Hat boi hay hat bo

Tags: Pho Muoi, Tu Ut, Co Nam Phi, Sau Sen, Nam Nho, Nam Chau, Ca Ra Bo, cho den nay, dat ten la, hat boi, bai ca, Cua ong, Co Ba, hat bo, ganh hat, hoc


Hat boi hay hat bo
Truoc la hat boi, sau bien the ra hat cai-luong, va nay mam rat manh. Cac ky-gia buoi ay, nhu Le-Hoang-Muu chang han, de cho thay co canh tan cai cach, ben choi bo danh-tu “hat boi”, vua viet tren bao vua ho hao xin thay vao do va dung hai chu “hat bo” the cho “hat boi”, nhu vay co ve moi hon va tuong dau la dung nghia hon.

Cai te-doan moi moi deu thay doi va dung chu khong nham loi nham cho cho den nay van chua tay sach, va dau danh-tu “hat boi” la dung, thinh thoang van con thay hai chu “hat bo” xuat hien duoi nhieu ngoi but dung dan. O day toi xin mien ban, vi hat nao lai khong ra bo? Va cau tho cua Phan-Van-Tri vinh hat-boi:

“Hen chi chung noi “boi” la “bac” (1) du chung minh va tranh cho toi khoi noi nhieu.

So di toi nhan manh va lap di lap lai nhieu lan ve buoi trinh dien “hat boi tan tien co tanh cach ninh Chanh-phu Thuc-dan nam 1918 (16 novembre)” la vi toi thay day la cai “moc” ro ret va vung chai cho “ve rac cam ca” dua bam noi do ma no lon lan ra, lan hoi tro nen nghanh hat cai-luong thiet tho. Nay nhon xem bo sach khao cuu Phap-van cua ong Tran-Van-Khe “La musique vietnamienne traditionnelle,- Les Presses Universitaires de France, 1962”, toi tra noi trang 90 ve nguon goc cai-luong, toi xin tom tat dai khai, trong trang, tac gia viet “co Ba Dinh ca bai Tu Dai Oan “Bui Kiem thi rot” tai nha thay Pho Muoi-Hai o Vung-Liem vao nam 1918” va tai-lieu nay tac-gia trich luc bao Phap “La Depeche dIndochine” so 2739 ngay 21-9-1937 bai cua ong Nguyen-Van-Hanh viet. Theo ong Hanh, lan thu nhut dien tuong hat cai-luong tai nha thay Pho Muoi-Hai (Vung-Liem) la ngay 15-11-1918, ke do di dien noi Sa-Dec va Vung-Liem.

Ong Nguyen-Van-Hanh gan day da tu tran. Toi khong biet ong dua theo tai-lieu nao ma viet rang tuong “Phap-Viet nhut gia” do thay Pho Muoi-Hai viet, va ong noi dien lan dau tai Vung-Liem dem 15-11-1918. Can cu theo tap “Viet-Trung tieu luc” toi con giu duoc va bai tho dang tr. 20 tap Hoi-ky nay (tho Dang-Thuc-Lieng) thi tuong “Phap-Viet nhut gia” dien lan thu nhut tai Rap Hat Tay dem 16-11-1918. Con tai-lieu ve viec co Ba Dinh ca bai Tu-Dai-Oan tai nha Thay Pho Muoi-Hai dem 15-11-1918 va khai sanh cho hat cai-luong tu day...- viec ay toi khong choi cai, va von o ngoai su hieu biet cua toi vi nam 1918 toi con hoc truong tinh o Soc-Trang nhu da noi noi doan truoc. Duy toi xin man phep trich luc doan sau day do mot ong ban lao thanh, cu Tran-Van-Khai viet.

“I. Lich-su cai-luong. Truoc kia o rai rac trong cac tinh Nam-phan co nhung ban tai-tu don ca trong cac cuoc le tai tu-gia nhu tan hon, thang quan, gio quai, v.v... Nhung khong bao gio co don ca tren san khau hay truoc cong chung.

“Qua loi nam 1910, o My-Tho co ban tai-tu cua Nguyen-Tong-Trieu, nguoi Cai-Thia (1) tuc goi Tu Trieu (don kim), chin Quan (don doc huyen), Muoi Ly (thoi tieu), Bay Vo (don co), co Hai Nhieu (don tranh), co Ba Dac (ca). Phan nhieu tai-tu nay duoc chon di trinh bay co nhac Viet-Nam tai cuoc trien-lam o Phap. Khi ve, ho cho biet rang Ban to-chuc co cho ho don ca tren san-khau duoc cong chung den nghe dong dao.

“Cai y-kien don ca tren san-khau da phat sinh tu do. Thay Ho, chu rap hat bong Casino, o sau cho My-Tho, muon cho rap hat minh duoc dong khach, ben moi ban tai-tu Tu Trieu den trinh dien moi toi thu bay va thu tu tren san khau, truoc khi hat bong. Loi don ca tren san khau duoc cong chung hoan-nghinh nhiet-liet.

“Luc bay gio, loi nam 1912, chung toi tong hoc tai tinh-ly My-Tho, co den xem. Cach chung don san khau con don so. Cai man bac dung lam tam phong (fond), ke do co lot mot bo van, truoc bo van de mot cai ban chun cheo. Hai ben san khau co de cay kieng xem ram dam va khan gia co cam giac dung truoc mot cai phong khach hang trung luu. Cac tai-tu deu ngoi tren bo van va mac quoc-phuc xem nghiem-trang. Co Ba Dac ca rat hay va biet du cac bai co-dien. Nhat la co ca ban Tu-Dai oan “Bui-Kiem Nguyet-Nga” rat duyen-dang.

Ban Tu-Dai lop dau:

“Kiem tu khi thi rot tro ve,

“Bui ong mang nhiec nhun tre:

“Cung tai may ham be vui choi,

“Kiem thua: Tai bat thang thoi.

“Con de nao khong lo be cong danh,

“Tuoi con con xuan xanh.

“Cai on me cha, con chua dap den, do cha oi!

“Day la mot bai ca doi-thoai giua Bui-Ong, Bui-Kiem va Nguyet-Nga. No khoi nguon cho cac soan-gia dat nhung bai ca co doi dap cho dieu Cai-luong sau nay.

“Trong thoi ky ay, My-Tho la dau moi xe lua di Sai-Gon. Cac du khach o mien Tay Nam-phan nhu Vinh-Long, Sa-Dec, Can-Tho, Bac-Lieu, Rach-Gia, v.v... muon di Sai-Gon, deu phai ghe tram My-Tho nghi mot dem roi sang dap xe lua.

“Trong so du khach co ong Pho Muoi-Hai o Vinh-Long la nguoi ham mo cam ca. Khi ghe My ong nghe co Ba Dac ca bai Tu Dai voi mot giong gan nhu co doi dap, nhung co khong ra bo. Sau ve nha ong nay ra y kien cho nguoi ca dung tren van co ra bo. Dieu ca ra bo phat sinh tu do, loi nam 1915-1916.

“Qua nam 1917, ong Andre Than o Sa-Dec lap ganh hat xiec, co them it man ca co ra bo. Kep co Bay Thong, Tam Cang, dao co co Hai Cuc.

