Con duong phia truoc

Tags: Hoa Ky, Han Quoc, Lien Hiep Quoc, Thai Lan, Trung Quoc, Do Thai, cac nuoc dang phat trien, an sinh xa hoi, phuc loi xa hoi, thi truong tu do, toan cau hoa, khong phai la, nen kinh te, he dieu hanh, chung ta, nam


Con duong phia truoc

Mua dong nam 1996 toi thap tung ba Madeleine Albright, Dai su cua Hoa Ky tai Lien Hiep Quoc thoi do sang nhung vung chien su o chau Phi, noi trien khai luc luong gin giu hoa binh cua Lien Hiep Quoc.

Chung toi den nhung vung noi chien o Liberia, Angola, Rwanda va Burundi. Dung chan chang cuoi o Rwanda, ba Albright de nghi nhan vien va phi hanh doan cua chuyen co Boeing 737 chup anh chung o duong bang san bay quoc te Kigali. Chiec chuyen co son mau trang soc xanh giong chuyen co Airforce One cua Tong thong Hoa Ky voi dong chu “United States of America” [Hop chung quoc Hoa Ky].

Nhan vien va phi hanh doan dung doc theo bac thang va duoi canh may bay. Trong so ho co nguoi My goc Hy Lap, goc Czech, Do Thai, da den va da trang. Co nhung nhan vien phi hanh doan que o cac lang que va nhung chuyen vien cua Bo Ngoai giao tot nghiep Dai hoc Ivy, tat ca dung ben nhau sat canh. La mot phong vien, toi khong nghi minh nam trong doi ngu do, toi dung sang voi cac nhan vien Rwanda, quan sat cuoc chup anh. Nhung nguoi Rwanda to ra ngac nhien truoc canh chup anh. Toi co cam giac ban khoan: khong ro ho nghi gi khi thay mot tap hop dep nhat tuong trung cho nuoc My nhu vay: tinh than cong dong, su gan bo va san sang don nhan nhung nguoi dan tha huong, su tu do va co hoi cho nhung con nguoi muon vuon len nhung vi tri cao va quan trong nhat; khai niem cong dan dua tren su trung thanh voi mot tu tuong chu khong phai mot bo toc. Buc anh do tuong trung cho dieu ma dat nuoc Rwanda chua dat toi. Rwanda vua buoc ra khoi mot cuoc noi chien giua cac bo toc – cung thuoc Rwanda nhung bo toc nguoi Hutu da kinh chong bo toc Tutsis – trong do mot trieu nguoi da bi giet, mot so trong bon ho da bi chem chet bang ma tau. Rwanda chi toan la cay O liu ma khong co xe hoi Lexus, mot dat nuoc cay coi can kho, goc re chen ep lan nhau ma khong dam choi ra hoa la.

Dung tren duong bang san bay nhin canh do, toi cam thay gian du – khong phai vi tan tham kich o chau Phi – ma vi cuoc tranh cai ve ngan sach trong Quoc hoi Hoa Ky. Doi voi toi luc do cung nhu gio day, duong nhu nuoc My da va dang nam giu duoc mot dieu gi do that phi thuong. Nhung neu muon bao ton no, thi nuoc My can phai tra tien va phai vun trong no. Nhung khi toi nghe nhung tan nghi si thuoc Dang Cong hoa lua 1994 phat bieu voi nhung giong noi han hoc, giong noi khong chiu nhuong bo, giong noi lam nhu the Chinh phu My la mot thu ma quy gi do. Toi nghe thay giong nam va nu khang khang keu goi hay de cho thi truong duy nhat quyet dinh, nhung nguoi do nghi rang loi the kinh te se den tu thuong mai tu do va toan cau hoa, va the gioi se tu lo lay ban than cua no. Toi da nghe nhung luat su cho rang nuoc My khong co trach nhiem gi dac biet trong viec duy tri cac dinh che toan cau, nhu Lien Hiep Quoc, Ngan hang The gioi hay IMF, nhung dinh che quyet dinh su on dinh cua mot he thong quoc te ma trong do nuoc My duoc huong loi hon cac nuoc khac nhieu.

