hon nhut la co duyen hon co Nam? He cai gi khong phai cua minh la thua, la khong bang cai cua minh co, dau co trong mot luc? Phai vay khong, ong Kieu-Quoc-Si?

Toi thu that, dan ba V.N. dep nhu co Nam la nhut hang roi, nhut la theo toi, co co cai giong dac biet tinh tu, chang nhung moi lan roi nuoc mat du troi Tay, Chec ve xu, ma doi voi nguoi Viet ta, neu co khoc du co nguoi thuc ket va “u to” (toi noi cho toi, cuu tho-ky phat ngan tinh Sa-Dec). Sau con nguoi ngoai, toi doc tiep bai cua K.Q.S. thay minh gian bay, nhin nhan co nhieu doan dung voi su that nen xin man phep K.Q.S. chep ra day luon lam pho tai-lieu ve Co Nam:

Co Nam Phi, mot thien tai. Tu “Co dao....... quen biet voi co” (xem doan truoc, da trinh roi)........ “mot tam than manh khanh, nho nguoi nhung khong om yeu, voi mot dai tran chua dung mot thong minh khong bo ben, voi doi mat sang ap u ca mot troi thanh thu, co la hien than cua tinh tu, cua mo say, cua mot tam hon nghe-si. Con mot dac diem khien nguoi ta phai de y den co la trai voi cac co dao khac noi tieng, co co mot giong khan khan, co phai giong dong chang? – nhu met nhoc, nhu nghen ngao, nhu tuc tuoi, nen nghe thuat cua co them mot y-vi dam da tha thiet.

Sang Van-Hi-Ban. Buoc thu nhi sang Van-Hi-Ban cua thay Muoi Vui, Cho-Lon, tai co moi rang dan. Tuy nhien, nghe thuat cua co van con theo le loi cu, chua thoat cho tu do phat trien va chua du dieu kien phat huy thien tai co duoc hoan toan. Nhung vo tuong co dong voi Bo The nhu Trieu-Kinh-Nuong (dua Khuong-Dan) chang han, ngay nay, khong co may nguoi nhac den.

Nay, hay xem co buoc. Ra chao doi, co o trong mot gia dinh cong chuc dong con o tinh My-Tho, noi san xuat nhieu nghe si anh tai cho san khau. Nhung anh em cua co deu duoc di hoc it nhieu, hoac de giu ne nep cong chuc nhu cha, hoac de phat huy tai nang theo so dac, chi co co, hai thay, co van am uc voi binh mu chu no theo co tu nho den lon(1) va gay nhieu anh huong tai hai cho nghe thuat san khau cua co. Nhung troi da bu lai cho co co mot thien tu mot thong minh ma hau het gioi san khau chua de co nguoi bi kip. Nen co da thanh cong, da noi tieng, au cung la... “thien ly di nhien” vay.

..... qua san khau. Nam co 13 tuoi, phong trao ca hat o Vinh-Long (ganh thay Pho Muoi-Hai), o Sa-Dec (ganh Thay Than) vang doi den My-Tho. Co lien theo tieng goi thieng lieng cua tam hon, buoc vao san khau cua Nam-Dong-Ban, do anh em tho bac tai tinh lap nen.

“Buoc dau o Nam-Dong-Ban, ngoi sao cua co chua sang to lam, vi canh co, con co mot thien tai, ma bay gio nhac den, ai co dip thuong thuc qua, deu ngam ngui thuong tiec. Ay la kep Hai Gioi, huong chi con co Ba Du, mot anh he, ma luc ay dem nao khong co Du la khan gia doi tra giay?

Hai Gioi! Hai Gioi! Trong tat ca kep hat, co le chi co Gioi la dep trai, co so dao hoa va co mot giong ca nao nung nhut! (Nghe-si san khau bay gio, ca hay la mot gia-tri dac biet.) Khon thay, nhu Rudolph Valentino, vao hoi 18 tuoi thi anh mat. Anh chet di, de lai bao nhieu ngam ngui cho nguoi yeu men anh ma cung de nhuong cho mot ban gai mot thien tai nhu anh, co dip... duoc nay no va rong buoc tien len. Ay la Co Nam Phi.