“Ke nam 1918, ong Nam Tu o My-Tho chuoc ban ca-kich cua ong Than va sam them tranh canh, y phuc, co ong Truong-Duy-Toan soan tuong. Dieu hat cai-luong chanh thuc thanh hinh tu do. Moi tuan ganh ong Nam Tu hat tai My-Tho ba dem roi len rap Eden Cho-Lon ba dem. Trong it lau ganh Dong-bao-Nam cua co Tu Su va ganh Nam-dong-Ban cua ong Hai Cu o My-Tho ra doi. Trong do co nhieu dao kep tru danh xuat hien nhu co Nam Phi, co Bay Phung-Ha, co Tu Sang, kep Hai Gioi va Nam Chau, v.v...

“Tu do dieu cai-luong cang phat trien manh va nhieu ban duoc thanh lap:

Van-Hi-Ban o Cho-Lon, Tan-Phuoc-Nam o Soc-Trang va Si-dong-Ban o Long-Xuyen v.v... Lan lan dieu cai-luong dem trinh dien o Trung-Phan va Bac-Phan va duoc dong bao cac noi ai mo.

(Trich Nghe-thuat san-khau Viet-Nam: Hat-boi, Cai-luong, Thoai-kich cua ong Tran-Van-Khai, ban roneo cua Thanh-Trung thu xa Sai-Gon, khong de nam in, truong 19 va 20.)

Bai cua ong Tran-Van-Khai ranh re, day du, khong ai choi cai duoc. Nhung day la thien hoi-ky nen xin cho toi tiep tuc. Toi co y suu tam bai Tu-Dai-Oan “Bui Kiem thi rot”. Thuo con di hoc, dua nao cung thuoc nam ba cau, nay gap hoi lai, ai cung xung thuoc, nhung khi ca thu thi quen dau quen duoi. Nguoi trong dieu, hoac bia hoac che nhung cho quen, nen khong toan bich. Tien day toi xin phep mot lop dau, mot lop xang dai I, mot lop xang dai II, va chua trong du cho lop xang van va lop hoi thu, anh em nao con nho xin bo tuc va goi cho toi xin mot ban voi.

Bai ca BUI-KIEM THI ROT, dieu Tu-Dai-Oan

Lop dau.

KIEM tu khi thi rot tro ve,

BUI-ONG mang nhiec nhun tre

Trach KIEM rang ham be an choi

(ban khac: Trach sao chang ham be vui choi).

KIEM thua: Tai bat thang thoi

Con dam nao khong lo be cong-danh

Tuoi con con xuan xanh

On me cha chua den.

BUI-ONG nghe

Tieng ni non vuot ve khuyen KIEM,

Thoi con o nha, dang khuya som voi cha.

Lop xang dai I.

Nua dem vua luc canh ba

Nghe tren lau kia ai than tho

KIEM muon tuong trong duyen co

Buoc len ben thay

Mot trang ma dao,... xu may.

Toc bo roi chang cai,

KIEM khen nhan sac ai tay (... ai hoai)?

KIEM gia mau cat tieng ho

NGUYET-NGA duong ban luan so do

Nghe tieng ho, gia vui dung day

Chap tay chao thay (cat tieng chao thay)

Chang hay den chi day?

Lop xang dai II.

KIEM phan lo buoc thang may

Ve o nha nghe cha noi lai

Rang san long co nuoi mot gai

Sac khuynh thanh lai them biet phai

Long day so mo

Hom nay moi tuong.

(truong chua trong de chep lop xang van va lop hoi thu. Lop xang van. Lop hoi thu. )

Ngay nay viec cu tren 50 nam co nho lai, rieng ve tinh Soc-Trang la tinh lua gao nhieu va co nhieu tay khi khai, chinh nam 1918 co thay Cai-tong Hau o Ke-Sach, mot minh xuat 40.000 dong bac quyen quoc-trai ky thu tu (1918) giut giai nhut, lam cho tinh Soc-Trang co ten dung dau so cac tinh Nam-ky mua quoc-trai nam ay. Toi lai nho cac nam 1915 (ky nhut), 1916 (ky nhi) va 1917 (ky ba) de to chuc va khuyen khich lac quyen, tai cho Soc-Trang van bay cac dem dac biet hat boi hat tai nha long, duy nam 1918 (ky tu) moi co may ong may thay Sai-Gon xuong hat tuong Phap-Viet nhut gia, Gia-Long tau quoc. Nam truoc, toi nho ro, co ganh hat boi Co Ba Ngoan o Cho-Lon xuong hat tai cho Soc-Trang, va nam ay ong Pho Tham bien Nguyen-Phu-Qui co doi mot ganh hat khac, co co Sau Sen lam dao chanh, den hat chung phu luc va hai co dao, co Sau Sen lam mu va co Nam Nho lam vo kep kho Tran-Nhut-Chanh, doi dap nhau tren san khau thi dien tai nghe: dao vuon (Sau Sen) lam me chong nhiec cay nhiec dang nang dau la Co Nam Nho, co Nam tai non hon hat khong lai, chi con nuoc khoc that tinh, “me oi! me! me oi!” Khan gia deu mui long, toi cung cam long khong dau va trach tham nguoi trung ten voi toi sao qua ac. Dau ngo manh nha me hat cung tu day!

Ong Hai Khi (Bac-Lieu). Neu phai ke cong dau, dang lam hau-to cai-luong nua thi sao lai khong ke ong Hai Khi o Bac-Lieu? Nghe dau ong song loi nam 1915, den vai chuc nam sau, ong ban Thuan-Phong tung biet mat. Ong Hai Khi dau co xa, ngon tay co rut va ngo-ngoe rat kho. The ma ong co tai rieng, khong ai bat chuoc duoc. Ai muon thu tai cu den nha, ban dau ong gio mung cho xem, chi thay trong, ken, chup choa tro tro o trong ay, the roi khach ra ngoi salon, ong Khi chun vo mung, mot “minh en”, roi bong nghe tron bo co nhac khua dong co tiet tau nhip nhang y nhu co ca bon nam nguoi hoa-tau: trong xo, ken thoi, don keo o-e, chup choa lung-tung-xoa, cac viec deu do mot minh ong Nhac Khi (Nhac-sanh Khi) dieu khien. Khong ai biet ong lam cach nao ma duoc nhu vay, co nguoi lam tang noi rang ong Khi danh trong bang ngon chon kep lai, nhung con tay nao don, mieng nao thoi ken, roi pheng la, chup choa khong phai tu nhien no khua mot luot duoc? Qua la dieu thuat, va dot biet ngoi nghe lai it ai cuoi hon.

Tro lai Tran-Van-Nhieu o Rach-Gam (My-Tho). Tanh toi khong chiu noi cai gi noi mot lan va ua tro di tro lai. Co nguoi trach nhu vay la lam cam, nhung trach thi toi chiu, duy toi thay noi lam vay ma nhieu nguoi nho, nen tat lon toi van khong chua. Toi da duoc den vieng tai cho, mo ong Bay Trieu, tren mo chi de ro rang “Tran-Van-Chieu, sanh nam 1897, mat ngay 10-7-1931”, tuoi vua 34. Sao ong Troi som cuop thien tai? Con ong la Tran-Van-Khe, neu khong co chien tranh, at o ben nay, mai mot danh tai. Nay ong o Phap, do tien-si van-chuong voi luan an khao ve am nhac co dien Viet-Nam (la musique vietnamienne traditionnelle, les Presses Universitaires de France) va tung luu dien va lam thom danh Viet-Nam o khap troi Au. Cho xung dang cua ong la quan thu truong Quoc-gia Am-nhac Sai-Gon. Ong co nguoi em la Tran-Van-Trach lai chiu chon vui tai hay trong xu va neu chiu xuat duong ca hat, toi dam chac, cung nhu ai, it nua khoi ngheo.

