Ernest Hemingway

- De tai chu dao cua Hemingway la long dung cam - suc chiu dung cua nguoi anh hung duoc thu lua va tu toi luyen de doi mat voi su doc ac lanh lung cua hien huu, dong thoi van khong khuoc tu nhung khoanh khac tuyet voi va sung man cua hien huu.

Ernest Hemingway (21/7/1899 - 2/7/1961)

Giai Nobel Van chuong 1954

* Nha van My

* Noi sinh: Oak Park, Chicago, Ilinois (My)

* Noi mat: Kettrum, Ohio (My)

Ernest Hemingway (1899-1961)

Ernest Hemingway duoc danh gia rat cao va duoc trao giai Nobel vi tai nang ke chuyen bac thay (nguyen li “tang bang troi”) the hien trong cac tac pham cua ong, ma dinh cao la Ong gia va bien ca. Nha van co gang va da truyen dat mot cach thanh cong cam xuc va an tuong ve cuoc doi bang van phong tinh tao, ro rang. Chu de chinh trong cac tac pham cua ong la tinh yeu, cai chet, su thanh cong va that bai cua doi nguoi.

Ernest Hemingway la con trai mot bac si va mot nu nghe si opera (nguoi cha tu tu nam 1928). Tu khi con di hoc, ong da co tho, truyen in tren cac bao truong. Tot nghiep pho thong nam 1917, E. Hemingway muon vao quan doi de tham gia vao The chien I, nhung khong duoc nhan vi li do suc khoe. Sau do ong lam phong vien, roi tinh nguyen sang Chau Au va tro thanh lai xe cho doi Hong Thap tu cua My tren mat tran Italia - Ao, bi thuong nang o do vao nam 1918. Moi tinh voi mot nu y ta nguoi My va kinh nghiem chien truong trong nhung nam thang nay da tro thanh co so cho cot truyen cuon tieu thuyet Gia tu vu khi ma ong viet sau do muoi nam (1929).

Tro ve que, E. Hemingway thay cuoc song o Chicago qua buon chan nen tim cach ra nuoc ngoai va cung Elisabeth Hadley, nguoi vo cuoi nam 1921, di khap Chau Au voi tu cach phong vien cua tuan bao Ngoi sao Toronto. Nam 1921 ong viet ve cuoc xung dot Hy Lap - Tho Nhi Ky. Viec lam quen voi nhung nha van My danh tieng dang song o Paris da dua ong den voi van hoc. Thanh qua dau tien la tap Ba truyen ngan va muoi bai tho in o Paris, 1923.

Nam 1926 E. Hemingway cho ra mat ban doc cuon tieu thuyet dau tay Mat troi van moc, phan anh tam trang cua lop nguoi goi la “The he lac long”. Nam 1929 ong thanh cong lon voi tieu thuyet Gia tu vu khi. Sau nhung chuyen di Tay Ban Nha (1931), du lich Chau Phi (1935), E. Hemingway viet nhieu tac pham khac. Ong cung viet kich ban phim tai lieu ve chien tranh.

Nam 1939, ong toi Cuba; mot nam sau ket hon voi nu nha bao Martha Gellhorn (li di nam 1944; ket hon lan thu tu nam 1946 voi Mary Wales). Nam 1940 ra doi tieu thuyet Chuong nguyen hon ai, duoc danh gia la mot trong nhung tac pham dinh cao cua E. Hemingway. Nam 1942, co mat trong mot don vi linh thuy danh bo My voi vai tro phong vien, E. Hemingway da tham gia tran do bo cua quan Dong minh xuong mien Tay Bac nuoc Phap va giai phong Paris.

Truyen vua Ong gia va bien ca (in nam 1952 trong tap chi Life) mang lai thanh cong lon trong gioi phe binh va cong chung rong rai, ke ve cuoc dau tranh cua con nguoi voi thien nhien nhu mot tat yeu cua sinh ton. Nam 1953 nha van duoc trao giai Pulitzer cho tac pham nay. Nam 1954 ong nhan giai Nobel Van chuong do su danh gia dac biet cao doi voi tac pham Ong gia va bien ca va anh huong quan trong cua nha van doi voi van hoc hien dai.

