GS Phan Huy Le Minh dinh chua Nguyen va trieu Nguyen

Tags: Nguyen Anh, Ha Noi, Dang Trong, Minh Menh, GS Phan Huy Le, Nguyen Hue, thanh pho Ho Chi Minh, dong bang song Cuu Long, Lich su Viet Nam, Phong trao Tay Son, mot cach khach quan, The ky XIX, cuoc chien tranh, nha su hoc, phuong phap luan, Trieu Nguyen, nam


Sang nay, 18/10, Hoi thao quoc gia ve "Chua Nguyen va vuong trieu Nguyen trong lich su Viet Nam tu the ky XVI den the ky XIX" da dien ra tai Thanh Hoa quy tu hang tram nha khoa hoc trong nuoc va quoc te den du.

Trong loi khai mac, GS su hoc Phan Huy Le da de xuat cac y kien tranh luan nen vi su that khach quan cua khoa hoc va trach nhiem cua moi chung ta truoc hau the. Chung toi xin tran trong gioi thieu bai de dan cua GS Phan Huy Le cung doc gia. Dau de do chung toi tam dat:

Chua Nguyen va vuong trieu Nguyen trong lich su Viet Nam tu the ky XVI den the ky XIX:

1. Qua trinh nhan thuc va yeu cau cua hoi thao

GS Phan Huy Le
Nhan thuc lich su la mot qua trinh tien toi tiep can lich su mot cach cang ngay cang khach quan, trung thuc, gan voi su that lich su nhat trong kha nang cua cac nha su hoc. Toi noi gan voi su that lich su nhat trong ham y la giua lich su khach quan va lich su duoc nhan thuc bao gio cung co mot khoang cach ma muc tieu va uoc vong cua cac nha su hoc la rut ngan khoang cach do.

Kha nang nay tuy thuoc vao rat nhieu nhan to, truoc het nang luc cua nha su hoc bieu thi o trinh do ly thuyet va phuong phap luan, cach tap hop va xu ly cac nguon thong tin, mat khac la cach nhin va dong co cua nha su hoc lien quan den nhung tac dong chi phoi hay anh huong cua boi canh chinh tri cua moi thoi ky lich su. Do do, khong co gi dang ngac nhien khi chung ta cung nhau thao luan de nhin nhan, danh gia lai mot so su kien, nhan vat lich su hay ca mot giai doan, mot thoi ky lich su.

Thoi ky cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen tu the ky XVI cho den the ky XIX la mot trong nhung thoi ky lich su da trai qua nhung cach nhin nhan va dang gia het suc khac nhau, co luc gan nhu dao nguoc lai.

Vuong trieu Nguyen de lai nhung bo chinh su do so cua vuong trieu bieu la bo Dai Nam thuc luc [1]Đại Nam liệt truyện [2] . Nhung bo chinh su cua vuong trieu bao gio cung chep theo quan diem chinh thong cua vuong trieu dang tri vi va nham ton vinh cong lao, su nghiep cua vuong trieu. Tren quan diem chinh thong do, Su quan trieu Nguyen phe phan nhung the luc doi lap nhu chua Trinh o Dang Ngoai, cac luc luong chong doi nhu coi Tay Son la "nguy trieu"...

Trong xu huong canh tan phat trien manh thoi Tu Duc, mot so nha tri thuc cap tien da dang len trieu dinh nhieu ban dieu tran day tam huyet. Trong so dieu tran nay, mot so tac gia da neu len tren tinh than phe phan nhung mat tieu cuc, lac hau cua dat nuoc thoi Nguyen, nhat la ve kinh te, quoc phong va giao duc. Tieu bieu nhat la Nguyen Truong To, Nguyen Lo Trach, Dang Huy Tru.

Nhu vay la trong thoi ky cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen, ben canh quan diem chinh thong ton vinh vuong trieu, cung da co nhung goc nhin khac tu nhung de nghi canh tan cua nhung tri thuc cap tien.

Trong thoi Phap thuoc, xuat hien nhieu cong trinh nghien cuu cua nguoi Viet Nam, nguoi Phap, phan lon theo xu huong van dung phuong phap luan hien dai cua phuong Tay. Cac cong trinh nghien cuu tap trung nhieu nhat vao viec khao ta cac di tich lich su, van hoa, cac nghi le, cac cong trinh nghe thuat va cac nhan vat lich su cung quan he giao thuong voi nuoc ngoai, cac thuong cang, do thi, nhat la kinh thanh Hue. Nhung ket qua nghien cuu nay, ngoai nhung an pham in thanh sach, thuong la cac luan van dang tai nhieu nhat tren Bulletin des Amis du Vieux Hue (BAVH), Bulletin de l" Ecole française d" Extreme-Orient (BEFEO) va tren tap chi tieng Viet nhu tap chi Tri tan, Nam phong, Trung Bac chu nhat... . Tác giả đánh cao những thành tựu thời Gia Long, Minh Mệnh, nhưng cũng phê phán triều Tự Đức để cho đất nước suy yếu và lâm vào"sự nguy vong" [4] . Mot so bo su An Nam cua nguoi Phap nhu Histoire moderne du pays d" Annam cua Charles Maybon [5] , Lecture sur l" histoirre d" Annam cua Ch. Maybon va H. Russier [6] cung nhan manh cong thong nhat dat nuoc va nhung thanh tuu cua trieu Nguyen, dong thoi co xu huong neu cao vai tro tro giup cua mot so si quan va ky thuat Phap.

Trong nhung nghien cuu cu the ve tung phuong dien nhu vay tuy khong dua nhung nhan xet danh gia chung ve cac chua Nguyen hay vuong trieu Nguyen, nhung tao ra co so khoa hoc cho nhung khai quat ve thoi ky lich su nay. Nhung nhan xet mang tinh danh gia the hien ro hon trong nhung mot so cong trinh ve thong su Viet Nam.