Tran-Ngoc-Vien. Toi xin gop chut tai lieu ve gia dinh nha tai-tu van so Bay Trieu. Ba Tran-Ngoc-Vien la chi, nay mo chon o giua hai mo vo chong em trai Bay Trieu tai lang Vinh-Kim. Ba ta the ngay 25-8-1944, tho 60 tuoi. Ba tung lap ganh Nu-Dong-Ban o My-Tho. Ba biet ca va su dung cay thap luc tuoi muot. Ba tung lam cach mang, khong so vao kham, va da co nem com tu nhieu lan. Dung ve gioi my-thuat va van-hoa, ba co cong dao tao mot mo dao cai-luong va nguoi loi lac de tieng nhac doi khong ai khac hon la co Nam Phi.

Nguyen-Tri-Khuong. Cau cua Khe va Trach, nguoi nay cach nay tren bon muoi nam van dai toi va ke toi nhu em ut, ay la ong xa-truong cuu, Nam Khuong, Nguyen-Tri-Khuong, tu tran ngay 6-10-1962, tho 78 tuoi. Cac tai-lieu ve chu de tren mo chi, toi da doc va chep buoi di Rach-Gam ngay 4-4-1965. Ong Khuong don cay co tuyet dieu va thoi tieu rat hay. Luc sanh tien, ong co dat bai ca “Tay-chay chi-noa”, toi co chep ben phan tap II, nhung tap nay chua at in ra sach. Ong cung thuong xung phong vao nhung buoi hoa tau nghia hiep. Tai Rach-Gam toi con biet va tung nghe co Nam Chung la dao hat boi xuat sac dong thoi voi ong Diep-Van-Cuong va vua Thanh-Thai. Cung voi ba Tu Bon, co Nam Chung la hai co dao tien boi nganh hat boi, cung nhu co Nam Nho ganh ba Ba Ngoan, cho den nay chua co ai thay the va sanh tai bang.

Nam Chung, Tu Bon, Sau Sen, Nam Nho, Ba Quyen la nhung dao hat boi sanh ra co mot lop do roi khi tan, khong ai thay the. De chung minh lop sau muon noi duoi lop truoc, toi xin cu vai ty du: nhu co Kim-Cuc ganh Nam Chau la de nho co Cuc, vo Bay Thong ganh thay Than; va te-noi, Nam Sa-Dec, toc danh Kim-Chung, la de nhac co Nam Chung xu Rach-Gam.

Phan-Hien-Dao, Ton-Tho-Tuong. Nhac lai, Tu Trieu, co Ba Tran-Ngoc-Vien, ong Nguyen-Tri-Khuong deu co cong lon trong buoc dau nganh cai-luong xu My-Tho. Noi chi dang, Rach-Gam gioi ve nghiep cam ca, cung de hieu, vi xet ra day la que huong nhau run ong Phan-Hien-Dao. Trong bo “Dieu co ha kim thi tap” cua Nguyen-Lien-Phong (nha in de lUnion Sai-Gon xuat ban nam 1915), tr. 39-40 co viet: “Ong Phan-Hien-Dao, nguoi tinh My-Tho, thi dau tan-si, hinh trang thanh lich, tanh net thiep liep thong minh, luc ngai ra Hue hoc cu-nghiep, thi co hoc dang dieu don Hue cung nhieu, den khi thi dau roi, vua ban co, bien, ao mao cho ve vinh qui, dang it lau, quyen ngoi Doc-hoc-chanh tai tinh My, tac thanh mon de dong nguoi, luc nha nuoc lai thau thu Nam-ky, ngai voi ong Ton-Tho-Tuong toan be ra giup viec nuoc voi Langsa, hai ong cung nhau tro chuyen lay lam tuong dac, roi thi ngai rieng nghi phan minh lam sao khong biet, ngai tro ve lang Vinh-Kim-Dong tuc danh la Cho-Giua, ngai ben tu tu, con mot minh ong Tuong giup viec nha nuoc lam toi doc-phu-su (1). Lop sau ong Phan-Thanh-Gian, duy ngai voi ong Tuong la van hoc pham hanh co tieng, than hao trong sau tinh co dat bon cau hat rang:

“Lop sau Thanh-Gian tieng don,

“La Phan-Hien-Dao voi Ton-Tho-Tuong.

“Ong thoi nho nha van chuong,

“Ong thoi thi phu tot duong dieu cong.

“Ong ve thac tai Kim-Dong,

“Ong ra giup nuoc bung dong tuong tri,

“Mot con mot mat tron nghi,

“Ngan thu guong tac Nam-ky danh nho.

Thi rang:

Noi dau van-tinh rang ve son

Rui ro thoi the tieng khong tron;

Coi bo chu moi lam vun quen

Co bien on xua nghi heo don

Tri ky may loi ghi bung nho

Da dai mot giac nin hoi ngon.

Khuc don Luu-thuy troi dong bich,

Ma giong kim tranh dieu Hue con.

(tr. 39-40 Dieu Co Ha Kim Thi Tap, Nguyen-Lien-Phong)

Nay toi cung khong ngo nhon noi chuyen don dich xu Vinh Kim lai keo ra chuyen ong Ton-Tho-Tuong va ong Phan-Hien-Dao. Y toi muon nhan manh rang nguoi Cho-Giua, Rach-Gam hoc don co can ban, co goc gac, vi hai ong Tuong va Dao co ra hoc nghiep tai Hue va co tho nghiep don ngoai ay. Chuyen theo Tay bo ra ngoai, phai nhin nhan hai nguoi co cong dem nghe-thuat don vao truyen ba trong Nam. Nhut la cau Ba Tuong, ai ai thuo ay cung biet tieng, an choi hut xach, don dich, bac bai, tu do tuong ong nem du, vi binh sanh la nguoi bat dac chi, tuy dau Tay ma giup ban, cuu nguy nhieu nguoi, va tron doi chiu ngheo khong tham cua hoi, chua chac nguoi khac duoc nhu ong. Con tai don va lam thi-phu thi khoi noi.

Luc nho toi duoc nghe khau truyen cau dan-dieu nay:

“Nuoc Nam co bon my-mieu: NGAN co, THIEU ve, TAM tieu, DUNG don.”

Theo sach khao cuu Tran-Van-Khe dan tren, tr.107, Dung va Tam deu la thay don nhac-si huu danh thoi truoc cua dat Hue.

Loc, Le, Sang, Nghia. Trong tap “Ca dao giang luan” cua ong ban Thuan-Phong, (A-Chau xuat ban, tr. 77) co cau:

“Dong-Nai co bon rong vang: Loc hoa, Le phu, Sang dan, Nghia thi.”

Trong bon nguoi, Th.P ghi Nghia la Bui-Huu-Nghia, da soan tuong “Kim-Thach ky-duyen” (1). Theo ong ban, cau ay xua va len den ong Bui-Huu-Nghia lan sao? Cho toi hoi: “Loc, Le la hai ong nao? Den nhu Sang, co phai chang day la Phung-Hoang-San, tac-gia tap “Ban don tranh” xuat ban xua nhut, tu nam 1909 (nha in Phat-Toan, Sai-Gon) va hoa may duy co toi con giu duoc mot bon tai nha. Theo ly Sang day phai viet khong “G”, nhung dat Nam-ky vao doi ay cho den nay cung vay, San va Sang viet lon xon lam, xin hieu cho.

