Di tim lang mo vua Quang Trung

Trong qua trinh nghien cuu nhung gi co lien quan den Hue qua su hoc, dia ly, van hoc co, khao co hoc... nha nghien cuu Hue Nguyen Dac Xuan (NDX) phat hien ra lang mo vua Quang Trung co ten la lang Dan Duong.

Tu nhung chi dan cua nguoi xua

Theo mot chi dan khac cua Phan Huy Ich, khi vao lam viec voi Bui Dac Tuyen o chua Thien Lam ong moi biet Bui Dac Tuyen co thoi quen ban dem thuc lam viec ban ngay ngu.

Phan Huy Ich khong quen ngu ngay nen ngoi trong nha tro giai buon, bay ruou uong. Phan Huy Ich cho biet, nhung nguoi khach than giu lang thuong den uong ruou voi ong. Nhu vay lang Dan Duong phai o gan chua Thien Lam - noi o va noi lam viec cua vi Thai su trieu Tay Son.

Vua Quang Trung mat dot ngot, trieu dinh luc do dang phai doi pho voi tinh hinh chinh tri phuc tap: thu trong, giac ngoai, noi bo anh em nha Tay Son dang mat doan ket.

Xay lang, dap mo cho ong la mot viec lon, nhung phai giai quyet trong dieu kien hoan toan bi mat, neu khong giu duoc bi mat thi kho tranh duoc nhung dot bien khon luong.

Trong tinh canh ay mo vua Quang Trung phai duoc dat ngay trong cung dien Dan Duong. Bai Cam hoai cua Ngo Thi Nham cho biet, vua Quang Trung co mot cung dien ten la Dan Duong, cung dien nay o vung nui, sau do duoc su dung lam lang cho vua Quang Trung (Son Lang).

Vi the cung dien Dan Duong rat co the la hanh cung cua vua Quang Trung? Trong nhieu bai tho khac Ngo Thi Nham cung nhac den Dan Duong Lang, Dan Lang.

Phan Huy Ich cung da nhieu lan de cap den Dan Lang trong cac sang tac cua minh.

Nam 1799, khi Thai Vu hoang hau Le Ngoc Han qua doi, Phan Huy Ich viet dieu van cho vua Quang Toan, tac gia cho biet trieu Quang Toan da thoa man nguyen vong muon duoc mai mai o canh Quang Trung cua ba Ngoc Han, da cho tang ba ben canh lang vua Quang Trung: “Ben Dan Lang quanh quat mach lien chau”.v.v...

Qua nhung chi dan cua hai can than trieu Tay Son co the khang dinh lang mo cua vua Quang Trung nam tren vung nui phia nam kinh do Phu Xuan luc bay gio.

Can cu vao dat ten dia danh cua vua chua xua va dia hinh xu Hue, gan 20 nam qua NDX da cat cong di tim toa do cua Cung dien Dan Duong

Phu Duong Xuan va cung dien Dan Duong trong su sach

Dan Duong lang nam gan chua Thien Lam, co nghia la cung nam gan Phu Duong Xuan. Phu Duong Xuan duoc xay dung tu nam 1680.

Ly do xay dung Phu Duong Xuan o vung go doi nay duoc cac su gia giai thich la de cac Chua o trong mua lu lut va trong mua dong - cho nen con co ten goi la Cung dien Mua Dong.

Trong Phu bien tap luc (PBTL) Le Quy Don cho biet: “O ve man thuong luu bo nam ngan, co Phu Duong Xuan, Phu Cam. Di len phia tren nua co phu Tap Tuong...

Phan Huy Ich vao Thuan Hoa lam quan duoi trieu Tay Son, ong o Hue kha lau va ghi chep duoc nhieu tai lieu ve Hue. Nhung tai lieu do duoc con ong la Phan Huy Chu tham khao trong luc viet cuon Du Dia Chi - trong bo bach khoa Lich Trieu Hien Chuong Loai Chi.

Du Dia Chi co doan viet ve nhung cung dien o bo nam song Huong: “Nam ngan con song va tren mang thuong luu, lai co phu Duong Xuan, dien Truong Lac, hien Duyet Vo; ay la nhung toa nha nguy nga, mai dao ruc ro, co hanh lang bao quanh, tuong thanh vay boc; cua ngo mo thong ra tu phia, duoc cham tro va trang suc rat cong phu...

Sach Dai Nam Thuc Luc Tien Bien (DNTLTB) soan tu nam Minh Mang thu hai (1821) den nam Thieu Tri thu tu (1844), cac su than trieu Nguyen co doan viet tuong tu nhu cua Phan Huy Chu, nhung khong thay noi gi den Phu Duong Xuan.

Dieu do chung to rang den thoi Minh Mang - thoi viet DNTLTB - Phu Duong Xuan khong con nua (?) Theo NDX, DNTLTB khong nhac den Phu Duong Xuan vi hai le:

1. Phu Duong Xuan bi xoa vet tich tu dau trieu Gia Long nen khong con nua.

2. Khong nhac den Phu Duong Xuan de cho thong nhat voi chu truong Phu Duong Xuan bi mat tich tu sau khi binh loan nhu DNNTC da viet.