Vi du Viet Nam su luoc cua Tran Trong Kim, trong do mot mat tac gia bien giai trieu Tay Son khong phai la "nguy trieu" nhu cach nhin nhan chinh thong cua su trieu Nguyen, mat khac neu cao cong cao thong nhat dat nuoc "dem giang son ve mot moi, nam bac mot nha, lam cho nuoc ta thanh mot nuoc lon o phuong nam vay" [3]

Sau cach mang thang 8 nam 1945 cho den nam 1975, trong thoi ky chien tranh, cong viec nghien cuu noi chung co bi han che, so luong cac cong trinh nghien cuu chuyen de khong nhieu. Nhung chinh trong boi canh nay da xuat hien mot khuynh huong phe phan gay gat cac chua Nguyen cung nhu cac chua Trinh va dac biet la vuong trieu Nguyen the ky XIX. Khuynh huong nay phat trien o mien Bac trong thoi gian tu 1954 phan anh tren mot so luan van tren tap chi Van su dia, Dai hoc su pham, Nghien cuu lich su va bieu thi tap trong nhung bo lich su, lich su van hoc, lich su tu tuong Viet Nam...

Moi tac gia va tac pham tuy co muc do khac nhau, nhung tuu trung deu chung khuynh huong phe phan cac chua Nguyen (cung nhu cac chua Trinh) da chia cat dat nuoc, vuong trieu Nguyen mo dau bang hanh dong can vien tu ban Phap, phong kien Xiem de tien hanh cuoc chien tranh chong Tay Son va ket thuc bang su dau hang quan xam luoc Phap. Thoi ky nha Nguyen bi ket an la thoi ky chuyen che phan dong nhat trong lich su phong kien Viet Nam. Khuynh huong do gan nhu tro thanh quan diem chinh thong trong bien soan sach giao khoa dai hoc va pho thong.

Thai do phe phan gay gat tren co nguyen do sau xa trong boi canh chinh tri cua dat nuoc thoi bay gio va trong cach van dung phuong phap luan su hoc cua cac nha nghien cuu.

Thanh Gia Dinh (Sai Gon) ve theo tu lieu cua ban do Bruyn 1795,
Tran Van Hoc 1815.
Quan diem tren nay sinh, xac lap trong nhung nam tu 1954-1956 va phat trien manh cho den nhung nam 70 cua the ky XX. Do la thoi ky ca dan toc dang tien hanh cuoc chien tranh vo cung ac liet hoan thanh nhiem vu giai phong dat nuoc, thong nhat to quoc. Trong thoi ky do, doc lap dan toc va thong nhat quoc gia la muc tieu cao ca, co y nghia thieng lieng cua cuoc chien dau. Vi vay khi nhin lai lich su, bat cu hanh dong nao xuc pham hay di nguoc lai doc lap va thong nhat deu bi phe phan. Cuoc tranh luan ve su thong nhat dat nuoc thoi Tay Son va nha Nguyen cung tien hanh trong khong khi chinh tri do va da xuat hien quan diem cuc doan cho rang Tay Son da hoan thanh, tham chi hoan thanh triet de nhiem vu khoi phuc quoc gia thong nhat. Boi canh lich su cua cuoc chien tranh da tac dong den thai do cua nhieu nha su hoc trong nhin nhan va danh gia ve cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen, nhat la cac co quan khoa hoc trong he thong chinh tri duong thoi.

Nguyen nhan ve van dung phuong phap luan la thuoc trach nhiem cua cac nha su hoc. Day la thoi ky nen su hoc hien dai xay dung tren he tu tuong Macxit dang hinh thanh va trong van dung phuong phap luan cua chu nghia duy vat bien chung va chu nhia duy vat lich su pham nhung sai lam cua chu nghia giao dieu, cong thuc, may moc. Theo ly thuyet ve hinh thai kinh te xa hoi, thoi bay gio dang thinh hinh quan diem cho rang che do phong kien Viet Nam hinh thanh trong thoi Bac thuoc, phat trien dat den do cuc thinh o thoi Le so the ky XV va bat dau suy vong tu the ky XVI, roi lam vao tinh trang khung hoang tram trong vao thoi cuoi Le va nha Nguyen.

Nhu vay la thoi ky cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen duoc dat vao khung suy vong, khung hoang cua che do phong kien va trong boi canh do thi giai cap phong kien khong con vai tro tich cuc, khong con dai dien cho loi ich dan toc. Ap dung ly thuyet hinh thai kinh te xa hoi va dau tranh giai cap mot cach giao dieu da dan den nhung he qua dua ra nhung phan tich va danh gia lich su thieu khach quan, khong phu hop voi thuc te lich su. Khong rieng cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen ma nhung nhan vat lich su lien quan, va rong ra ca vuong trieu Mac truoc do, deu bi danh gia theo quan diem chua duoc khach quan, cong bang nhu vay.

Cong cuoc Doi moi khoi dau tu nam 1986, bat dau tu doi moi tu duy kinh te, sau do dan dan duoc mo rong sang cac linh vuc khoa hoc xa hoi va nhan van. Nam 1988 Hoi Khoa hoc lich su Viet Nam duoc to chuc lai tren pham vi ca nuoc va mot trong nhung hoat dong khoa hoc dau tien la to chuc cuoc Hoi thao khoa hoc "Su hoc truoc yeu cau Doi moi cua dat nuoc" tai Ha Noi nam 1989 va tai thanh pho Ho Chi Minh nam 1990 voi su tham gia cua nhieu nha su hoc va nhung nganh lien quan cua khoa hoc lich su nhu khao co hoc, dan toc hoc, bao tang va bao ton hoc, van hoa hoc. .    