Va cho phep toi ban rong ra mot chut: neu nhin nhan Phung-Hoang-San dan gioi, thi cau nay nen hieu moi co gan day, loi nam 1915 thoi va loi nam do toi biet co ong Nghia khac, rat gioi ve thi phu, nguyen la giao-tho day chu Nho truong trung-hoc My-Tho, co de lai mot ve doi, chua ai doi duoc:

“Hang-Vo khoc Ngu Co, ngo cu Hang-Vo!” Ten thiet cua ong la Trinh-Hoai-Nghia, dong doi Trinh-Hoai-Duc. Ong co dich bo truyen tau “Quan-Anh-Kiet” ra quoc-ngu bon, nhut in nam 1907 (cung chi nha toi con mot bo!) Nhu vay trong cau tho ta biet duoc hai ong, con hai ong Loc, Le nua chua biet, thi cau tra loi cung chua dut khoat.

Tro lai tim hieu hau-to cai-luong la ai, xin cho toi nhan manh va ghi cong cho ong Andre Le-Van-Than, va ong Manh-Tu Truong-Duy-Toan.

Ong truoc la bau ganh, ong sau la thay tuong bat hu. Le-Van-Than la mot cong-tu que o Sa-Dec, an choi khet tieng, dam xai hon thay Pho Muoi-Hai, them duoc TT hon va thuoc nhom tan tien co hoc nhieu nam noi truong trung-hoc Chasseloup Sai-Gon. Ra truong, Andre Than co di lam “co tau” coi soc mot chiec tau thuy cua hang Tay chay duong tu Hau-Giang len My-Tho goi Messageries Fluviales. Sau do thoi lam va quanh nam leu long choi boi, thuong cung cac thay don va cac danh-ca di tu nha cac dai-dien-chu quen tu tinh nay qua cho no, to chuc ca ngam dan dich. Sau do kinh nghiem va dan lan ben lap ganh va dua len dien tren san-khau Sai-Gon, rap Modern, duong dEspagne (sau toi se noi ro hon).

Do-Van-Y. Cong dat tuong co an y, viet cau ca khi khai, an noi ngang tang dieu bai Hanh-Van “Tu Hai” noi doan truoc, lai la cong cua ong Manh-Tu Truong-Duy-Toan, mot nha cach mang tung voi ong Do-Van-Y (con sanh tien) theo pho Hoang-than Cuong-De, luu-lac qua toi Duc-quoc, doc long xin vien tro tinh viec chong Phap, nhung viec bat thanh... Den day toi khong voi ket luan va xin nhuong cong trinh tim nguoi khai sanh cho dieu cai-luong cho hoc gia co tai lieu day du hon.

Nay toi xin tom tat nhung gi toi biet:

a) o Rach-Gam (Sam-Giang, My-Tho, cung goi Vinh-Kim, Cho Giua), nghe don da biet tu ong Phan-Hien-Dao, Ton-Tho-Tuong du hoc dat Hue va du nhap nghe don vao Nam;

b) o Bac-Lieu, co ong nhac-sanh Hai Khi, thien nghe nhieu cay don va ong la nguoi Minh-Huong, tung tho giao don Tieu (Trieu-Chau) tuoi muot dep nhu co gai “dau ga dit vit”. Nho pha dieu Tieu nen che ra dieu Vong-co Bac-Lieu sau nay.

c) o Vinh-Long, truoc co ba ong: Tong-Huu-Dinh, Kinh-lich Quon, va Pham-Dang-Dang, trau gioi nghiep cam ca khong cho mat goc;

d) o Sai-Gon, co nhien nhieu nguoi biet don, nhung chi don salon hay don nha hang cho khach uong khai-vi, trong so co Nguyen-Lien-Phong va con la Nguyen-Tung-Ba, goi Tu Ba, la nguoi di day don khap luc-tinh nhieu nguoi quen biet;

e) o Sa-Dec, thay Andre Le-Van-Than lap ganh xiec pha cai-luong, co ong Manh-Tu Truong-Duy-Toan la thay tuong, dat nhieu bai ca ai quoc.

f) cach vai nam sau, ganh thay Than ra (ra nam nao toi khong biet) duy nho

Thay Nam Tu, Chau-Van-Tu (My-Tho). Ngay 19-3-1922 toi con duoc xem o Sai-Gon rap Modern, duong dEspagne, thay Than dem ganh hat len dien tai day, hieu de “Cirque Jeune Annam”. Khi ganh thay Than ra, thi o My-Tho co thay Chau-Van-Tu goi Thay Nam Tu, vot xac ganh nay, ru het cac tai-tu va chuoc luon tuong tap cua thay Than roi lap ganh cua minh. Thay Nam Tu dem ganh hat len dien tai Sai-Gon ngay dau, ky 1922, la 12-11-1922 chieu theo to chuong trinh buoi hat toi con cat giu trong ho so (tai-lieu so 203 trong phan phu-luc, tap II). Ganh thay Nam Tu vao nam 1922 co len dien tai Sai-Gon va cung dien trong Cho-Lon, toi co di du xem, va luc ay toi ro kep dao ganh thay Nam Tu la do ganh Andre Le-Van-Than sang qua, khi ra ganh. Nhu vay, theo toi, ngay ra doi cua cai-luong, nen tra tam khoang giua nam 1918-1919 chi den nam 1922 la chot. Theo y rieng toi, co le truoc nam 1920, vi nam ay (1920) bon anh em hoc o truong My-Tho doi len truong Chasseloup-Laubat deu co trong tap bai ca nhung bai bat hu cua Truong-Duy-Toan dat: Bui-Kiem thi rot, lao quan ca “banh tom kho chien, dau-cha-quay chien” v.v... Nhung nay hoi lai anh em deu u o phan van bat nhut. Vay can tra cuu noi xuat xu, hoi lai nhung nguoi con song sot o Sa-Dec, o My-Tho cho chac. Toi khong muon noi nhieu vi khong muon len mat “hoc gia”. Va cung vi the toi da lua nhan sach nay la tap “hoi ky cua mot nguoi me hat” vay thoi. Nay toi nho gi thi viet nay, khong can trat tu cung khong can go bo luyen cau van, day la toi noi sao thi viet vay kieu man dam buoi tra du tuu hau. Ve ganh thay Than, khi dien o Sa-Dec hay o Vinh-Long (?) toi con nho va con hoc truong tinh o Soc-Trang chua duoc di xem. Duy khi toi len hoc o Sai-Gon vao giua nam 1919, va nho khoang nam 1920-1921 gi do, toi co han hanh duoc xem ganh xiec Andre Than dien tai rap Modern-Theatre o duong dEspagne cu (nay la duong Le-Thanh-Ton), rap nay sau do ra cat pho lau, xom cu-la Mac-Phsu, nay la cho nha bao “Chanh Dao” va nha xuat ban “Gio Viet” (thuat theo loi ong Thuan-Phong). Thay Andre Than nhu da noi la con nha giau xu Sa-Dec, biet an choi xai pha nhu phan dong cac cau cong-tu “luc tinh”, con kinh doanh lam an lon co so sach thi zero. Thay hoc o Chasseloup Sai-Gon, nhon luc ay thay ganh xiec Hue-Ky Harmstrong-circus (co xuong Soc-Trang va toi co di xem dien voi Ba toi), thay bon xiec Hue-Ky hot bac, thi thay nay y bat chuoc, ve Sa-Dec que nha tu hoi anh em bay ra lap ganh hat xiec.