........ vao lau dai danh vong Phuoc-Cuong. Co hoi, doi voi cuoc thang tram cua moi nghe si that vo cung quan he. Co hoi den voi Co Nam Phi la mot co hoi han huu dua co len dai vinh quang. Nguoi dong vai tuong quan he trong nghe thuat san khau cua Co la ong Nguyen-Ngoc-Cuong.

“Buoc thu ba cua Co, nho lay tron o Van-Hi-Ban, da dua Co vao mot lau dai – khong phai kim cuong – ma la noi Co co du dieu kien phat trien het nang luc suc tich tu lau.

Ong Nguyen-Ngoc-Cuong da dung Co dung voi so-truong cua Co, ngoai ra ong con tan luc tim het cach phat huy cai tai vo song cua Co.

Huong chi quanh Co Nam, con bao phu mot vong nhung ngoi sao dang thoi to rang nhu: Bay Nhieu, Tam Danh, Ba Du, Tam Meo, Ba Van, v.v... mot luc luong vo song san sang nung do co tien den nac thang tuyet voi cua danh vong. Nao da ngung buoc o ganh Phuoc Cuong dau, Co con buoc. Phen nay Co buoc chung voi Co Phung-Ha o ban Phi-Phung, mot tuong trung cua hai phung giao dau. Them mot nhom huu tai phu hoa: Tu Ut, Hai Tien, Chin Mom, v.v... Nhung hai Phung khong the giao dau duoc mai, nen Co buoc them mot buoc khac, Dai-Phuoc-Cuong, voi cuoc tong hop nghe si: Nam Chau, Bay Nhieu, Tu Anh, Ba Van, Ba Du, v.v...

Buoc den day, Co thay co the tao cho minh mot canh song moi, nen Co don than dieu khien ban Nam-Phi voi Tu Ut, Tam Meo, Duy-Lan, Bay Nho. Day la mot buoc sang ngang, dem lai cho Co nhieu phan vung chac o dia-vi kich truong.

Gan day Co co san xuat mot cong trinh moi, – doan ca vu Nam Phi, – chua co tieng doi va anh huong kha quan nao, con cho thoi gian dinh doat.

Tu nhung ngon vo song. Nguoi ta bao co Nam Phi la hien than cua su dau kho. Loi noi ay tuy khong dung lam, nhung cung tuong trung duoc so truong cua co, vi kich pham la phan anh cua tam hon. Tam hon co la tam hon cua ke si tinh dam duoi co the bo tat ca de thoa man long yeu tu san khau den cuoc doi. Co ap dung long yeu chan chua trong tat ca vai tuong thich ung voi tai nang Co. Them vao do cai thien tai troi rieng phu cho Co, Co da tao duoc nhieu kich pham bat hu. Ve ai oan nao nung, trong To vuong den thac, Lan va Diep, Bang-Qui-Phi, duong be, trang hoang, dai cac, nhu Tuy-Hoa vuong-nu, ba huyen trong Vi dau nen noi?, la luot quyen ru, dam say nhu trong Sac giet nguoi, Phung-Nghi-Dinh, va thong minh ngo ngan nhu vai Moi trong Doa hoa rung. Co Nam Phi la nguoi dong nhieu vai tuong, kho cho ai thay the nhut.

So truong cua Co luon luon bieu duong trong cac vai tuong chan chua niem yeu, tinh cam la noi eo le chua xot cua coi long. Ta thu nhan thuc cai hay trong vai Bang Qui-Phi, mot vai tuong so dac (1) cua Co, da tung lam cho khan gia o Ba-Le mem long va sut sui khoc. (Loi cua bao Intransigeant phe binh trong dip Phuoc-Cuong di du cuoc dau xao o Phap nam 1931).

Co Nam Phi trong vai Bang Qui-Phi, mot ba hoang diem le, thuot tha, da tinh, bi xu tu hinh vi giu hieu bo trung.

Trong man nha vua vao cung van toi, co da bieu duong ve quyen ru, me say mot cach tuyet voi. Khi khan cau tha thiet, khi tuc tuoi nghen ngao, khi doa huy minh luc nhan biet nha vua van mot long yeu qui. Moi man moi sac bien doi tu nhien lam song lai trang tinh su trong tham cung ai oan. Den man Dich Thai-hau cong dong xu an, thi tu nhung ve au lo, so hai khi linh tren ke toi, net that sac khi nghe linh xu tam ban trieu dien, toan than run lay bay, doi mat mo le nhin vao bon an vua phe, den noi... that vong hoan toan, la mot nghe thuat vo cung dieu luyen.