Hoi thao da dat duoc su dong thuan cao trong khang dinh nhung thanh tuu cua nen su hoc hien dai Viet Nam, vai tro va cong hien cua su hoc trong thang loi cua su nghiep giai phong dan toc, thong nhat dat nuoc, trong cuoc song xa hoi dong thoi nghiem khac neu len nhung mat han che, nhung yeu kem va khuyet tat de khac phuc. Ve mat nay, hoi thao da neu len ba mat yeu kem quan trong nhat ve tu duy su hoc la: - Khuynh huong giao dieu, cong thuc trong van dung cac nguyen ly cua chu nghia duy vat bien chung va chu nghia duy vat lich su, - Khuynh huong "chinh tri hoa lich su", dung lich su de minh hoa mot so quan diem chinh tri co san, tu ha thap tinh doc lap, vai tro sang tao cua khoa hoc lich su, - Khuynh huong "hien dai hoa lich su" theo y nghia la trinh bay lich su qua khu nhu hien dai, khong ton trong tinh dac trung cua tung thoi ky lich su [7]

Trong hoi thao, nhieu tham luan va phat bieu cung da neu len yeu cau doi moi tu duy su hoc theo huong tiep can va nhan thuc doi tuong mot cach khach quan, trung thuc nhat trong kha nang cao nhat cua su hoc. Mot loat van de, trong do co nhung giai doan lich su nhu trieu Ho, trieu Mac, cac chua Nguyen, trieu Nguyen duoc dua ra phan tich de minh chung cho nhung nhan dinh phien dien, thieu tinh khach quan, khoa hoc truoc day.

Tu cuoi nhung nam 80, nhat la tu nhung nam 90 cua the ky XX tro lai day, cong viec nghien cuu ve thoi ky cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen da duoc trien khai va dat nhieu thanh tuu moi theo xu huong tu duy khach quan, trung thuc. Ngoai cac cong trinh nghien cuu cua ca nhan, mot de tai Khoa hoc cap nha nuoc mang tieu de " Khao cuu kinh te va to chuc bo may nha nuoc trieu Nguyen, nhung van de dat ra trong thuc tien doi moi dat nuoc hien nay", ma so KX-DL: 94-16 do PGS Do Bang lam chu nhiem da duoc thuc hien nam 1995-1996 voi su tham gia gan nhu cua gioi su hoc ca nuoc. Pham vi nghien cuu dan dan duoc mo rong tren tat ca linh vuc cua thoi ky lich su nay, tu kinh te, xa hoi den chinh tri, van hoa, ton giao, nghe thuat...Nhieu cong trinh khoa hoc duoc xuat ban hay dang tai tren cac tap chi khoa hoc, gan hai chuc cuoc hoi thao khoa hoc da duoc to chuc o thanh pho Hue, thanh pho Ho Chi Minh va thu do Ha Noi [8]. Một số luận án Tiến sĩ đã chọn đề tài trong thời kỳ lịch sử các chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn. Một số học giả nước ngoài cũng quan tâm nghiên cứu thời kỳ này và khá nhiều công trình đã được công bố, trong đó có một số công trình đã được dịch và xuất bản tại Việt Nam [9] .

Trong nhan dinh va danh gia ve cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen the ky XVI den the ky XIX di nhien con co nhung khac biet giua cac tac gia va con nhieu van de dat ra can tiep tuc nghien cuu, thao luan. Nhung mau so chung cua nhung cong trinh nghien cuu trong vai thap ky tro lai day o trong nuoc cung nhu nuoc ngoai la thong nhat can phai khai thac nhung nguon tu lieu phong phu, phan tich va xu ly mot cach khoa hoc de nang cao nhan thuc ve thoi ky nay mot cach khach quan, tra lai cac gia tri dich thuc cho cac trieu vua chua, cac nhan vat lich su, neu cao nhung cong hien tich cuc, dong thoi phan tich ca nhung mat han che, tieu cuc. , địa bạ [11] , van bia [12] , gia pha va cac tu lieu do nguoi nuoc ngoai ghi chep. Cac nguon tu lieu tren dang duoc suu tam va khai thac co hieu qua cung cap nhung du lieu moi cuc ky phong phu de nghien cuu sau cac van de cua thoi ky lich su cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen.

Ve co so tu lieu thi trong lich su Viet Nam cho den cuoi the ky XIX, chua co thoi ky nao co nhung nguon tu lieu phong phu, da dang nhu thoi ky cac chua Nguyen, nhat la thoi ky vuong trieu Nguyen. Ngoai cac bo chinh su va dia chi cua vuong trieu, con co nhieu nguon tu lieu goc mang gia tri thong tin rat cao nhu Chau ban [10]

Cac nguon tu lieu va ket qua nghien cuu cho den nay da tao lap mot co so khoa hoc vung chac de gioi su hoc va cac nha khoa hoc tren cac linh vuc lien quan cung nhau nhin nhan va danh gia mot cach cong bang doi voi vai tro va cong hien cua cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen trong lich su Viet Nam tu the ky XVI den the ky XIX, phan tich mot cach khach quan mat tich cuc va ca mat han che, mat manh va ca mat yeu. Do chinh la ly do va yeu cau cua cuoc Hoi thao khoa hoc tam co quoc gia cua chung ta to chuc nhan dip 450 nam chua Nguyen Hoang roi que huong xu Thanh vao mo coi phuong Nam.

2. Pham vi va noi dung chu yeu cua hoi thao

2.1. Ve khung thoi gian

Thoi ky cac chua Nguyen bat dau tu nam 1558 khi chua Nguyen Hoang roi que huong xu Thanh vao nham chuc Tran thu xu Thuan Hoa roi nam 1570 kiem Tran thu xu Quang Nam. Vuong trieu Nguyen khoi dau tu khi chua Nguyen Anh sang lap vuong trieu nam 1802. Giua thoi ky cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen co thoi ky Tay Son tinh tu khi cuoc khoi nghia bung no nam 1771 cho den khi chinh quyen Tay Son cuoi cung la trieu vua Nguyen Quang Toan that bai nam 1802. Ro rang thoi Tay Son nam giua lien quan den su that bai cua chua Nguyen cuoi cung la Nguyen Phuc Thuan nam 1776, Nguyen Phuc Duong nam 1777 va su thang loi cua Nguyen Anh nam 1802. Tuy nhien, vua roi nhan dip ky niem 320 nam le dang quang Hoang de cua Quang Trung Nguyen Hue (1788-2008), Uy ban nhan dan va Hoi khoa hoc lich su tinh Thua Thien-Hue da to chuc Hoi thao khoa hoc tai thanh pho Hue ngay 06-06-2008 nen trong Hoi thao nay chung ta khong ban ve thoi Tay Son de tap trung vao noi dung chu yeu cua Hoi thao. Nhung di nhien trong nhung moi quan he nhu su that bai cua chua Nguyen, khang chien chong Xiem, thang loi cua Nguyen Anh, chung ta van de cap den thoi Tay Son trong muc do can thiet.

