Cong chieng Tay nguyen tam voc nhan loai

Tags: Ha Noi, Dac Lac, Bao tang dan toc hoc, Dan toc Gia Rai, nha nghien cuu, chua tung co, Cong chieng, Tay Nguyen, nhan loai, nhac cu, nghe thuat, van hoa, bo, nam, den


Cong chieng Tay nguyen tam voc nhan loai

TTCN - Mot cuoc trinh dien cong chieng chua tung co qui tu 200 nghe nhan cua tam dan toc Gia rai, B"rau, Churu, M’nong, Ede, Ma, Xedang va Bahnar tai khuon vien Bao tang Dan toc hoc (Ha Noi) ngay 12-10 vua qua.

Do cung la “de dan” cho cuoc toa dam “Gia tri van hoa cua cac nhac cu go bang dong cua VN va cac nuoc trong khu vuc”.

Cuoc trinh dien nham ton vinh khong gian van hoa cong chieng nam tinh Tay Nguyen (Gia Lai, Dac Lac, Dac Nong, KonTum, Lam Dong), tien toi lap ho so trinh UNESCO xet duyet nhu mot kiet tac truyen khau va phi vat the cua nhan loai dot 3 - 2005.

Mot nghe thuat tu nhien

“Mot cam giac hoanh trang, thieng lieng se troi day trong ta khi nghe dan cong chieng Gia Rai va Bahnar trinh dien” (GS To Ngoc Thanh). Do chinh la cam giac ma nhieu nguoi da trai nghiem qua phan trinh dien cua 40 nghe nhan Bahnar voi dan cong chieng tai hien le Dam trau, Mung nha rong, Mung lua moi, Mung dam cuoi, Mung duoc mua, Bo ma...
Cong chieng Tay nguyen la noi tiet tau va giai dieu gap nhau. Moi nhac cong choi mot not va mot mo hinh tiet tau, ket hop lai thanh be, thanh giai dieu.

“Cong chieng Tay nguyen bao luu duoc hinh thuc dien xuong tap the - cong dong, hop tau bang cach nghe nhau, tuc phai co tam linh cong dong ung vao - GS To Vu khang dinh - Hoan toan xa la voi viec ca nhan hoa, nghe si hoa nguoi bieu dien, van hoa cong chieng chi con o Dong Nam A, va nguyen thuy nhat la o Tay nguyen”. TS Vu Nhat Thang cho rang cong chieng dua theo hang am cua ong hoi khong khoet lo bam - loai nhac cu lau doi hon va pho bien o Tay nguyen - “cung co nghia la dua theo thang am cua Troi, vua thieng lieng vua doc dao”.

Cong chieng Tay nguyen tam voc nhan loai
Moi con nguoi Tay nguyen la mot nghe si, nhac si thuc thu, co the vua hat vua mua, su dung tung nhac cu hay tham gia vao dan nhac cong chieng mot cach thanh thao. Kha nang am nhac cua nguoi Tay nguyen duoc phat trien tu nhien va pho bien trong cong dong. Ngay truoc, nam nu den tuoi truong thanh ma khong biet choi cong chieng con kho lap gia dinh!

“Cai noi cua cong chieng rat co the la Truong Son - Tay nguyen” la gia dinh cua GS Jose Maceda (Philippines) cach day hon 20 nam. Dong Son da tro thanh ten goi cho ca nen van hoa thoi ky do dong cach day khoang 3.500 nam trong khu vuc Dong Nam A. Hien nguoi Muong o Thanh Hoa, Hoa Binh van con nhung dan cong chieng den 12 chiec.

Mot gia thiet da duoc GS To Vu xac nhan: cong chieng rat co the co nguon goc Viet - Muong, nhung ve sau trong qua trinh dai Han hoa da bi mai mot di; chi con lai nhanh “tron len nui” (Muong) la luu giu duoc... Mot thuc te cung co them gia thiet nay la dong bao dan toc Tay nguyen van chua tu che tac duoc nhac cu cong chieng ma phai mua cua nguoi Kinh, nguoi Lao, Campuchia.