Cai hay cua co Nam Phi trong vai tuong ay la co da thanh that song, song hoan toan voi tam hon va tinh cam voi nguoi xua.

Den mot vai lam lo. Ca khong dung nhip, hoc chang thuoc tuong, tap duot cau tha la nhung lam lo cua co Nam Phi, neu o vao mot co dao khac se thanh nhung tai hai gom ghe, nhung voi co, do chi la mot duong to vung dai khong lam giam bot net yeu kieu cua buc tranh to-nu.

Co co nhung cai hay xuat chung, lam kinh ngac moi nguoi, vi co khong con la co nua ma la hien than cua vai tuong co dong trong nhung gio tren san khau. Nhung chi voi nhung vai tuong thich ung voi tai nang co thoi, trai lai co se bua bai, boi roi den lo lang khi gap phai vai tuong khong hung thu, khong rung dong duoc long co, khong lam co say me den xuat than trong mau sac.

Mot phan thuong tinh than. Nghe-thuat cua co Nam Phi la mot nghe-thuat thuan tinh cam. Tu nay cho den ngay co vang bong tren kich truong, mot danh du cao qui nhut cua co la co chiem giu duoc cam tinh nong hau, mot hoai tuong em diu trong long cua khan gia tu phuong.

(Kieu-Quoc-Si, trong bao Tieng Doi, ngay 28-10-1948).

Bai trich luc dai, doc hap dan; toi muon giu toan bich, khong cat xen doan nao, de doc gia lay cong tam nhan xet. Truoc khi dut qua chuyen khac, toi xin ong Kieu-Quoc-Si mien chap da dam “ngay nga” sao ong dam che pho than tuong khong xinh dep, va luon tien cung xin chu doc gia tha thu cai tat dai dong cua toi va san day, xin vong hon nguoi khuat mat biet cho. Nam nao, da lau lam roi, toi di xem cine khuya o rap Majestic Catinat, gap Co di voi em gai Co, con toi lai di voi nguoi khac, khong phai vo nha. Co ngo toi nhu voi cap mat la dame aux camelias, khi nhan loi cha cua Armand Duval nen xa nhau ma dut ruot, con toi toi lam let vi co thung dau tai do hau up cai loi tay dinh, va chang toi cung khong biet don tho...

(Viet them sang 12-11-1966) V.H.S.

Van-Hi-Ban. Cung mot luot voi ganh Thay Nam Tu, co ganh Van-Hi-Ban cua Thay Muoi Vui (Cho-Lon) chuyen mon hat tuong Tau. Trong ganh co kep Tu Thach, buoi ay toi cham la “nghe rieng an dut” nhung bai oan, nhu Tu-dai, Van-Thien-Tuong, nhung sau ro lai, khi doc loat bai cua anh Bay Nhieu, thi Thach con nhuong su-ba la Ba Le, mot nghe-si ca tai-tu ma theo tu thuat B.N. dang ton lam thay cho nhieu the he ca si.

Co Hai Xiem, Nam Thien, Co Hai Nu, ganh Song Chung, Co Bay Phung-Ha. Cung ganh Van-Hi-Ban nay, co co Hai Xiem, goc o ben hat boi, nay sang qua cai-luong dau quan ganh Van-Hi, thu vai Bach Thu-Ha, mua theo hat boi va ca theo cai-luong nen thuo ay ai ai cung cho la xuat sac. Toi nho luc ay kep Nam Thien dong cap voi co Hai Xiem thu vai chanh coi duoc den. Co sao nay anh Nam lai lu mo trong ganh Song Chung? Co Hai Nu, luc do lam vai ty tat lau mat cho kep Duong-Ton-Bao trong tuong Moc-Que-Anh dang cay cung la duyen dang lam. Con noi gi Co Bay Phung-Ha luc ay dong vai Moc-Que-Anh thi ai ai cung me, y la luc ay Co Bay con nha que et! Nhung khi co trong buong buoc ra cat tieng trong-treo noi loi:

“Moc-cat-trai mot minh lam chu, nhom lau la tren danh tung hoanh, Cha Phien-Vuong Moc Vo la danh, thiep Moc-thi Que-Anh la hieu. Suc cu danh Hang-Vuong con thieu, (cho) Vo de thuong du luc bat san (?) Phi-dao phep qui tien truyen, xa tien nghe hay qui so ma! Than oi! Boi chua gap ai nguoi quan tu (?) Nen danh cam an thu voi chi hung? Ngay hom nay vung vay voi non song, nguon tam su ban cung cay co.