Vuong trieu Nguyen con keo dai cho den nam 1945, ket thuc voi thang loi cua Cach mang thang 8 va su thoai vi cua vua Bao Dai nam 1945. Nhung tu khi dat nuoc da bi chu nghia thuc dan Phap thong tri thi vai tro va tinh chat cua trieu Nguyen da thay doi hoan toan. Vi vay trong Hoi thao nay, vuong trieu Nguyen chi gioi han trong thoi ky doc lap cua vuong trieu cho den khi bi that bai truoc cuoc xam luoc cua thuc dan Phap nam 1858-1884. Tuy nhien trong Hoi thao chung ta cung khong di sau vao cuoc khang chien chong chu nghia thuc dan ma chi lam sang to nguyen nhan va trach nhiem cua trieu Nguyen trong that bai cua cuoc khang chien.

Nhu vay ve thoi gian, chung toi de nghi gioi han tu giua the ky XVI den cuoi the ky XIX, trong pham vi thoi ky tri vi cua cac chua Nguyen o Dang Trong va vuong trieu Nguyen tren cuong vi quoc gia Viet Nam roi Dai Nam doc lap, co chu quyen. Thoi gian truoc va sau ranh gioi thoi gian nay cung nhu thoi Tay Son o giua chi de cap trong muc do lien quan can thiet.

Trong gioi han thoi gian nhu tren, di nhien cung can dat Viet Nam trong moi quan he voi cac nuoc trong khu vuc va the gioi. The ky XVI-XIX la thoi ky phat trien manh me cua he thong thuong mai chau A va cung la thoi ky banh truong du doi cua chu nghia tu ban phuong Tay sang phuong Dong. Boi canh lich su do tac dong den moi nuoc Dong Nam A va Dong A, nhung moi nuoc lai co cach ung pho khac nhau va dan den he qua khac nhau, anh huong den su ton vong cua moi quoc gia-dan toc.

2.2. Ve thoi ky cac chua Nguyen

Nhung ket qua nghien cuu da cho phep khang dinh cong lao mo mang bo coi tu Thuan Hoa, Quang Nam vao den vung dong bang song Cuu Long cua cac chua Nguyen o Dang Trong trong thoi gian tu giua the ky XVI den giua the ky XVIII. Cong cuoc khai pha voi nhung chinh sach va bien phap tich cuc cua chinh quyen chua Nguyen, da bien vung Thuan Quang con hoang so vao giu the ky XVI, tro thanh mot vung kinh te phat trien lam ban dap cho cong cuoc mo mang bo coi ve phia nam. Vao the ky XVII-XVIII, vung dong bang song Cuu Long la mot vua lua cua Dang Trong voi nang xuat dat toi 100, 200, 300 lan nhu Le Quy Don da ghi chep. Cac nghe thu cong, quan he hang hoa tien te trong nuoc va quan he mau dich voi nuoc ngoai deu phat trien nhanh chong.

Mot loat do thi, thuong cang ra doi thu hut nhieu thuyen buon va thuong gia nuoc ngoai, ke ca cac cong ty tu ban phuong Tay nhu Ha Lan, Anh, Phap...trong do noi len cac cang thi Phu Xuan-Thanh Ha (Thua Thien-Hue), Hoi An (Quang Nam), Nuoc Man (Binh Dinh), Vung Lam (Phu Yen), Gia Dinh (thanh pho Ho Chi Minh), Cu Lao Pho (Dong Nai), My Tho, Ha Tien... Cac chua Nguyen Hoang (Chua Tien, Doan Quan cong: 1558-1613), Nguyen Phuc Nguyen (Chua Sai, Thuy Quan cong:1613-1635), Nguyen Phu Lan (Chua Thuong, Nhan Quan cong: 1635-1648), Nguyen Phu Tan (Chua Hien, Dung Quan cong: 1648-1687)...co cong lon trong su nghiep khai pha va phat trien vung dat moi, mo rong lanh tho phia nam bao gom ca cac hai dao ven bo va quan dao Hoang Sa, Truong Sa tren Bien Dong.

Van de can di sau nghien cuu lam sang to la phuong thuc khai pha co hieu qua kinh te cao ket hop voi viec xay dung va cung co chu quyen quoc gia tren vung dat moi cua cac chua Nguyen. Doi voi vung dat Nam Bo, can chu trong vai tro cua cac lop luu dan nguoi Viet, su tham gia cua mot so nguoi Hoa va cac cong dong cu dan tai cho nhu nguoi Khmer, nguoi Ma, Xtieng, Cho Ro...cung qua trinh cong cu va giao thoa van hoa tao nen sac thai dac trung cua vung dat phuong nam nay.