E. Hemingway co le la mot trong nhung tac gia phuong Tay duoc dich som va biet den nhieu nhat o Viet Nam, duoc dua vao chuong trinh sach giao khoa.

Nam 1961, o tuoi 62, con nguoi suot cuoc doi song nong nhiet do, do nhung dau don cua can benh xo vua dong mach, da tu tu bang sung san o Kettrum.

* Tac pham:

Ba truyen ngan va muoi bai tho (Three stories and ten poems, 1923).

Trong thoi dai chung ta (In our time, 1924).

Lu xuan (The torrents of spring, 1926), tieu thuyet.

Mat troi van moc (The sun also rises, 1926), tieu thuyet.

Dan ong khong co dan ba (Men without women, 1927), tap truyen ngan.

Gia tu vu khi (A farewell to arms, 1929), tieu thuyet.

Cuoc doi ngan ngui va hanh phuc cua Francis Macomber (The short and happy life of Francis Macomber, 1930), truyen.

Chet luc hoang hon (Death in the afternoon), truyen.

Nhung doi xanh Chau Phi (The green hills of Afrika, 1935), ki.

Tuyet tren dinh Kilimanjaro (The snow of the Kilimanjaro, 1936), truyen ngan.

Manh dat Tay Ban Nha (The Spanish Earth, 1938).

Co va khong co (To have and have not, 1937), truyen.

Doi quan thu nam (The fifth column, 1938), kich.

Chuong nguyen hon ai (For whom the bell tolls, 1940), tieu thuyet.

Ben kia song duoi tan cay (Across the river and into the trees, 1950), tieu thuyet.

Ong gia va bien ca (The old man and sea, 1952), truyen vua.

Dai hoi ton giao (A movable feast, 1964), ki.

Nhung hon dao giua hai luu (Islands in the stream, 1970), tieu thuyet, in sau khi ong mat.

Su that luc binh minh (True at first light, 1999), tieu thuyet, in sau khi ong mat.

* Tac pham da dich ra tieng Viet:

Ong gia va bien ca, Huy Phuong dich, NXB Van Hoc, 1962, tai ban nam 1986, 1999; NXB Van Nghe TP.HCM, 2000, 2002.

Ngu ong va bien ca (nguyen tac: The old man and sea), Mac Do dich, NXB Dat song, 1973.

Ong gia va bien ca, Le Huy Bac dich, NXB Kim Dong, 2000; NXB Dai hoc Quoc gia, 2001, 2002; NXB Van Hoc, 2004.

Ong gia va bien ca, Vuong Dang dich, NXB Van hoa - Thong tin, 2005.

Vinh biet chien truong (nguyen tac: A farewell to arms), Nguyen Luong Sac dich, NXB Gio Bon Phuong, 1967.

Chuong goi hon ai, Huynh Phan Anh dich, NXB Gio, 1972; NXB Van Hoc, 1995; NXB Van Nghe TP.HCM, 2002.

Chuong nguyen hon ai, Nguyen Vinh - Ho The Tan dich, Pham Thanh Vinh gioi thieu, NXB Van Hoc - NXB Long An, 1987 (in lan hai); NXB Van Hoc, 2001, 2004.

Nam muoi ngan do la, Le Thanh Hoang Dan va Mai Vi Phuc dich, NXB Tre, 1973.

Nhung hon dao giua dong nuoc am, Nguyen Tri Loi dich, NXB Tre, 1988.

Mot ngay cho doi, Mac Mac dich, So Van hoa - Thong tin Nghia Binh, 1985.

Hanh phuc ngan ngui cua Franxit Macombo, Mac Mac dich, Hoang Tuy hieu dinh, NXB Ngoai Van, 1986.

Hanh phuc ngan ngui cua Maccomber (tap truyen), nhieu nguoi dich, NXB Tac Pham Moi, 1986.

Cuoc doi hanh phuc ngan ngui cua Macomber, Le Huy Bac dich, in trong Truyen ngan Chau My, NXB Van Hoc, 2000.