Hao-Tong-Thong-Cang, co Cuc, co Thoan, co Mao, co Marguerit Tan,- v.v...- Trong ganh dai khai co thay Hao chuyen luyen bap thit va bieu dien vo (nhay day, nhao lon tren du), thay Tong (Luong-Van-Tong) lam tro ao-thuat va thay Thong, thay Cang, luc ay deu la cong-chuc ke lam ben truong tien so dia-hat, ke la em ong ky-su (Luong-Van-My), deu bo so de lang bat ky ho, di day di do, o phong ngu sang, an com nha hang Tay (bungalow) va hanh nghe moi la, di day, danh du, nhay vong lua, ca hat don dich, khoe ru suong qua!! Toi khong dam chac viec xay ra nam nao, duy toi nho co tung tan mat xem ganh thay Than dien tai rap Modern.

Co Hai Mao. Nhon dip le duoc nghi hoc, toi ra truong, muon phong tai khach-san cua ong Tran-Quang-Nghiem nam xua loi 1919-1920 o duong dEspagne, mot day voi rap Modern.

Lan dau tien toi dung do gap mot tien-nu tran-gian. Trua hom ay, toi di an com tiem roi ve phong nam nghi. Bong co ai day manh canh cua phong, cua lai khong khoa. Thay toi luynh quynh vi an mac qua so sai, mot giong cuoi trong-treo cham dut bong hien cua tien-nga: co Hai Mao, dao danh du va di day ganh thay Than, nhon chay kiem con chon den nuoi sut day, co qua phong toi... Dem lai toi di xem hat thay lai nguoi tien buoi ban trua, nhung nay ban do thun huong sat da, co dang nhao lon tren du, khien hon via toi bay theo bong co va hinh dang co, mai may thang sau, khi vo truong van chua nhap xac, dem nao nhu dem nay toi chiem bao va khoi can lat sach cung thay hien hinh mot my-nu nhan nhu ngoc. Chinh dem nay, toi duoc xem thay Tong hat thuat, trong bung toi noi co thua gi lao Leopold, va co Mao nhao du thi khoi noi! Den lop gieu Bui-Kiem thi rot, (toi da chep bai Tu-Dai, tuong cung nen chep ra day luon bai Binh-ban van, de lam tai-lieu; bai ay nhu vay:

Tuc toi thay, con thi rot tuc thay

Phai thi tai thi tri con noi chi

Nao hay dau cu lo thi tien:

Ai nhieu tien hon thi ten dung cao!

Con khong them lo nen moi rot ngay,

Tan-si-xu con tha khong dau!

Mua danh vong, con mang chi trong

Xin cha mua hon cung dung gian chi con!

Cong danh vi khong cong bang,

Tha con cam vac cai cay cho xong,

Tiec bay lau huong hoa dang cong,

Tuong chiem noi khoa dau khoa ni,

Tai con co thua mat nao?

Rui xuong thi khoa thi lo tien,

Con thay vay dem da tham ghet

Khong them lo mot xu nua cha!

Ran khoa sau, tha muon danh,

Cho dem tien dem tien mai danh

Tha con cam chang chiu do cha.

Nam nay vi thi khong dau,

Cho hoi sau hau doat thu-khoa.

(bai so 137 trong tap me hat so II).

Bai ca nay, si-tu va sinh-vien truong Sai-Gon lop 1922-1923 khong ai la khong thuoc. Tham chi tui quartier europeen, tui Tay lai cung bap be hoc ca. Co mot ong hoang-tu Cao-Mien cung lo lo ca bai Binh-ban van Bui-Kiem thi rot. Khong biet dat nam nao va ai dat, nhung hap dan ghe, den nay ca lai con giut gan nhu bon nam chuc nam ve truoc: van moi va vui, them rat binh dan va rat giong mien Nam.

Tro lai dem hat, sau lop xiec, lai bay mot lop tuong “ca ra bo”: don mot bo van tu, bon tam, co chung kieng xanh bon goc, ba thay don khan den ao dai, ngoi ke don tranh ke don kim, ke khac thoi tieu, de cho mot co dao hay mot anh kep, dung hay ngoi “ca ra bo”, khi nhac tay len khi ha tay xuong.

Dem toi xem dien tuong “Tuy-Kieu gap Tu-Hai” (xem bai Hanh-Van “Mat yeng hung...” da chep) chua phai la dip dau tien toi duoc du khan dieu hat moi co “ca ra bo” nay. Luc toi con hoc tai truong tinh Soc-Trang, toi da co du xem du bon ky hat quyen tien giup quoc-trai chong giac Duc, nhung nam 1915, 1916, 1917 va 1918. Ba nam dau toi nho tinh nha cay ganh hat boi Co Ba Ngoan tren Sai-Gon xuong dien, co co Nam Nho xuat sac trong nhieu vai tuong dac biet vua thien nghe lam Truong-Phi oai vo, vua lam dao Luu-Kim-Dinh my mieu, duy nam 1918 moi co ganh hat cua may ong may thay dien tuong “Gia-Long tau quoc”. Nay toi ro lai co ba giai doan danh dau buoi phoi thai cua cai-luong:

1) tu 1915, bat dau che va dat bai ca moi, thay nhung bai da co tu nam 1909 (tap bai ca in chu quoc ngu xua hon het la tap “Ban don tranh va bai ca – Chu but PHUNG-HOANG-SANG, edite par DINH-THAI-SON dit PHAT-TOAN, vente et reparation de bicyclettes et vente de livres en quoc-ngu, in lan thu tu, SAIGON, Phat-Toan, Libraire-Imprimeur, 55-57 rue dOrmay. Ngoai bia de ngay xuat ban la Janvier 1910, nhung trang trong lai de decembre 1909. Trong tap co nhieu ban don va bai ca. Neu tap “50 nam me hat” ban chay, toi se in tap nhi gom cac bai ca nhung nam xua nay khong dau con tang tru; tu 1909 den 1916.

2) cung loi nam ay, co le la den nam 1917, ra doi ganh thay Pho Muoi-Hai o Vinh-Long va ganh Andre Than o Sa-Dec. Luc ay co phong trao bat chuoc theo Tay, cho rang nhu vay moi sang, con cai dat ten co ten Thanh dung dau “Andre, Philippe”. Tai Sa-Dec co hoi luong huu lua ten la “Sadec-Ami” va doc lo lo theo giong Tay la Sa-do-ka-mi. Tham chi dieu “ca ra bo” lai bo mat dau va doc nghe nhu “carabeau”.

Vua roi, toi gap mot thay cu goc gac o Sa-Dec co doc cho toi nghe cau lien do ong kinh-lich Hoi tang cho ganh hat thay Than khi lam le khai truong, trong cau co du cac ten nhung kep chanh Tong, Thong, Hao, nhung khong nho soan nam nao:

Cau ay nhu vay:

“LUONG cao TONG mau khai hy-vien,

“THONG dat anh HAO the su vo”.

Cau nay cua ong Nguyen-Van-Cung, giao-su day ve truong Chasseloup-Laubat doc cho chep nhon di lanh luong huu tri.

3) den nam 1918 co ganh cua Doc-phu Bay va Dang-Thuc-Lieng lam bau. Ganh nay do may ong may thay dong tuong va de to rang khong phai chanh thuc hat boi, nen lua danh-tu “hat bo” de goi, khien ve sau dau dieu hat nay da chet nhung danh tu “hat bo” con ton tai rat lau va khien nhieu nguoi da lam lon va dung thay cho danh tu hat boi chinh cong.