2.3. Ve vuong trieu Nguyen

Tu khoang giua the ky XVIII, chinh quyen chua Nguyen thoi chua Nguyen Phuc Thuan (Dinh vuong: 1765-1776) tro nen suy yeu va bi phong trao Tay Son lat do. Nhung cuoc chien tranh giua Tay Son voi nguoi ke tuc chua Nguyen la Nguyen Anh van tiep tuc va cuoi cung ket thuc bang thang loi cua Nguyen Anh nam 1802. Hoi thao khong di sau vao lich su Tay Son, nhung khong the khong de cap va xem xet mot so van de lien quan voi Tay Son, cu the la ba van de sau day:

Cat nghia su thanh bai cua moi ben trong cuoc chien tranh giua Tay Son voi chua Nguyen. Tu nam 1771 khoi nghia Tay Son bung no va cho den nam 1777 da danh bai toan bo he thong chinh quyen chua Nguyen o Dang Trong ma dai dien cuoi cung la chua Nguyen Phuc Thuan va Nguyen Phuc Duong. Day la cuoc chien tranh giua mot ben la phong trao Tay Son tieu bieu cho suc manh quat khoi cua nhan dan Dang Trong va ben kia la the luc suy doi cua mot chinh quyen phong kien da bi nhan dan oan ghet, bat binh. Thang loi cua Tay Son trong thoi gian nay la thang loi cua mot cuoc khoi nghia nong dan, mot phong trao dau tranh mang tinh nhan dan rong lon, dang tap hop duoc cac luc luong cua moi tang lop xa hoi bat binh voi che do chua Nguyen thoi suy vong.

Tren co so thang loi cua phong trao Tay Son, mot vuong trieu phong kien moi duoc thiet lap gom chinh quyen Dong Dinh vuong Nguyen Lu o Gia Dinh, Trung Uong Hoang de Nguyen Nhac o Qui Nhon va Bac Binh vuong Nguyen Hue o Phu Xuan. Trong ba chinh quyen Tay Son, chi co chinh quyen Nguyen Hue ton tai vung vang nhung sau khi vua Quang Trung Nguyen Hue mat nam 1792, vuong trieu Nguyen Quang Toan cung suy yeu rat nhanh. Cuoc chien tranh Nguyen Anh - Tay Son da thay doi tinh chat va chuyen hoa thanh cuoc dau tranh giua hai the luc phong kien ma that bai cua Nguyen Lu, roi Nguyen Nhac va Quang Toan la that bai cua nhung chinh quyen phong kien da suy yeu va mat long dan.

Trong cuoc dau tranh chong Tay Son, thoi gian bi that bai nang ne o trong nuoc, Nguyen Anh phai nho vao su cuu vien cua nuoc ngoai bieu thi tap trung trong Hiep uoc Versailles ky ket nam 1787 voi Phap va viec cau cuu vua Xiem dua 5 van quan Xiem vao Gia Dinh nam 1784. Du cho Hiep uoc Versailles khong duoc thuc thi va luc luong vien tro do Ba Da Loc van dong khong bao nhieu, quan xam luoc Xiem cung bi quan Tay Son do Nguyen Hue chi huy, danh tan trong tran Rach Gam-Xoai Mut dau nam 1785, nhung hanh dong cua Nguyen Anh can duoc dat trong boi canh cu the luc bay gio va phan tich, danh gia mot cach cong minh.

Giua nam 1786 quan Tay Son do Nguyen Hue chi huy tien ra bac, danh bai quan Trinh va phong trao Tay Son da lam chu ca nuoc. Tiec rang sau do, do bat hoa va mau thuan giua cac thu linh Tay Son dan den viec thanh lap ba chinh quyen Tay Son. Van de dat ra va da tung gay cuoc tranh luan trong nam 1960, 1963 la cong lao thong nhat dat nuoc cua Tay Son va Nguyen Anh [13]. Lúc bấy giờ xuất hiện hai quan điểm hoàn toàn đối lập, phủ định hay khẳng định công lao thống nhất thuộc về Tây Sơn hay Nguyễn Ánh. Hai quan điểm đối lập theo lối cực đoan đó không có sức thuyết phục cao và gần đây xu hướng chung là không ai có thể phủ nhận được công lao thống nhất đất nước của vương triều Nguyễn mà người sáng lập là vua Gia Long Nguyễn Ánh, nhưng từ đó phủ nhận luôn cả những cống hiến của Tây Sơn thì cũng cần trao đổi thêm.

Phong trao Tay Son da danh bai chinh quyen chua Nguyen o Dang Trong, chinh quyen vua Le- chua Trinh o Dang Ngoai va da xoa bo tinh trang phan chia dat nuoc keo dai tren hai the ky, danh tan quan xam luoc Xiem o phia nam va quan xam luoc Thanh o phia bac, do la nhung thanh tuu cua Tay Son da dat co so cho cong cuoc khoi phuc quoc gia thong nhat ma sau nay Nguyen Anh va trieu Nguyen da ke thua. Nhu vay la hai ke thu khong doi troi chung lai gop phan tao lap nen su nghiep thong nhat dat nuoc cua dan toc, be ngoai nhu mot nghich ly nhung lai nam trong xu the phat trien khach quan cua lich su va yeu cau buc thiet cua dan toc.

Vuong trieu Nguyen trong thoi gian ton tai doc lap tu khi thanh lap cho den khi bi that bai trong cuoc khang chien chong Phap, da co nhieu cong hien tich cuc tren nhieu phuong dien. Thoi phat trien cua vuong trieu bao gom cac doi vua Gia Long (1802-1820), Minh Menh (1820-1841) va Thieu Tri (1841-1847), tuc khoang nua dau the ky XIX, thoi thinh dat nhat la duoi trieu vua Minh Menh.

Nuoc Viet Nam, quoc hieu dat nam 1804, va Dai Nam nam 1838, la mot quoc gia thong nhat tren lanh tho rong lon gan nhu tuong ung voi lanh tho Viet Nam hien nay, bao gom ca Dang Trong va Dang Ngoai cu. Tren lanh tho thong nhat do, trieu Nguyen da xay dung mot co che quan chu tap quyen manh me voi mot bo may hanh chinh va mot thiet che van hanh qui cu, chat che, nhat la sau cai cach hanh chinh cua Minh Menh nam 1831-1832. Cac cong trinh nghien cuu gan day deu danh gia cao cong lao thong nhat dat nuoc cua trieu Nguyen va he thong to chuc chinh quyen voi qui che hoat dong co hieu luc cua nha Nguyen. Trong lich su che do quan chu Viet Nam, cai cach cua vua Minh Menh nam 1831-1832 va vua Le Thanh Tong nam 1471 la hai cai cach hanh chinh co qui mo toan quoc va dat hieu qua cao nhat.