Hanh phuc ngan ngui cua Mac Combo, Thai Ha dich, NXB Hoi Nha Van, 2003.

Gia tu vu khi, Hoang Le dich, NXB Van Hoc, 1993.

Truyen ngan Hemingway (2 tap), Le Huy Bac - Dao Thu Hang - Phan Ngoc Thuong dich, NXB Van Hoc, 1998.

The gioi dan ong khong co dan ba (tap truyen ngan), Phan Quang Dinh dich, NXB Van Nghe TP.HCM, 1998.

Mat troi van moc, Bui Phung dich, NXB Mui Ca Mau, 1988; NXB Hai Phong - NXB Van Nghe TP.HCM, 2000; NXB Van hoa - Thong tin, 2003.

Truyen cuc ngan Hemingway, Dao Ngoc Chuong - Nguyen Thi Huyen Linh dich, NXB Van Nghe TP.HCM, 2001.

Truyen ngan Ernest Hemingway, Le Huy Bac - Dao Thu Hang dich, NXB Van hoa - Thong tin, 2001.

Tu anh sang dau tien (tieu thuyet), Phan Quang Dinh dich, NXB Hoi Nha Van, 2002.

Tac pham Ernest Hemingway (truyen ngan, tieu thuyet), Le Huy Bac - Dao Thu Hang gioi thieu va tuyen dich, NXB Giao Duc, 2003.

Tuyet tren ngon Kilimanjaro va nhung truyen ngan khac, Huy Tuong - Pham Viem Phuong dich, NXB Van Nghe TP. HCM, 1997.

Tuyet tren ngon Kilimanjaro, Pham Viem Phuong dich, in trong Tuyen tap truyen ngan the gioi chon loc (tap 5), NXB Van Hoc, 1995.

Tuyet tren dinh Kilimanjaro, Duong Tuong dich; Muoi nguoi da do, Con meo trong mua, Nha cua linh, Rang doi tua dan voi, Nhung ke giet nguoi, Le Huy Bac dich, in trong Tuyen tap truyen ngan cac tac gia doat giai Nobel, NXB Van Hoc, 1999.

Khu trai nguoi da do, Nguyen Tuan Khanh dich, in trong Tuyen tap truyen ngan cac tac gia doat giai Nobel, NXB Van Hoc, 1997; Tap truyen ngan nuoc ngoai chon loc, NXB Quan Doi Nhan Dan, 1998.

Nhung ke giet nguoi, Lich su tu nhien cua cai chet, Le Huy Bac dich, in trong Truyen ngan Chau My, NXB Van Hoc, 2000.

© Trung tam Van hoa Ngon ngu Dong Tay

Tuyen duong cua Vien Han lam Thuy Dien

Anders Österling, Thu ky thuong truc Vien han lam Thuy Dien

Trong thoi dai chung ta, cac nha van My ngay cang in dau an manh me tren dien mao chung cua nen van hoc. Dac biet, the he chung ta trong vai thap ky qua da duoc chung kien mot su tai dinh huong cua quan tam van hoc, von khong chi ham an mot su thay doi tam thoi tren van dan ma thuc su la mot su dich chuyen cua gioi han tinh than, voi nhung he qua het suc to lon. Tat ca cac nha van moi noi len nhanh chong o nuoc My, nhung nguoi ma ten tuoi duoc chung ta thua nhan la nhung dau hieu day khich le, deu co mot diem chung: ho da biet tan dung tinh cach My, tinh cach bam sinh cua ho. Va cong chung Chau Au don nhan ho mot cach nong nhiet. Tat ca deu mong muon rang nguoi My hay viet nhu nguoi My, bang cach do gop phan minh vao cuoc tranh dua tren truong quoc te.