Cac dieu ca ra bo, hat bo va cai-luong sau nay deu chiu anh-huong cac buoi hat nhung ky bai truong do cac truong trung-hoc Taberd, My-Tho, truong tinh Soc-Trang duoi thoi ong doc Tay Franois Gros day va tap hat theo kieu hat Tay-phuong, sau nguoi minh ap dung qua dieu hat moi, truoc khi dat ten la hat cai-luong. (Ong Franois Gros bi binh bai hai chun, nhung day rat gioi. Toi con nho mot nam bai truong loi 1913-1914, ong day hat bang tieng Phap, co mot cau hoc tro lop nhut hat y het Tay, rat duoc hoan nghinh, va cau ay la Tran-Quang-Canh, khong ai khac hon la cha cua kep Huu Phuoc ngay nay do). Chung ta khong nen vong ban va quen on cac nha tien boi, phan dong la cac giao-su truong Phap, da co sang kien diu dat va day cho ta biet mot nghe-thuat hat ca khac voi dieu hat boi thoi ay. Tinh Soc-Trang tuy be nho nhung dao tao rat nhieu dao kep cai-luong danh tieng. Vi viec xay ra lau qua toi khong nho ro lam, nhung nho mai mai vao nhung ky bai truong nam 1920-1921-1922, (toi len hoc tu thang 9 nam 1919), tu truong Sai-Gon tro ve xu, moi ky toi deu co xem tap tuong hat cai-luong trong xom nha la phia sau trai linh Ma-ta. Day la buoc so khoi cua ganh ong thay thuoc Tran-Van-Minh, luong y so tai. Ong Minh hoc thuoc o Ha-Noi ve. Ong goc gac o My-Tho, cho nen toi dinh nhon mot dip nao do ong ve xu tham que huong, ong gap co hoi xem dien cai-luong. Ban ve Soc-Trang, san tien san the luc lai san thay nghe moi de hot bac, ong ben lap ganh. Ganh nay lay hieu la gi toi khong nho, nhung thay trong tap “Nghe-thuat san-khau Viet-Nam” cua ong Tran-Van-Khai trang 20, thay viet Soc-Trang co ganh Tan-Phuoc-Nam, toi dinh at la ganh nay.

Co Ba Nhan, Hai Nho, Ba Theo, Bay Cu, kep Tu Ut (Pham-The-Dau). Ganh thay thuoc Minh dien duoc doi ba nam, lam khong lai cac ganh khac nen dep, trong ganh toi con nho cac co dao, nho ca den ten: Nho, Theo, Cu, nhung troi nhut la co Ba Nhan, sau di ganh Tran-Dac va thac som vi binh ho lao. Ben phe kep co anh Duoc, hoc tro lop nhut truong tinh, anh gieu tinh kho va duyen dang, tuong co tuong lai nhieu, ngo dau so khong duoc tho. Mot kep chua phat va con mai mot la Tu Ut Pham-The-Dau, ve sau la kep nhut cua ganh Phung-Hao. Tu Ut co nguoi anh la giao-vien day o Bang-Long (Gieng-Nuoc) quan Long-Phu (Soc-Trang). Nho anh nuoi duong va cho an hoc, nhung Ut co nghiep To nen thoi hoc som de nhay qua nghe ca-xuong. Cho den nay tuong kep Thanh-Duoc chua hon tai va nguoi ca hay nhut van xung Ut Tra-On de nhac danh mot thien tai som khuat, mot ngoi sao ruc ro nay da tat va chua co thay the.

Ve thay tuong cua ganh thay thuoc Minh, co den ba nguoi: nguoi lanh vai dao-dien la thay Tu Quoc, lam y-ta tren duong duong tinh ly; ngoai ra co ong giao Quyen va ong giao Tran-Tan-Chuc trong nom dat de cac vo tuong, ca hai cung day truong tinh Soc-Trang, ong Quyen day lop tu, ong Chuc day lop nhi, ca hai deu hoc van uyen tham. Ong Chuc, thay cua toi, la mot nguoi hoc rong, gioi ca Phap-van va Viet-ngu. Ty du khi ong soan tuong Chau-Mai-Than ly the, khi ong dat to de vo, ong viet nhieu cau ngo nghinh. Toi nho ban Van-Thien-Tuong, cau nhut vo la “Chau-Mai-Than ky to tho vu...” va trong mot ban Hanh-Van khac, ong lai viet: “Ha ly to, v.v...” Ro rang la ong da lot y va chuyen tu van cua Phap cau “Je soussigne, etc...”, ngo chua? Co nhien nhung bai ca cua ong Chuc va ong Quyen dat, duom nhuan van-chuong, tiec thay toi khi ay da di hoc xa nen khong giu duoc bai nao de lam ky niem. Anh em dong hoc voi toi, nhu ai co, xin lam on cho toi xin mot ban voi.

Co Kieu, Bay Canh. Cung trong ganh thay thuoc Minh o Soc-Trang co co Kieu ca kha nhut. Day la than mau cua kep Huu-Phuoc cua ganh Thanh-Minh Thanh-Nga. Trong ganh ve gian don co truong-toa Canh (Tran-Quang-Canh) la co than sinh kep tai danh Huu-Phuoc. Cau Bay thien nghe cay vi-cam, don ban Vong-co dieu cu khong cho che va cung voi thay Bay Thong day truong Bo-Thao (Thuan-Hoa, Soc-Trang) chuyen mon cay mandoline, la hai nguoi dau tien pho nhac Viet qua don Tay cho Soc-Trang thuo ay.

Trong khi o Soc-Trang co ong thay thuoc Minh lap ganh thi dong thoi co nhieu ganh khac duoc lap ra, nhu tai chau-thanh My-Tho, co:

Toan-nu-ban Tran-Ngoc-Vien, trong ganh dao tao duoc mot ngoi sao rang ro la co Nam Phi.

Ganh Ong Hai Cu. Tuong duong voi ganh Co Ba Vien, co ong chu lo tho bac la ong Hai Cu lap truoc ganh Dong-Bao-Nam, de roi sau cho ra va lap lai ganh “Tai-Dong-Ban”, vi viec nay xay ra o My-Tho, nen toi khong biet ranh lam. Trong ganh co kep Gioi la phat mau, day hua hen rui lai mat som. Trong tap “Nhung manh tinh Nghe-si” cua Si-Tien, Chan-Ly, Ha-Noi xuat ban, 1952, truong 135 co doan viet cam dong, toi xin chep y nguyen van:

Noi den day, Tu Ut vao mo ruong lay ra mot tam hinh cho toi (Si-Tien) coi, roi noi: - “Day la hinh anh Hai-Gioi, mot kep hat doc nhut vo nhi cua san khau cai-luong Nam-ky. Nguoi da chiem duoc trai tim co Nam Phi lan dau tien va diu dat ngoi sao ruc ro nay tro nen mot co dao co tieng tam lung lay.

O trong toi mot hom dien “Tham phu phu ban” anh Hai Gioi vi dau nang khong the ra trinh bay tai nghe duoc; khan gia la o, bat chu ganh phai khieng cai than hinh khang kheo, voi bo mat nhan nho cua anh ra san khau cho xem roi moi chiu ngoi cho den tan, neu khong ho se doi tien lai.

Anh da lam tron su mang mot kich si tien phong, cho toi noi theo tam guong xan lan.

Khi anh nham mat xuoi tay trut hoi tho cuoi cung, san-khau mien Nam mat mot kich-si hy sinh tan luc voi nghe. Ca ban dong nghiep bui ngui cam dong. Nhut la Co Nam Phi la nguoi dau don vo cung, vi tren duong doi, khong nhung hai nguoi do dang sat canh nhau ngam hoa thom co la, ma con thieu mot doi tri-ky co tam hon yeu nghe thuat hon tinh ai. Co keu troi giam dat lan sa vao chiec quan-tai da phu che mot kiep tai hoa bac so ma tuong lai con hua hen nhieu voi Hy-truong.