Phu Duong Xuan qua su sach Dong Tay la nhu vay. Nhung net chinh cua Phu Duong Xuan ma NDX tim kiem trong thuc te gom:

1. Co nhung bieu hien cua mot vung kien truc co dac biet da bi triet ha chon sau duoi dat nam giua chua Tu Dam (An Ton) va chua Tue Lam dung vao vi tri “phia thuong luu va hoi xa bo song Huong mot chut”.

2. Khu vuc nam tren go Binh An (mot phan cat cua go Duong Xuan cu) dung vao vi tri bac dan Nam Giao.

3. Dia the cho cao (dinh go) con nhieu dau vet mong tuong thanh, cho thap co ho ban nguyet, suoi Tien.

4. Khu vuc co bieu hien nhieu kien truc khac nhau nhu gieng nuoc, mong tuong thanh, da tang cot bieu hien cac cung that bi triet ha, giai ha rai rac nhieu noi. Khu vuc do da bi cam; cho mai toi dau ky sau XX quan lai va dan chung moi den sinh song.

Ngoai nhung net chinh nay, qua khao sat cua NDX con cho thay cac yeu to cat dia khang dinh co so chinh cua Phu co huong tay bac - dong nam, phu hop voi tap quan xay dung cung that cua vua chua phuong Dong. Vi the co the yen tam ve dia diem cua Phu Duong Xuan.

Di tim Phu Duong Xuan tren dia ban ap Binh An - TP Hue

Khu vuc chua Thien Lam va chua Van Phuoc, thuoc ap Binh An, co rat nhieu hien vat co.

Khi dao dat lam vuon hay dung nha, nguoi dan o day bat gap o duoi dat rat nhieu gach vo, da lat kho lon; co nhieu vien da lot duong thu nhat tu nhung cong trinh kien truc cu da bi chon vui xuong dat tu xua.

Con duong boc sau lung chua Van Phuoc di ra phia tay bac co nhieu dong giai ha duoc vun thanh bo rao phia sau chua Van Phuoc va phia truoc chua Tinh Do.

Nhieu bia mo cua cac vi To su chua Thien Lam bi mai duc, co thap ve sau duoc sua chua viet lai. Co rat nhieu lang xay bang da tan dung o khu vuc con Bong Su- ngay truoc chua Van Phuoc.

O Hue xua bong su chi duoc trong o cac cung dien, lang mo, hoac noi tho tu lon. Cai con nay co nhieu goc Bong su co chung to o day tung co cac cung dien, hoac la lang mo, hay mot noi tho cung quan trong nao do?

Truoc nam 1990, o Con Bong Su co mot ngoi lang voi mot tam bia lon dung tren lung mot con rua bang da trang. Tam bia da granit da bi “mai” nhan mat het chu.

Hien tam bia lon + rua da con dung o san sau chua Thien Lam. O phia tay nam tam bia + rua da chung ba bon chuc met co mot ngoi lang mo rong 3m, dai 4m, tam bia lang (1,1m x 1,1m) ghep bang ba phien da mong (Xem anh A.051).

Phia truoc lang co hai cai tru da hinh chop thap, mot cai ban da nho giong nhu mot cai ghe da vuong chon sau duoi dat. Phia sau lang co hai khoi da khac, mot khoi 55 x 35cm, chieu cao co hai cap, cap thap khoang 30cm, cap cao khoang 34 cm; mot khoi da tang cot 45 x 45cm, day 25cm.

Vien da tang cot nay rat dac biet, phan khoet giua mat da de ke cot co mot hinh tron bi cat mot khuc va duc rong ra. Cho khoet sau ay chung to mat cat ngang cay cot ke vao vien da ay co mot hinh tron va mot hinh tam giac ghep vao nhau.

O hai dau goc nhon cua tam giac co hai duong hoa van cuon len. Co vien da tang 45 x 45cm, lo ke chan cot lon va co hinh khoi dac biet, chung to no co xuat xu tu mot cung dien lon.

Day la lang cua than mau Thuong thu bo binh Pham Lieu. Nho quyen the ong Pham Lieu moi dam gop nhat “phe lieu da” tan dung trong khu vuc nay de xay dung lang cho than mau minh.

Nhung vien da do cua cung dien nao? Vi sao no lai tap trung vao khu vuc nay? Co lien quan gi den Phu Duong Xuan “da bi mat tich” va lang Dan Duong “da bi quat pha” khong ?

Khu vuc Cung dien Dan Duong da ro, cau hoi: Dan Lang o dau co the xac dinh nam trong khu vuc Phu Duong Xuan / Cung dien Dan Duong ay. Nhung dia diem huyet mo tang vua Quang Trung da bi quat pha cu the o vao cho nao trong khu vuc nay?

Giai phap co ban de tra loi cau hoi nay NDX da dua ra cach day 15 nam nhung cac co quan khao co hoc cua nha nuoc chua vao cuoc nen ong chi dam dat ten cho cong trinh nghien cuu nay la “Gop mot giai phap vao viec tim dau tich lang mo vua Quang Trung”.

Cau tra loi cuoi cung con doi ket qua khai quat khao co hoc.

Thanh Tung