Tiep ca vong co:

“Toai long cao-son luu thuy, Minh nguyet phi chi voi thanh phong. Thung dung nuoc tri voi non Bong, Troi chua thau dung nu hung. Truoc san tuyet diem ba tung, khi dien vo khi thi ta lai thuong hoa. Cung vi troi sanh ta la phan gai, dau co biet anh hung trong bon bien la ai? Boi vay cho nen ta co y xung vuong noi son trai...”

(Bai nay con thieu va khong dam chac dung voi nguyen van; xin nho cao minh chi giao): Co Bay noi loi roi tiep ca bai nay, thi toi tuong luc ay ai cung nhu toi, deu nin tho va tham khen co dao nao day nhan sac va tai nghe tuyet tran.

Nam 1924. De thay cai ngong cai gan cua ke nay, xin nhac mot viec cu nay nho ma con then then. Qua khong co cai gi ma toi khong muon khong ham. Tham chi tien khong co, be the cung khong ma deo bong nhieu viec leu. Ngay mong mot thang ba d. l. 1924, toi di xem hat cai luong tai rap Modern duong d’Espagne Sai-Gon. La lay toi duoc ngoi gan co Ba Tra, luc ay dang sang choi trong tien, trong nhan sac va sam xe hoi co tai-xe phu, de danh mo cua. Co Ba ngoi mot day ghe thuong hang voi bac-si Trinh, Toa Ty va Sau Ngo. Tro treu thay, ben tay mat va sat ghe co la ghe cua ke nay. Co ngoi xem ma mui nuoc hoa lam toi ngay ngat va khi nua chung co ra ve, toi het biet tren san khau hat ca nhung gi va khi ve nha, toi thuc trang dem de dat bai nay, nay chep ra day cho thay cai can ro cua tuoi xuan hieu sac:

Xem cai-luong ngo my-nu (co Ba Tra)

Duyen ky ngo gap nang quoc sac,

Khach da tinh ngo mat quen nheo!

Moi day sao lai nhu beo?

Gio de vua sat, gap cheo ke dang.

Te chi bay! O nang mat ngoc,

Khach co phong tran troc nam canh

Can duyen sao co manh manh,

Chua vui sum hiep da danh chia phui!

Nang thao buoc, ta ngui ngui tham,

Khach lui chon, day dam uom loi:

“Phien co tien do ngoi choi,

“Cho day xem thoa, sac troi phai chang?

Khen cha cha! Khuon trang day dan,

Cang nhin lau cang man net hong

Con troi, con bien, con song,

Con cau tinh ai, con long tuong tu.

Nghi cung te sao di khong noi?

De lai chi may doi sau phien.

Vat di con chut tinh rieng,

Nang di nang de cho nghieng ngua long.

Lua da nhum kho trong dut tat

Ke tu day bat bat giac tien

Ngay sau may khac nao yen

Dem trong canh lun cang dien dao long!

Than oi, da sa dong bien ai,

De gi toan tro lai non nhon?

Long thuong long lai ha son,

Dau mon bia da kho khon long thuong...

1-3-1924

Cai ngong con chua chiu buong tha, tien thi trong tui vang hoe, ma du thua tho thong. Vo so lam, o Truong May, duong Do-Huu-Vi, tron mot tuan le, bo phe het tat ca moi viec, ran e ach boi sua dat them mot bai tho bat cu ma khong dam goi, chi cat trong cap cho den ngay nay:

Mim mieng cuoi duyen doa hai duong,

Xui long thi khach biet bao thuong

Diu dang ma do dao ghen tham,

Yeu dieu minh mai lieu kem nhuong.

Ngoc tot Lam – dien ai nai gia,

Hoa tuoi Thuong-Uyen nuc mui huong.

Cat xong Dong-Tuoc cho tien nu,

Nhan voi ai kia cho goi thuong.