Than khoc chan roi, y gia muon ghi lai mot ky-niem chua xot nhung ngay chung song voi nguoi kich-si dai tai, co vo tren mat quan tai rut to long ca het bai “Van-thien-tuong Ba-Ly-He” ma luc song anh Hai Gioi da tap luyen cho Co.

Noi xong voi cay don kim, Tu Ut vua don vua ca Van-Thien-Tuong lop I cho toi nghe nhu sau:

Vi tinh kia, cai than sanh sao dang cay?

Thuong thay! duong khi gian truan, bang khuang trong luc chia tay, yem luy nho cung chang,

Vi tinh nha han vi, nen moi sanh ly;

Dua nhau bat tay dan do, den luc dac lo nguoi co nghi toi chut tinh Tao-Khang?

Tay dung chen nay hom nay, khuyen luong nhan, vung long ruoi dung vao den nuoc Tan,

Cach nui ai, buoc nhu vuc tham ran do,

Lo trong khi, qua deo ai ngang ganh da chap chong,

Qua den chon, som thu nhan ta may hang, cho han, cai dieu am lanh duong nao,

Thiet tham thiet thuong ke nha ngoi trong

Thiet rat ban tam long,

Xa xoi luong tham cho chong, luot bui hong day than...”

Ca dut, Tu Ut noi: - Co ca xong bai toi vua ca, moi cho phep dua quan-tai nguoi yeu ra de chiec xe tang len duong vinh biet.”

(Si-Tien. Nhung manh tinh nghe si, tr 135-137).

Nay tro lai ke tiep cac kep huu danh truoc co o trong ganh ong Hai Cu, con qui anh Nguyen-Thanh-Chau, Tam Meo (nay o My-Tho) va Ba Du. Anh Du nay, chinh toi co nghe anh hat. Nguoi ta don luc o My-Tho, dem nao khong co Du, khan gia doi tra giay, lay tien lai vi cach ca dac biet cua anh: anh ca le nhu lat rau, chay dua voi don, nhung khi tieng don dut la cau ca cua anh an don phong phoc. Nhut la vai Manh-Luong an nhan, anh lam coi rom lam (sau Nam Chau co thu vai nay nhung khong bang). Nay Du da ra Bac, noi nhieu ve anh khong tien... Toi xin nhuong cho cac vi co cuu xu My-Tho bo tuc doan nay, ma toi cho la quan trong nhut, vi se danh dau buoi phoi thai cua nganh cai-luong ma nhau run xuat phat van tu day, cung nhu cac tay ruong cot, Nam Chau, Co Nam Phi, Co Bay Phung-Ha deu co o day. Mot dieu cho den nay toi van con tiec la tuy toi duoc hoc truong lon Chasseloup-Laubat o Sai-Gon, nhung toi con tham, ao uoc muon duoc hoc Viet-ngu voi cac thay day quoc-van o truong trung-hoc My-Tho do do, qui ong Nguyen-Khac-Hue, Nguyen-Duy-Tam, v.v... Thay day toi o Sai-Gon la ong Nguyen-Van-Mai, tuy day tat tinh, thuong toi nhu con de, nhung long toi cu mong muon duoc hoc voi ong Yen-sa Diep-Van-Cuong, khi ay thoi lam quan o Hue, lui ve lam giao-su. Ong co bang tu-tai doi Phap, lai lau thong Han-tu, ong day truong trung-hoc Chasseloup-Laubat den khoa 1919-1920 thi ve huu khong day nua, thiet la dang tiec. May lan bai truong toi di ngang My-Tho de don tau thuy ve Soc-Trang vi thoi gian eo hep va tien tai khiem khuyet, toi khong duoc tru lai day de hoc hoi ve nguon goc cai-luong, sau nay khon lon thi da qua muon.

Nam 1919 len hoc truong Sai-Gon, mot vi khong co nguoi bao lanh o do-thanh (correspondant), hai la nho Ba toi cung con cho tien bo tui kha roi rong nen moi chua nhut hay ngay nghi le toi deu xin ra, muon phong tam ngu de nem “thu an com nha may uong nuoc phong-ten” Sai-Gon.

Tran Ich. Toi co mot ban hoc cu, truoc cung hoc tinh Soc-Trang va co gia the hon toi nhieu nhung sau sa sut, cha me mat, anh Tran-Ich bo coi, ben bo hoc va nhay qua tap hat. Tran-Ich co tang cho toi nhieu bo truyen Tau den nay toi con giu lam cua qui, va nho on xua, loi 1919, moi lan ra truong toi deu kiem anh de lien lac, to hu tieu, tach ca-phe, rat la tuong dac. De dau anh suyt lay tanh lang-bat va suyt chut nua toi da nhay truong khong biet de tro nen kep hat hay khieng ruong va don de-co!

Ganh hat Tan-Thinh. Anh Chin Ich theo ganh Tan-Thinh, truoc khi ganh nay kha va tau su-nghiep o cho Sa-Dec thi dong do o cho Cau-Ong-Lanh toi nho mai mai nhu la muon pho tap tuong o duong Kitchner (nay la duong Nguyen-Thai-Hoc), viec nay toi khong dam chac (1) vi anh Ich voi toi thuong hen gap nhau khi tai quan nuoc khi tai truong Ba-Nghe Do-Huu-Vi (nay duong Huynh-Thuc-Khang) vi co anh ban chung, Tang-Thien-Lang, hoc o day, hoac o truong day theu duong Mac-Mahon (Cong-Ly) ma ban chung toi, anh Chon, hoc voi ong Georges Bois, ve cong nghe va my-thuat.

Tu Long, Nam Phoi, Hai Thien. Toi nho ba anh kep Long, Phoi, Thien nay deu la ban dong ganh voi anh Chin Ich. Anh Chin cap voi mot co dao hat sau nay noi danh tai sac mot thoi va khi co danh tieng roi thi bo roi anh Chin cua toi vi Chin Ich luc luc thuong tai, tap hoai ma khong phat, chi dong vai phu lam dau dang luc lam chiu cho vo lam nu soai chem dau, chem mai chi Chin chan, sau do bat ben theo cong-tu bot di an nem tren Thu-Duc va bo anh Chin toi khong chut an tinh.

Co Hai Dang. Co Hai Dang, co bo toc hoe hoe, cac ban goi “toc do”, dong tuong Tau rat an den, co cai giong khan khan, khao khao giong tho, (nhieu nguoi me co vi giong do). Bu lai co co net mat lai lai, mui cao mat sang, va cai mot Le Mur (Cat-Tuong), ao quan mot mau, khi hot ga lot, khi ca-phe-sua, them lai ong quan co theu ren dai cac, da lam cho co tang ve dep khong it. Sau co lay chong giau co o Soc-Trang, roi thoi nguoi do tro lai san-khau mot thoi gian roi lu mo chet nam nao toi khong nho.

Van-Hi-Ban, Vo-Hi-Ban. Dong thoi voi ganh Tan-Thinh trong Cho-Lon co ganh Thay Muoi Vui, lam viec So Canh-sat, truoc lap ra ganh Van-Hi-Ban, sau tach ra ganh thu dat ten la Vo-Hi-Ban chuyen ve tuong Tau.