Cac nha nghien cuu cung ghi nhan mot so thanh tuu khai hoang, thuy loi, phat trien nong nghiep thoi Nguyen, nhat la vung dong bang Nam Bo va vung dong bang ven bien Bac Bo. He thong giao thong thuy bo phat trien manh, nhat la he thong kenh dao o Nam Bo va he thong duong dich tram noi lien kinh do Hue voi cac tran/tinh thanh tren ca nuoc. Cac tram dich duoc to chuc rat chat che voi nhung qui dinh ve thoi han chuyen van thu phan lam ba loai: toi khan, khan, thuong. Vi du loai "toi khan", tu kinh do Hue vao den Gia Dinh la 9 ngay, ra den Ha Noi la 4 ngay 6 gio.

Ve phuong dien van hoa, giao duc, trieu Nguyen cung lap Quoc tu giam, mo khoa thi Huong va thi Hoi de dao tao nhan tai. Tu khoa thi Hoi dau tien nam 1822 den khoa thi cuoi cung nam 1919, trieu Nguyen to chuc duoc 39 khoa thi Hoi, lay do 292 Tien si va 266 Pho bang, cong 558 nguoi. Khu Van Mieu tai kinh do Hue con luu giu 32 tam bia Tien si thoi Nguyen. Cung voi cac ky thi tuyen chon Tien si Van, nha Nguyen con nang cap dao tao vo quan tu Cu nhan len Tien si Vo. Tai khu Vo Mieu con bao ton hai tam bia Tien si Vo. Cong viec bien soan quoc su, cac bo chinh su cua vuong trieu, cac bo tung thu va dia chi duoc dac biet quan tam va de lai mot di san rat do so. Co the noi, trong thoi quan chu, chua co Quoc su quan cua vuong trieu nao hoat dong co hieu qua va de lai nhieu cong trinh bien soan den nhu the.

Trong boi canh chu nghia tu ban phuong Tay dang de doa chu quyen cua cac nuoc trong khu vuc, vua Gia Long va Minh Menh y thuc sau sac ve nguy co do va da tien hanh nhung hoat dong dieu tra, tham do, dong thoi lo cung co quoc phong, co gang tiep thu thanh tuu ky thuat phuong Tay. Tu thoi chien tranh voi Tay Son, Nguyen Anh da hoc tap duoc kha nhieu ky thuat phuong tay, nhat la ky thuat xay thanh kieu Vauban, dong tau, duc vu khi, phat trien thuy quan. Vua Minh Menh la nguoi co tam nhin xa va huong bien kha cao. Nha vua da cu nhieu phai doan vuot bien den cac can cu phuong Tay o Dong Nam A nhu Batavia (Jakarta, Indonesia), Singapore, Pinang (Malaysia), Semarang (Java), Luçon (Philippines), Tieu Tay Duong; o An Do nhu Bengale, Calcutta; o Trung Hoa nhu Macao...Nhung chuyen vuot bien do, be ngoai la mua hang hoa cho trieu dinh nhung chu yeu nham tham do tinh hinh.

Cam dau cac phai doan thuong la nhung quan chuc cao cap, nhung tri thuc co tam hieu biet rong nhu Ly Van Phuc, Ha Tong Quyen, Phan Thanh Gian, Phan Huy Chu, Cao Ba Quat...Vua Minh Menh cho do dac do sau cac cang bien, lap he thong phong thu ven bien, che tao vu khi, dong thu tau hoi nuoc kieu phuong Tay, phat trien thuy quan, cho dich mot so sach ky thuat phuong Tay sang chu Han, do dac, ve ban do va cam cot moc tren quan dao Hoang Sa, tang cuong quan ly cac hai dao...Hinh nhu vua Minh Menh dang nuoi duong mot y tuong canh tan nao do, nhung dang o trong tinh trang hinh thanh, chua thuc hien duoc bao nhieu.

Nhung cong hien tich cuc cua vuong trieu Nguyen da duoc nhin nhan va danh gia lai mot cach khach quan, cong bang. Nhung ben canh do, con ton tai mot so van de can nghien cuu va thao luan de di den nhung nhan xet toan dien:

Nha Nguyen chu truong phuc hoi va cung co he tu tuong Nho giao. Khong ai phu nhan trong hoc thuyet Nho giao chua dung nhieu noi dung tich cuc, nhat la ve mat giao duc va xu the, coi trong hoc van, de cao nhan cach, nhung dung ve phuong dien tu duy triet hoc, vao the ky XIX co con kha nang giup con nguoi nhan thuc va giai thich the gioi trong boi canh moi cua thoi dai hay khong? Ve van de nay con nhung quan diem khac nhau. Co nguoi cho den the ky XIX he tu tuong Nho giao da tro nen bao thu va chu truong phuc hoi Nho giao cua trieu Nguyen da can tro su tiep nhan nhung tu tuong va thanh tuu moi cua the gioi. Nhung cung co nguoi cho rang van de khong phai la ban than Nho giao ma la nguoi van dung he tu tuong do.

Mot thuc trang can luu y khi nghien cuu ve vuong trieu Nguyen la du ban hanh nhieu chinh sach khan hoang tich cuc, ke ca mot so chinh sach giam nhe to thue, nhung xa hoi thoi Nguyen khong on dinh. Trong gan nhu suot thoi Nguyen, khoi nghia nong dan no ra trien mien va trieu Nguyen khong the nao giai quyet noi. Tai sao va danh gia thuc trang do nhu the nao cho thoa dang.