Mot trong nhung nha tien phong do chinh la nha van hien dang la trung tam chu y cua chung ta. Chang co gi qua dang khi ta noi rang Ernest Hemingway, hon bat cu dong nghiep nao khac o nuoc ong, da khien chung ta cam thay phai doi mat voi mot quoc gia con non tre nhung da biet tim kiem va thuc te da tim thay cach bieu dat chinh xac cho minh. [Va chang], khac han voi nha van binh thuong, chinh doi song cua Hemingway cung co dac trung noi bat la nhip dieu day kich tinh va nhung khuc ngoat gat. Voi ong, nang luong song nay tien trien theo cach rieng cua no, khong he bi anh huong boi [tam trang] bi quan hay vo mong tieu bieu cua thoi dai. Ong da tu duong phong cach cua minh o truong phong vien bao chi. Ngay tu luc lam phong vien tap su o phong bien tap bao Kansas City, ong da tham nhuan tien de cua cuon cam nang nha bao: “Hay viet cau ngan. Hay viet doan van ngan.” Viec toi luyen ky nang thuan tuy mang tinh ky thuat cua Hemingway ro rang da giup ong dat duoc mot ky luat tu giac trong nghe thuat voi suc manh khac thuong. Ong tung noi: thuat hung bien chi la nhung dom sang xanh leo let duoc phat ra tu chiec may phat dien. Nha van ong coi la bac thay trong nen van hoc My truoc do la Mark Twain voi tac pham Huckleberry Finn, voi dong chay nhip nhang cua loi tu su truc tiep va "dan da".

Nha bao tre den tu Illinois bi cuon vao cuoc The chien thu nhat khi ong tinh nguyen lam lai xe cuu thuong o Italia. Ong bi thuong lan dau o chien tuyen Piave voi nhung vet thuong rat nang do vo dan vo ban vao. Lan bi thuong khoc liet o do tuoi 19 la mot nhan to quan trong trong tieu su cua Hemingway. Chang nhung su kien do khong lam ong nhut chi, ma nguoc lai, ong coi viec mot nha van duoc tan mat chung kien chien tranh - nhu Tolstoy o Sevastopol - la mot tai san vo gia: chung kien, va mo ta chien tranh mot cach chan thuc nhat. Tuy nhien, phai mat vai nam ong moi dien ta duoc tron ven duoi goc do nghe thuat nhung an tuong hon don mot cach dau don cua ong ve chien tuyen Piave nam 1918: ket qua la tac pham Gia tu vu khi (A Farewell to Arms) ra doi nam 1929. No da thuc su dem lai danh tieng cho ong, mac du phong cach tu su doc dao cua ong da duoc minh chung qua hai tac pham noi bat [truoc do] ve thoi hau chien o Chau Au, Trong thoi dai chung ta (In Our Times, 1924) va Mat troi cung moc (The Sun Also Rises, 1926). Nhung nam sau do, thien huong bam sinh cua ong ve nhung canh tuong dau thuong va nhan tam da dua ong den Chau Phi voi tap quan san thu rung quy mo lon va Tay Ban Nha voi tro dau bo. Khi Tay Ban Nha tro thanh bai chien truong, ong da tim duoc cam hung cho tac pham lon thu hai, Chuong nguyen hon ai (For Whom the Bell Tolls, 1940) ve mot nguoi My tham gia cuoc chien vi tu do va "pham gia con nguoi", mot cuon sach ma o do nhung cam xuc ca nhan cua nha van duoc the hien sau sac hon bat cu dau khac.

Khi nhac den nhung yeu to quan trong nay trong sang tac cua Hemingway, ta khong nen quen rang ky nang tu su cua ong thuong thanh cong nhat khi no duoc tap trung vao mot khuon mau nho, nhung cau chuyen ngan suc tich, gian luoc den nghiet nga, voi su ket hop vo song giua don gian va chinh xac, cu the no dong dinh chu de cau chuyen vao y thuc chung ta, va roi moi cu giang deu kinh dong chung ta. Kiet tac lon nhat cua ong theo tieu chi nay la Ong gia va bien ca (The Old Man and the Sea, 1952), cau chuyen kho quen ve cuoc chien tay doi giua ong lao danh ca nguoi Cuba voi con ca kiem khong lo tren Dai Tay Duong. Trong khuon kho mot cau chuyen giai tri mo ra buc tranh xuc dong ve so phan con nguoi; cau chuyen la loi ngoi ca tinh than tranh dau cua con nguoi, khong qui phuc cho du khong dat duoc thang loi vat chat, loi ngoi ca chien thang tinh than ngay ca khi bai tran. Vo kich dien ra ngay truoc mat chung ta, tung gio tung gio mot, cac chi tiet gay can ngay mot don dap va ngay cang chat nang y nghia. “Nhung con nguoi sinh ra khong phai la de that bai”, cuon sach noi, “Con nguoi co the bi tieu diet chu khong the bi danh bai” (Co the tieu diet con nguoi, nhung khong the danh bai han).