Tho roi de do, lo di cuoi vo. Co Ba Tra vut vut len nhu dieu gap gio, len xe xuong ngua may chuc nam truong. Toi thi mot ruong sach mot tui ao quan, de sau con dum de ba cai do sanh ua be, Bong vai chuc nam sau, gap nhau lai noi ban tai-xiu trong Cho-Lon, sau tran 1945. Co da mat phong do nam nao, nhung hoi toi, hoi thay nhan sac co nay kem hon truoc the nao? Toi tra loi: “Toi chi biet “nguoi dep” co hinh chup treo trong tu kieng nha photo Khanh-Ky luc con di hoc Chasseloup” va “da khien toi thanh thi-si, xin loi, thanh tho tho nam no”. Co cuoi roi thau dung toi lam “bi thu” suot may thang truong, Co thuat tieu su cho toi lay notes, vua thay hay hay, ke co ban tai-lieu cho mot ong ban nha van (ong T.T.Q.) toi khong noi gi, nhung xin ngung chep chuyen tieu-su nhoi ba mia, chi giu lai den hom nay hinh bong mot nguoi nam xua tung vai bua bac tram bac ngan qua cua so, nay khong co den mot xu-ten de cao gio va van nuot com den keo dai cai kiep song thua khong biet den chung nao? Nho mot dem nam canh ban den voi Co Ba, khi chi Phu-Dung den lam ban “am am em em”, bong thay ma co tro nen hong hao, long nheo uot uot, mui doc dua, rang con tot, toi nhin lau bong so khan, may la tai gia da co mot ai roi, khong co ai do, dem ai nay ve, at cai kho con ai hon nua! Nam xua co la doa hoa, toi la “ve rac”. Cai nam gap o tai-xiu, co da thanh “ve rac”, nhung tha toi troi co-ky, khong muon ket thanh be. Tuy vay bung van tiec, vi bat qua la ba quat, cho chi hai ve rac gap nhau som, rap lai voi nhau, biet dau chung bien Dong se ang bong? Khong chi cung biet mui la dame aux camelias Nam-Viet.

1926. Ganh Phuoc-Cuong. Nam 1926, ganh Phuoc-Cuong len hat rap Sai-Gon: kep Bay Nhieu lam Tong Chon-Ton, Co Nam Phi thu vai Bang Qui-Phi, hay den doi Chanh-Phu goi ca doi sang Phap dien tai Paris dip dau xao nam 1931, an khach suot may thang truong, tuy khan gia lang-sa khong hieu noi mot cau bin rin hay cau vong-co muoi, va chi hieu qua mau me bo tich cua dao kep.

Toi con giu duoc mot tam chuong trinh ganh Phuoc-Cuong dien truyen Thuyet Duong, vo Ngu-Van-Thieu bi ten, Bay Nhieu bo lam Van-Thieu, Gia-thi do Co Nam Phi dong, hi no ai oan du dieu (tai-lieu so 209 Hoi-ky tap II).

Gia cho ngoi:

Hang nhut ...................... 1 dong

Hang nhi......................... 0,60 (sau cac)

Hang ba.......................... 0,30 (ba cac bac)

1943. Bang di mot khoang dai, toi doi ve Sa-Dec (1928-1932) Soc-Trang (1932-1936) va Can-Tho (1936-1943), tuy van xem hat nhu cu nhung khong gap chuyen nao gay can, cung nhung tuong cu dien di dien lai. Nam 1943 toi doi tro lai Sai-Gon thi linh Nhut-Bon day duong. Dem thu thu 13-1-1943, tai rap Nguyen-Van-Hao, co hat Dai-Hoi chu ban, theo chuong trinh toi hien co (so 210 Phu-luc Hoi-ky tap II) du mat kep dao danh tieng:

Co Nam Phi va Tam Meo, Nam Dinh .....................ganh Nam-Phi

Bay-Nhieu.......................................................... ganhNam Phuong

Co Thanh-Tung................................................... ganh Thanh-Tung

Tam Danh.......................................................... ganh Danh-Dang

Co Muoi Truyen .................................................ganh Song Phung

Co Bay Nam va toan ban .....................................ganhPhuoc Cuong

Tuong chia lam ba lop:

1) Vo dau, chao Thong-che Petain;

2) dien tuong Ngoc-nu bao phu-cuu, tuong Tau do hai ganh Phuoc-Cuong va Song-Phung dong hop dien (chuong-trinh, Phu-luc so 210);

3) tuong chanh “Tu-do-tuong” la mot tuong ruot cua ganh Phuoc-Cuong them duoc nghe-si thuong thang dong lai vai cu: phai tot phuoc lam moi du khan duoc nhung dip nay: co Nam Phi dong vai nguoi vo hien; Tam Danh lam anh chong ghien sau sa sut den doi lam phu keo xe; cac vai khac chia nhau giua cac co Tu Thanh-Tung, Bay Nhieu, Tam Meo, Nam Dinh, v.v...