Tu trieu Tu Duc (1848-1883), vuong trieu Nguyen cang ngay cang boc lo nhieu han che, bat cap, lam cho the nuoc cang ngay cang suy yeu va cuoi cung that bai truoc cuoc xam luoc cua thuc dan Phap. O day co hai van de quan trong dat ra la thai do cua trieu Nguyen doi voi xu huong canh tan phat trien kha manh duoi trieu Tu Duc va trach nhiem cua trieu Nguyen trong ket qua bi tham cua cuoc khang chien that bai. Canh tan dat nuoc va chong chu nghia thuc dan la hai yeu cau buc xuc, quan he mat thiet voi nhau. Van de dat ra khong chi o Viet Nam ma gan nhu ca phuong Dong va khi phan tich cung can nhin rong ra trong goc nhin so sanh voi mot so nuoc tuong tu tren pham vi phuong Dong, nhat la khu vuc gan gui cua Dong Nam A va Dong A.

Lam sang ro nhung van de tren se dua den mot cach nhin nhan va danh gia toan dien, ca mat tich cuc lan mat han che doi voi vuong trieu Nguyen trong tien trinh lich su Viet Nam.

2.4. Ve di san van hoa

Trong thoi gian tren 3 the ky tu giua the ky XVI den cuoi the ky XIX, thoi ky cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen da de lai cho dan toc mot di san lon lao nhat la mot giang son dat nuoc thong nhat bao gom ca dat lien va hai dao ve co ban tuong ung voi lanh tho Viet Nam hien dai. Lanh tho do vua ke thua cong lao xay dung va bao ve cua cac the he to tien tu khi dung nuoc Van Lang - Au Lac cho den giu the ky XVI, vua tiep tuc mo mang, khai pha ve phia nam cho den tan dong bang song Cuu Long. Tren lanh tho quoc gia do, thoi ky lich su nay con de lai mot di san van hoa do so bao gom ca van hoa vat the va phi vat the. Di san do mot phan dang hien huu tren dat nuoc Viet Nam voi nhung di tich kien truc, thanh luy, lang mo... va tat ca da hoa dong voi toan bo di san dan toc cung dong hanh voi nhan dan, voi dan toc trong cuoc song hom nay va mai mai ve sau, gop phan tao nen ban sac va ban linh dan toc, suc song va su phat trien ben vung cua dat nuoc.

Co do Hue la noi hoi tu va ket tinh cac gia tri van hoa dan toc trong mot thoi ky lich su khi ma kinh do nay lan dau tien trong lich su dan toc tro thanh trung tam chinh tri, van hoa cua mot quoc gia voi lanh tho thong nhat trai dai tu bac chi nam, tu dat lien den hai dao. Quan the di tich co do Hue da duoc UNESCO cong nhan la Di san Van hoa The gioi ngay 11-12-1993 va ngay 7-11-2003 Nha nhac cung dinh lai duoc cong nhan la Kiet tac truyen khau va Di san van hoa phi vat the cua nhan loai.

Trong so cac do thi hinh thanh va phat dat trong thoi ky nay, Hoi An la cang thi tieu bieu nhat va Khu di tich pho co Hoi An cung da duoc UNESCO cong nhan la Di san Van hoa The gioi ngay 4-12-1999.

Chua co mot thoi ky lich su nao de lai cho dan toc ba di san van hoa duoc the gioi cong nhan va ton vinh voi nhung gia tri mang y nghia toan cau nhu vay.

Trong di san van hoa phi vat the, co the noi rat nhieu dinh, den, mieu, nha tho ho trong tin nguong dan gian, chua thap cua Phat giao, dao quan cua Dao giao..., con lai den nay phan lon deu duoc xay dung hay it ra la trung tu trong thoi nha Nguyen. Nhieu nha tho cua Kito giao, trong do co Nha tho Phat Diem noi tieng cung duoc xay dung trong thoi ky nay. Tat ca di san nay rai ra tren pham vi ca nuoc tu bac chi nam.

Ve di san chu viet, thoi ky cac chua Nguyen, nhat la thoi ky vuong trieu Nguyen, de lai mot kho tang rat lon voi nhung bo chinh su, nhung cong trinh bien khao tren nhieu linh vuc, nhung sang tac tho van cua nhieu nha van hoa lon, nhung tu lieu ve Chau ban trieu nguyen, van bia, dia ba, gia pha, huong uoc, nhung sac phong, cau doi trong cac kien truc ton giao, tin nguong, nhung van khac tren hang nui, vach da...

Van hoc truyen khau cua thoi ky nay cung vo cung phong phu, gan lien voi ky uc cua cac the he va hoa quyen vao cac le hoi dan gian, cac phong tuc tap quan cua cac dan toc ma gan day cong viec suu tam da dat nhieu ket qua kha quan.

Ban ve chua Nguyen va trieu Nguyen, khong the khong tro ve Thanh Hoa, noi co Quy Huong (Ha Trung), co Gia Mieu Ngoai trang la que huong cua chua Nguyen Hoang, goc tich cua dong ho Nguyen Gia Mieu va xu Thanh cung la que huong cua nhieu be toi trung thanh, nhieu nguoi dan lao dong da theo chua Nguyen vao mo coi o phuong Nam trong nhung nam thang khoi nghiep gian truan nhat. Vi vay tren dat Thanh Hoa con de lai nhieu dau tich ve chua Nguyen va trieu Nguyen, dac biet la Khu lang mieu Trieu Tuong voi nhieu kien truc nghe thuat thoi Nguyen, mang y nghia linh thieng cua dat phat tich mot vuong trieu. Nhung rat tiec cac di tich nay hau nhu da bi pha huy, chi con lai phe tich va gan day, nam 2007 da duoc xep hang di tich quoc gia de mo dau mot ke hoach nghien cuu, phuc hoi, ton tao va phat huy gia tri.

Cac chua Nguyen va vuong trieu Nguyen da di vao lich su, nhung di san van hoa ma thoi ky lich su do da tao dung nen, ket tinh nhung gia tri lich su va van hoa cua dan toc, thi mai mai truong ton cung non song dat nuoc. Do la bo phan quan trong cua di san van hoa dan toc luon luon giu vai tro dong luc tinh than noi tai cua cong cuoc phuc hung dan toc, cua su phat trien ben vung cua dat nuoc, nhat la trong thoi ky cong ngiep hoa, hien dai hoa va hoi nhap cua dat nuoc hien nay.