Co le dung la nhung sang tac ban dau cua Hemingway thien ve nhung canh nhan tam, yem the, doc ac, nhung dac diem co the bi coi la mau thuan voi yeu cau cua giai Nobel ve mot tac pham mang "thien huong ly tuong". Nhung mat khac, ong cung co noi bi trang cua nguoi anh hung von la mot nhan to co ban trong cam nhan cua ong ve cuoc song; do la long yeu thich day nam tinh doi voi hiem nguy va phieu luu, voi long nguong mo bam sinh truoc bat cu ai hien minh cho nhung cuoc chien chinh nghia trong mot the gioi hien thuc bi de nen boi bao luc va chet choc. Trong moi truong hop, day chinh la phuong dien tich cuc trong su sung bai nam tinh cua ong; neu khong, su sung bai do co huynh huong chi thuan pho truong khoe me va lam that bai nhung muc dich cua chinh no. Tuy nhien, can nho rang, de tai chu dao cua Hemingway la long dung cam - suc chiu dung cua nguoi anh hung duoc thu lua va tu toi luyen de doi mat voi su doc ac lanh lung cua hien huu, ma dong thoi van khong khuoc tu nhung khoanh khac tuyet voi va sung man [cua hien huu].

Mat khac, Hemingway khong phai la mot trong nhung nha van viet de minh hoa cac de tai hay cac nguyen tac theo cach nay hay cach khac. Mot nha van hien thuc phai hoan toan khach quan va khong duoc co gang dong vai Chua troi. Ong da hoc duoc dieu nay ngay khi con lam bien tap o to Kansas City. Chinh vi the ong co the cam nhan chien tranh nhu mot so phan bi tham co anh huong quyet dinh den toan bo the he cua ong; nhung ong nhin no voi mot [tinh than] hien thuc binh than, khong ao tuong, khinh thi tat ca nhung binh luan thien ve cam tinh, mot tinh khach quan duoc trui ren, cang manh me hon boi vi dat duoc no khong de.

Vai tro cua Hemingway nhu mot trong nhung nha kien tao phong cach vi dai nhat trong ky nguyen nay la rat ro rang trong nghe thuat tu su cua ca My va Chau Au trong hon hai muoi lam nam qua, noi bat nhat la nhung cuoc doi thoai sinh dong va nhung cuoc khau chien ma trong do ong da tao ra mot chuan muc rat de bat chuoc nhung dong thoi rat kho dat duoc. Voi ky nang bac thay, ong tai tao moi sac thai cua ngon ngu noi cung nhu nhung lan ngat quang ma trong do dong suy nghi ngung bat va bo may than kinh long len vuot khoi vong cuong toa. Doi khi no giong nhu nhung cau chuyen phiem, nhung khong tam phao chut nao mot khi ta biet duoc phuong phap cua ong. Ong thich de doc gia tu suy ngam ve nhung dien bien tam ly, va chinh su tu do nay giup ong co the thoai mai quan sat tu nhien.

Khi ta nghien cuu sang tac cua Hemingway, nhung quang canh ro net bung len trong tam tri: cuoc chien dau cua Trung uy Henry trong mua tam ta va bun lay sau con hoang loan o Caporetto, canh sup cau o vung nui Tay Ban Nha khi Jordan hy sinh tinh mang, hay cuoc doc chien cua ong lao danh ca chong lai nhung con ca map trong nhung anh den dem lan toa tu Havana.