Ganh-Phuoc-Cuong. Ve sau ganh Co Ba Ngoan la ganh hat boi, giao lai cho con trai la ong Nguyen-Ngoc-Cuong (mat cuoi nam 1945) cung goi Cau Tu Cuong lam chu. Cau Tu ben lap them mot ganh cai-luong dat ten la ganh Phuoc-Cuong. Mot minh hai vo: ben hat boi la chong Co Nam Nho, mot thien tai bac mang truan chuyen, ben cai-luong la chong Co Nam Phi, da tinh. Ganh Phuoc-Cuong luc ay so truong dien tuong Tau, dac biet nhut la tuong “Xu an Bang-Qui-Phi”, truoc kia do ganh Van-Hi-Ban sang tac.

Bay Nhieu, Co Nam Phi, Co Ba Luu. Trong tuong Co Nam Phi thu vai Bang Qui-Phi ni non mau me tinh tu bao nhieu thi Co Ba Luu xuat sac trong vai ba Dich Thien-Kim bay nhieu, them kep Bay Nhieu duong thoi xuan tre, thu vai Tong Chon-Ton muoi man, lam vua ma nhu vay dan ba khong ai ghet. Bo ba nay qua co mau nghe-si, cho den nay hat lai tuong ay chua ai bi kip.

Toi quen, viet da nua tap ma chua xung ten! Toi khi con nho, la con chu lo tho bac, da duoc may chu tho Ba toi nuoi trong nha, nhu chu Hai Yen, day toi ri ra may cau Tu-Dai-Oan “Gia, Hon-gia xa-tac doi doi, Khien nen Dong-Trac hung thoi...”, sau do anh Ty, anh Hui, anh Sieu day toi quet lo don doc-huyen va thoi ong tieu. Nhung troi khien toi hoc khong nen than cay nao, don thi ngon chai ngat, ong tieu thi chi thuoc may cau dau ban Binh-ban van “Liu ton liu xang u, muon choi meo ma so dau c...u”. Sau len hoc Chasseloup toi van mang theo cay tieu va cu toi toi, com nuoc xong tu trong nha an ra, he nghe thoi cau “liu ton liu” huong nao thi biet lien co toi o do. Sau do toi doi qua hoc nhac Tay, moi chieu thu nam thay y phuc tiem tat, trinh giay phep ra cua, om cay vi-cam (sau bi Tho cuop o Thanh-My-An, Soc-Trang( leo len lau khach san Hotel de France, duong Catinat, hoc tron bon nam voi giao-su nhac kiem thay gac lop Sersot, khi ra truong chuyen mon keo vi-cam voi cau “bo keo xe, xe keo bo”! Den chung toi thoi hoc di lam viec cung con don, (nho vay ma toi quen voi ong Nguyen-Tri-Khuong, anh Ba Hau va anh Tu Thanh...), nhung khi di ta tuc an com thang noi tiem tho bac lon o duong Bonard (Le-Loi) ba chu nha la bac Nam Hy nhao toi “Bo may co so an may hay sao ma tap noi tho Van-Tien, noi ve Bui-Kiem, thoi ong tieu nhu thang mu, don doc huyen nhu thang dui? Muon o nha tao lau dai, tot hon hay ban nhung thu do do di, S. a?” Toi vang loi Bac Nam toi va tu ay toi thoi hoc don, cung rat may cho thinh giac co bac anh em o chung nha chung xom. Tuy vay toi con giu mai mot tanh quen tu nho la toi ua thich va co tim de suu tap nhung gi toi mua duoc, dinh liu voi hat boi va bai ca. Toi de rieng cac tai-lieu ve hat boi mot khi khac se lay ra nghien cuu, nay toi xin ke ra day nhung sach hiem co toi da thau luom ve bai ca tu truoc. Nho nhung tap nho nay ma toi duoc biet theo nam theo thu tu, nhung bai ca co da duoc thong-hanh va luu dung trong gioi tai-tu mien Nam, cu thu ke khai trong tap “hoi ky II” co le toi se in sau neu biet co nguoi can dung va mua, cho nay in bat tu e do no ma khon.

Sau day la nhung ban don va bai ca tu nam 1909 den nam 1915, o Sai-Gon va luc-tinh, nhung ai doc duoc chu quoc-ngu van mua ve va thuong don va ca trong nha nhung ban nay. Toi sao y nhan sach de lam tai lieu:

Ban don tranh va bai ca

Chu but: Phung-Hoang-Sang

Edite par Dinh-Thai-Son, dit Phat-Toan

Vente et reparation de bicycletteset vente de livres en quoc-ngu In lan thu tu

Sai-Gon Phat-Toan, libraire-imprimeur 55-57 rue dOrmay Janvier 1910 (tr. nhi lai viet Decembre 1909)

Qua nam 1915 ro len in ra mot loat den bon tap bai ca, ma theo toi, tac gia nhung bai ay khong bien danh tanh de lai, ngoai tru vai bai nho ky thac nen do ra ten duoc, nhu bai co cau “Toi nay danh-si Dang-Dang” da co noi doan truoc (tr. 26) hoac bai Tu-Dai “Luc-Van-Tien” co cau:

Tay-Minh xem truyen da tang, Thanh Phong dat pho ro rang (tac gia la Thanh-Phong); hoac bai Tu-Dai khac: Nay ta nguoi huyen Tan-Hoa, Huan-Trai tu dat tanh Hoang (tac gia la Hoang Huan-Trai) v.v... ky du tuy de tap “Tu tai tu”, hay la “Thap hay Luc tai-tu” v.v... la de phan biet cuon nay cuon no, cho cac ten ho de ngoai bia thay soan gia deu khong dung su that va co khi bia dat cung chua biet chung, ty nhu ong Dang-Tien-Nhieu, ong Dang-Dac-Loi, ong Dang-Nhieu-Hon, v.v. va v.v. chung qui, theo toi, do la trich-luc-gia hoac xuat-ban-gia khong de ten thiet. Trong phan phu luc, “Hoi-Ky tap II”, toi can than cho chep lai du cac bai ca toi co, vi day la nhung tai lieu co gia tri danh dau mot thoi-dai, cac nha suu tam, viet tuong co the can cu vao do ma xet biet duoc duong tien trien, net buoc lan hoi nhung rat vung chai cua y-tuong va cach thuc cua nguoi lop truoc dat de bai ca tu nhung nam xua, ma ban in chu quoc ngu xua nhut, theo toi la ban in lan thu tu nam 1909-1910 cua Phung-Hoang-San, truoc do toi tim chua thay ban nao.

Duoi day toi xin ghi lai theo cac tap da in, nhung bai ca cu da co. Toi chi bien chep nhung tua, nhung cau dau moi bai cho biet. Khi nao cac doc-gia cho toi biet co du so nguoi yeu cau, toi se in du lam tap “Hoi-ky II”.

VUONG HONG SEN

Viet Bao

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

Nga, EU “sứt đầu mẻ trán” vì Ukraine

Nga, EU “sứt đầu mẻ trán” vì UkraineNga, EU, Ukraine, khủng hoảng, sứt đầu mẻ trán, trừng phạt, tổn thương, ảnh hưởng, nền kinh tế, nông dân Châu Âu, chiến tuyến, Kiev, lực lượng ly khai miền đông

Tìm hiểu: Pho Muoi, Tu Ut, Co Nam Phi, Sau Sen, Nam Nho, Nam Chau, Ca Ra Bo, cho den nay, dat ten la, hat boi, bai ca, Cua ong, Co Ba, hat bo, ganh hat, hoc

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Hát bội hay hát bộ?

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Hát bội hay hát bộ? bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Hat boi hay hat bo

Nhan xet, hay lien he ve tin Hat boi hay hat bo co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Hat boi hay hat bo de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tac pham trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tac pham
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0