  • Phan Huy Le
Chu thich:


[1] Dai Nam thuc luc, tien bien va chinh bien, nguyen ban chu Han luu giu tai Vien nghien cuu Han Nom, ban dich 38 tap, NXB Su hoc va Khoa hoc xa hoi, Ha Noi 1962 den 1978

[2] Dai Nam liet truyen, tien bien, chinh bien so tap va nhi tap, nguyen ban chu Han luu giu tai Vien nghien cuu Han Nom, ban dich 4 tap, NXB Thuan Hoa, Hue 1993

[3] Tran Trong Kim: Viet Nam su luoc, NXB Tan Viet, Ha Noi 1949, tr.405

[4] Tran Trong Kim: Viet Nam su luoc, Sdd, tr. 486

[5] Charles Maybon: Histoire moderne du pays d" Annam, Paris 1919

[6] Ch. Maybon, H. Rusiser: Lecture sur l" histoire d" Annam., Ha Noi 1919

[7] Phan Huy Le: Su hoc Viet Nam tren duong doi moi, tom tat tong ket hoi thao, bao Nhan dan ngay 15-1-1992.

[8] Tham khao Thu muc trieu Nguyen cua de tai KX-DL:94-16 do PGS Do Bang lam chu nhiem, gom hai tap. Hue 1997. Thoi chua Nguyen co 414 don vi, thoi vua Nguyen co 607 don vi, cong 1.021 don vi thu muc

[9] Mot so vi du:

Yu Insun: Political Centralisation and Judicial Administration in 17 century Vietnam, Journal of Asitic Studies , Seoul 1-1980

Yoshiharu Tsuboi: Nuoc dai Nam doi dien voi Phap va Trung Hoa, Luan an Tien si bao ve tai Truong Cao dang thuc hanh ve khoa hoc xa hoi, Paris nam 1982, ban dich tieng Viet, thanh pho Ho Chi Minh 1990

Yang Baoyun: Contribution a l" histoire de la principaute des Nguyen au Vietnam meridional (1600-1775), Etudes Orientales, Geneve1992.

Li Tana: Xu dang Trong, lich su kinh te-xa hoi Viet Nam the ky 17 va 18, Luan an Tien si bao ve tai Dai hoc quoc gia Australia nam 1992, ban dich tieng Viet, NXB Tre, thanh pho Ho Chi Minh, 1999

Li Tana, Anthony Reid: Southern Vietnam under the Nguyen, Singapore 1993

Choi Byung Wook: Southern Vietnam under the Reign of Minh Mang (1820-1841), Luan an Tien si bao ve tai Dai hoc quoc gia Australia, New York 2004.

[10] Chau ban trieu Nguyen dang duoc luu giu tai Cuc Van thu - Luu tru Nha nuoc gom 734 tap va 40 tap bi ket dinh dang xu ly.

[11] Hai suu tap dia ba lon nhat hien luu giu tai Cuc van thu - Luu tru Nha nuoc va Vien Nghien cuu Han Nom, gom 10.570 tap voi 18.884 dia ba cac thon ap, phan lon thuoc thoi nha Nguyen.

[12] Vien Vien dong bac co Phap (EFEO) da dap duoc 11.651 tam bia voi 20.980 thac ban, nam 1958 chuyen giao cho Thu vien Trung uong, sau chuyen cho Vien nghien cuu Han Nom quan ly. Sau do Vien Nghien cuu Han Nom tiep truc cong viec dap van bia, dua tong so thac ban len den tren 5 van, trong do so van bia thoi Nguyen chiem mot ty le quan trong. Xem:

Thu muc thac ban van khac Han Nom Viet Nam, 4 tap, NXB Van hoa - Thong tin, Ha Noi 2007

Tong tap thac ban van khac Han Nom, 10 tap, Ha Noi 2005.

[13] Xem:

Van Tan: Tra loi ong Le Thanh Khoi, tac gia sach "Nuoc Viet Nam, lich su va van minh", Tap chi Nghien cuu lich su so 12, 1960

Van Tan: Ai da thong nhat Viet Nam, Nguyen Hue hay Nguyen Anh? Tap chi Nghien cuu lich su so 51, 1963

Nguyen Phuong: Chung quanh van de ai da thong nhat Viet Nam, Nguyen Hue hay Nguyen Anh? Tap chi Dai hoc so 35-36, 1963

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

2.000 người Mexico phong tỏa phản đối vụ sinh viên mất tích

Ngày 26/11, hơn 2.000 người Mexico đã phong tỏa tuyến đường cao tốc nối liền thủ đô Mexico City với thành phố Acapulco trong cuộc biểu tình đánh dấu tròn 2 tháng kể từ ngày 43 giáo sinh bị bắt cóc ở bang miền Nam Guerrero.

Tìm hiểu: Nguyen Anh, Ha Noi, Dang Trong, Minh Menh, GS Phan Huy Le, Nguyen Hue, thanh pho Ho Chi Minh, dong bang song Cuu Long, Lich su Viet Nam, Phong trao Tay Son, mot cach khach quan, The ky XIX, cuoc chien tranh, nha su hoc, phuong phap luan, Trieu Nguyen, nam

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: GS Phan Huy Lê: Minh định chúa Nguyễn và triều Nguyễn

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet GS Phan Huy Lê: Minh định chúa Nguyễn và triều Nguyễn bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin GS Phan Huy Le Minh dinh chua Nguyen va trieu Nguyen

Nhan xet, hay lien he ve tin GS Phan Huy Le Minh dinh chua Nguyen va trieu Nguyen co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet GS Phan Huy Le Minh dinh chua Nguyen va trieu Nguyen de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tin van hoa trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tin van hoa
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0