Gia cho ngoi da tang: 2dg, 1dg50, 1dg20, 0,70, 0,40.

1926. Nghia-Hiep-Ban. Nam-Hung-Ban. Cai nam 1926 la nam gi ma tai Sai-Gon, co bac ran ran, nha xec Sau Ngo gan nhu cong khai, mot minh lao nay bao-thau hai chi em Nam va Bay, hai co dao danh tieng, khi vui sam xoan ca bum, khi ghen dot ao quan sach bach va danh hoa biet noi bang roi may den ruom mau... Vua co bac Sau Ngo lap ganh Nam-Hung-Ban, de nguoi dep (co B.N.) lam bau. Nhung phan song me trong Cho-Lon bi chung theo pha, tien vo khong duoc doi-dao nhu truoc, phan lo la vi bao nhieu tien lay ra hun lap ngan-hang Phan-Thiet bi chung sang doat, rot cuoc tinh kho ganh ra va Sau Ngo cung vao tu, khi ra mat moi co bac va chet sat nghiep... dung nhu loi thay Tu Nen tien doan: ban tay chi sanh-mang dut, ben tay vo thi con nguyen, the la hai nguoi cach mat ly than, chong se ngoi tu; nguoi vo nay co tay cam cua, neu ra tu khong o lai nhau thi chong sat nghiep, qua that S.N. ra tu, trach vo ngoai tinh, khong an o nhau nua, N. danh me danh dau thua do ma nghe chu chua lay xau da bi ke khac giut tu lau, nen con ma ngheo keo den tro tay khong kip. Ganh Nam-Hung-Ban chuyen dien tuong tau, N. lai ghen, nen co dao chanh cung la bau B.N. chi dong vai xau xi: Chung-Vo-Diem da-xoa, Dao-Tam-Xuan nua mat thiet nua mat lo lem, kep chanh va dao chanh cam dung qua gan, cam cup lac cam muoi man tren san khau.

Cung nam 1926, ganh Nghia-Hiep-Ban cua ong Nguyen-Van-Dau lap ra, chuong-trinh toi con giu (Phu-luc so 211 tap hoi-ky II), co Nguyen-Cong-Manh va Nguyen-Trong-Quyen lam thay tuong. Phan bien soan thi vung chac, nhung y phuc va cach trang suc kem my-thuat den gan lo lang: kep vo dao vo mac ao nhung co be kieu pyjama chung quanh vien cap duong bien bang long truu trang toat, dau doi khan xep, chon di giay Tau. Thuong dung bit-tat dai nit len tan hang, va mac quan dui bat chuoc cach an van cua phuong xiec. Anh kep chi dao nao cung co ao choang va tay cam doan dao hay truong con. Cung nhung tuong cua cac ganh khac da dien: Anh-hung nao tam-mon-giai, Tang-Dai gia gai, So Van te lau, Tra an Quach Hoe, Xu an Bang Qui-Phi ..., sau rot hat khong lai cac ganh lon va ra ganh.

VUONG HONG SEN

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook
Tìm hiểu: Nam Phi, Co Nam Phi, Bay Nhieu, Bang Qui, Tam Meo, Co Nam, xin mien thu, san khau, Vai Tuong, khong co, quan trong, co dao, co mot, lam, den

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Một năm quan trọng đánh dấu tiền đồ cải lương: 1921-1922

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Một năm quan trọng đánh dấu tiền đồ cải lương: 1921-1922 bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Mot nam quan trong danh dau tien do cai luong 1921 1922

Nhan xet, hay lien he ve tin Mot nam quan trong danh dau tien do cai luong 1921 1922 co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Mot nam quan trong danh dau tien do cai luong 1921 1922 de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tac pham trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tac pham
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0