Khong dung lai o do, ta co the tim thay mot soi giay ket noi, hay goi do la mot soi giay bieu tuong keo nguoc tro lai hang tram nam chiec khung cui thoi gian, giua tac pham moi nhat cua Hemingway, Ong gia va bien ca, va mot trong nhung sang tac co dien nhat cua van hoc My, cuon Moby Dick cua Herma Melville; mot con ca voi trang bi ke thu cua minh, vi thuyen truong bi chung doc tuong ruot duoi mot cach dien cuong. Ca Melville va Hemingway deu khong muon tao ra mot cau chuyen ngu ngon; cai sau tham tham cua dai duong man chat cung nhung con thuy quai la qua du de tao nen yeu to tho ca. Nhung, bang cac phuong thuc khac nhau, ke lang man, nguoi hien thuc, ca hai deu dat den mot chu de chung: kha nang chiu dung cua con nguoi, va neu can, thach thuc ca nhung cai khong the. "Co the tieu diet con nguoi, nhung khong the danh bai han".

Vi nhung ly do tren, giai thuong Nobel van hoc nam nay duoc trao cho mot trong nhung nha van vi dai nhat cua thoi dai chung ta, mot trong nhung tac gia, mot cach chan thuc va dung cam, da tai tao nhung tinh cach thuan khiet trong giai doan day gian kho cua thoi cuoc. Hemingway, nay o tuoi nam muoi sau, la nha van thu nam cua My co vinh hanh nay. Vi ly do suc khoe, nguoi dat giai khong the co mat o day, giai thuong nay se duoc chuyen cho ngai dai su Hoa ky.

• Tan Don dich, Tran Tien Cao Dang hieu dinh

© Culture Globe

Dien tu

Do ngai John C. Cabot, Dai su My doc tai tiec chieu dai

Vi khong co dieu kien phat bieu va khong co kha nang hung bien cung nhu kha nang tu tu, toi chi muon bay to long biet on doi voi nhung nguoi dieu phoi su hao phong cua Alfred Nobel danh cho giai thuong nay.

Khong mot nha van nao tung biet nhung nha van vi dai khong duoc trao giai Nobel ma khong cam thay khiem nhuong khi chinh minh duoc nhan giai thuong nay. Khong can phai neu ten cac nha van do. Moi nguoi o day deu co the tu minh liet ke danh sach do tuy theo hieu biet va luong tam cua minh.

Le ra toi khong the nho ngai Dai su nuoc toi doc mot bai dien van ma trong do mot nha van tho lo tat ca nhung gi nam trong trai tim minh. Nhieu dieu co the chua nhan ro duoc ngay trong nhung gi anh ta viet, doi khi do la dieu may man cho anh ta; nhung cuoi cung tat ca se tro nen ro rang, va nho do, cung nhu nho muc do quyen nang cua minh, nha van se ton tai lau dai hoac bi quen lang vinh vien.

Viet lach, trong hoan canh tot nhat, la mot cuoc song co don. Cac to chuc cua nha van lam diu bot noi co don cua nha van, nhung toi khong cho rang nhung to chuc nay co the cai thien sang tac cua ho. Nha van cang xuat hien truoc mat cong chung bao nhieu, anh ta cang ru bot su co don, nhung thuong thi khi do tac pham cua anh ta giam gia tri. Do anh ta lam viec don doc nen, neu la mot tac gia du gioi, hang ngay anh ta phai doi mat hoac voi cai vinh hang hoac voi su hoan toan thieu vang cai vinh hang.

Doi voi nha van dich thuc, moi cuon sach phai la mot khoi dau moi, trong do anh ta co lam mot dieu gi bat kha luong dat. Anh ta phai luon co gang lam mot cai gi chua tung co ai lam, hoac nhung nguoi khac da co lam nhung that bai. Doi khi, neu gap may, anh ta se thanh cong.

Viet van se don gian biet bao neu chi can viet khac di nhung gi ma nguoi ta da viet hay roi. Chinh vi chung ta da co nhung bac thay van chuong vi dai den vay trong qua khu nen nha van phai but xa khoi qua khu, de di den noi ma khong ai co the giup anh ta.

Toi da noi qua lau doi voi mot nha van. Nha van chi nen viet ra nhung gi anh ta muon noi, chu khong phai thot ra bang loi. Mot lan nua, xin cam on quy vi.

• Tran Tien Cao Dang dich