Cong chieng Tay nguyen tam voc nhan loai
Mot nghe thuat thieng

“Cong chieng cang co bao nhieu thi than chieng cang manh bay nhieu... Nguoi chu nhieu cong chieng khong chi la nguoi nhieu cua cai ma cai chinh la duoc suc manh cua than chieng phu ho” (To Ngoc Thanh). “Dong ho, lang nao co nhieu cong chieng se duoc cac dong ho, lang khac ne nang, nghe theo. Gia lang o lang ay co the duoc ton len lam gia lang cho ca mot vung” (Pham Cao Dat). Cung chang phai ngau nhien ma mot vai nguoi trong vung co the dam nhiem viec “len day” chieng sau moi ky su dung thuong chinh la gia lang.

Ngay khi dua tre vua ra doi, nguoi ta da dem cong den danh ben tai no, goi la le thoi tai. Chieng cong luon co mat trong cac le cung tu khi con nguoi con la thai nhi trong bung me cho toi khi vinh biet cuoc doi, chua ke trong vo so nghi le nong nghiep o Tay nguyen, keo dai tu thang ba den thang muoi hai.

Trong moi le hoi, cong chieng la phuong tien duy nhat de con nguoi thong linh (voi than), giao hoa voi troi dat va giao tiep trong cong dong. Danh cho khi tren cay cung quen bam chat vao canh den nga xuong dat/ Danh cho ma qui mai nghe den quen lam hai nguoi (Truong ca Dam San). Su thi cua nguoi Ede, M’Nong con ke lai nhung cuoc “chien tranh” giua cac bo toc nham chiem doat cong chieng.

Nguoi Xedang ke rang: Thuo xa xua co lan voi du tran ve pha ray, pha buon. Con trai Xedang mang theo lao, ten la cung hop suc tieu diet thu du, danh nhau suot may ngay dem, suc tan luc kiet ma thu du cang hung ton. Ho chi con biet chap tay cau Yang. Bong ho thay dun len mot u dat, dao xuong thay mot vat bang dong tron nhu ong mat troi to bon nguoi om moi xue.

Go vao vat ay phat ra tieng tram vang dong nui rung khien dan thu du ngo ngac. Roi cac u dat lien tiep moc len, mang theo cac vat bang dong hinh dang tuong tu nhung nho dan, am cang cao. Khi da co trong tay hon 10 chiec chieng, dong thanh go len thi tieng tram nhu thac do, tieng cao nhu thac reo khien voi du phai chay vao rung sau...

“Cac toc nguoi Tay nguyen quan niem nhac cu nhu con nguoi - cang nhieu tuoi tieng noi cang duoc ton trong. Cong chieng cang lau nam, trai qua nhieu lan nghi le cang thieng” (Pham Nam Thanh). Nhung bo chieng tieng hay va thieng co gia tri tinh bang 1-2 con voi hoac 40 con trau. Nguoi B’Rau cho rang chieng tha (gom hai chiec chong va vo) chinh la to tien cua ho. Danh chieng ho goi la go tha poi, nghia la “moi tha noi”. Thu tuc de mo mot bai chieng rat khat khe, phai cho tha an, cho tha uong, khan moi troi dat va nhieu nguoi den chung kien...

Nguoi Xedang Sdra co chieng buar duy nhat mot chiec - chu nhan phai cat rat ky, so nguoi ngoai hoac tre con khong biet dem ra danh thi kho, se bi gia lang phat nang. Cac dan toc Tay nguyen deu dat ten chieng trong mot bo theo vai ve nhu trong mot gia dinh va phan biet chieng thieng (co Yang tru ngu) voi chieng thuong de dung trong cac dip le trong hoac sinh hoat thuong ngay. Co bo chieng chi duoc danh khi co vat hien sinh tu bo tro len!

Mot nghe thuat dang bi de doa

Giua nhung nam 1970, uoc tinh tinh Dac Lac co khoang 1 van bo cong chieng, trong do nguoi Ede chiem gan 7.000 bo. Moi gia dinh hau het deu co cong chieng. Nha kha gia co toi hang chuc bo. Sau hon mot thap ky “chay mau”, den nam 1993, toan tinh con hon 4.675 bo, den 2003 con 3.825 bo = 27.428 chiec chieng.

Nhu vay trong 10 nam gan day, Dac Lac mat 850 bo cong chieng, nhieu bo da qua cac lo duc cua nguoi Kinh hoa than thanh dinh dong, chan huong cung cac vat dung khac. Thoi phong kien, nguyen lieu khan hiem, cong chieng tung duoc duc bang tien. De lam duoc mot bo chieng, phai nung chay hang chuc can tien! Hien nguoi Gia Rai van luu giu duoc nhieu bo chieng nhu vay, ho goi chung la chieng Bao Dai.

Nha nghien cuu Pham Cao Dat (Kontum) con phat hien ra hien tuong “chay mau nguoc”. Tu chuyen tang nhau cong chieng, roi tang tien de dong bao mua, co huyen da ra han nghi quyet trich ngan sach cho moi lang dan toc mot bo cong chieng. Va ho cu nguoi Kinh di mua thu chieng bay la liet doc quoc lo 1A qua Quang Nam - Da Nang. Trong qua trinh van chuyen lan lon bo no voi bo kia roi cu dem du moi lang 11 chiec la cap phat. Cao do sai het, bo chieng chi co gia tri... dong nat. Chua day hai nam, ho da mua ve 31 bo nhu the va bao cao rang da thuc hien nghi quyet nghiem chinh: 100% lang da co chieng moi!

Van Pham Cao Dat canh bao: “Viec tach cong chieng ra khoi moi truong sinh hoat cua no can het suc than trong. Bien nghe nhan phai thanh dien vien, tham chi con dat tay chi viec cho ho, san khau hoa tuot tuot. Cai qui nhat la su cong cam cua san khau dan gian khong con. Sinh hoat cong chieng kieu do that su vo hon, khong con ngo nao de nghe nhan ngau hung sang tao ca...”.

So Van hoa - thong tin Lam Dong dung mot khai niem khac de chi viec nay: “Mot khi cai thieng bi giai, dong nghia voi co hoi de chieng cat loi khong con nguyen ven nua, chieng tro ve voi ban the: thuan tuy la nhac cu tu than vang, hoac co khi la thu dong nat re tien”. Nha nghien cuu Dang Hoanh Loan lai co mot goc nhin khac: “Vi tinh nghe thuat doc lap nen ngay hom nay cong chieng Tay nguyen da khong chi le thuoc vao khong gian van hoa tin nguong nhu truoc day, ma da du kha nang de buoc len khong gian cua nghe thuat co buc dien”.

Nam 1974, mot dan chieng la tu huyen Mang Giang (Gia Lai) ra Ha Noi trinh tau theo thang am binh quan nhu Tay. Thi ra thanh nien dan toc da go lai chieng cho co num het... de choi nhac moi. Cach danh cung duoc cai tien, chi hai nguoi choi mot dan chieng treo. Day chinh la loai chieng thanh nien thinh hanh vao cuoi nhung nam 1970 va bi cac nha nghien cuu kich liet phan doi. Thoi diem ay, cac dieu xoang cung duoc bien doi cho nhanh manh, rao ruc hon...

Toi day, xin muon y cua nha nghien cuu Bui Trong Hien: du cong chieng co duoc cong nhan la kiet tac cua nhan loai hay khong, viec chung ta can lam van la phai biet tran trong va gin giu nghe thuat chi co o VN nay.

NGUYEN MANH HA

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

Ukraine, Nga đạt thỏa thuận về cung cấp nhiên liệu hạt nhân

Một quan chức tại Kiev ngày 25/11 cho biết Công ty điện hạt nhân quốc gia Energoatom của Ukraine đã đạt được thỏa thuận với Công ty nhiêu liệu quốc doanh TVEL của Nga về việc cung cấp nhiên liệu hạt nhân cho các lò phản ứng của Ukraine trong vòng 2 năm tới.

Tìm hiểu: Ha Noi, Dac Lac, Bao tang dan toc hoc, Dan toc Gia Rai, nha nghien cuu, chua tung co, Cong chieng, Tay Nguyen, nhan loai, nhac cu, nghe thuat, van hoa, bo, nam, den

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Cồng chiêng Tây nguyên - tầm vóc nhân loại

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Cồng chiêng Tây nguyên - tầm vóc nhân loại bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Cong chieng Tay nguyen tam voc nhan loai

Nhan xet, hay lien he ve tin Cong chieng Tay nguyen tam voc nhan loai co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Cong chieng Tay nguyen tam voc nhan loai de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tin van hoa trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tin van hoa
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0