Vay khi dung tren duong bang san bay Kigali suy nghi ve nhung dieu do, toi tu nhu: “Quy vi tan nghi si Cong Hoa, moi quy vi sang chau Phi ma song – noi nay chinh la thien duong cho quy vi.” Vang, khong mot ai o Liberia phai nop thue. O Angola khong co su kiem soat vu khi. Chung ta khong thay co che do phuc loi nao o Burundi va khong co su can thiep nao tu phia chinh phu doi voi cac thi truong o Rwanda. Nhung rat nhieu nguoi dan o day lai mong co duoc nhung can thiep do. Chang han, nhan vien le tan o Luanda, Angola da nhin toi nhu the toi la mot thang dien, khi toi hoi chi rang neu di dao vai ba pho phuong gan khach san toi o, vao giua trua, thi co an toan hay khong.

“Khong, khong, khong,” – chi lac dau – “khong an toan dau.” Toi cuoc rang chi nay san long nop vai thu thue de co duoc them canh sat di tuan trong pho xa. Va roi lai co mot phong vien dai phat thanh Liberia den gap toi o Monrovia va doi duoc biet tai sao linh thuy My den Liberia sau khi noi chien no ra nam 1989, nhung chi di tan kieu dan My, va bo lai dan chung Liberia de ho danh lan nhau. “Chung toi nghi, linh thuy My dang den, chung ta se duoc cuu thoat,” phong vien nay noi, “nhung ho den roi lai ra di. Tai sao ho lai co the bo di nhi?” Kho than cho anh chang, dat nuoc cua anh khong co linh thuy de cuu anh. Toi cung danh cuoc rang anh ta cung rat san long tra tien thue de co duoc nhung nguoi biet lam dieu thien. Ho khong ngai ngung gi chuyen o Liberia co mot “chinh phu manh.” Ho khong lo ngai gi ve chuyen co chinh phu – vi nhung bang dang va chua dat da hoanh hanh o dat nuoc cua ho da hon mot thap nien. Khong, Liberia co the khong bao gio phai lo doi pho voi nan cua quyen va quan lieu cua chinh phu. Qua thuc toi chi thay co moi mot noi quy trong toa nha hanh phap o Liberia trong hinh thuc mot tam bien chi dan gan tren canh cua lo cho vet dan. Bien nay ghi: “Nop vu khi cua quy vi o day.”

Cac nha tuyen dung hoan toan khong phai lo den nhung luat le ve an toan lao dong o Angola, khong ke den nhung dich vu cho nguoi tan tat. Con so 70.000 dan Angola bi vap phai min gai trong thoi gian suot 25 nam qua, lam cut chan tay, ho van dang ton tai. Ban co the thay ho khap khieng di tren duong pho cua thu do Luanda, o quang truong Felliniesque, xin an va dung gay go de thay cho chan tay. Va o Rwanda lan Burundi, khong ai bi doi hoi phai dong gop cho Head Start, bao hiem that nghiep, Medicaid, dich vu cho sinh vien vay tin dung. Thay vao do, ho tham gia canh tranh kich liet, chiem dat, chiem nang luong va nuoc sach, trong do nhung bo lac nguoi Hutu va Tutsi thuong xuyen giet lan nhau.

Nguoi ta noi luc do rang cac tan nghi si Cong hoa chua bao gio du tiec tung trong Quoc hoi. Ho nghi lam nhu the se bi mat uy tin truoc vung cu tri cua ho. Phan lon trong so do tham chi cung khong co ho chieu. Chang sao. Ho muon chiem duoc tat ca nhung loi quyen gan voi viec tro thanh nhung Michael Jordan trong phuong dien dia-chinh tri, voi viec tro thanh nguoi My toan cau hoa, nhung khong can phai hy sinh hay co trach nhiem gi ca – du o trong nuoc hay nuoc ngoai. Ho nen den nhung vung chau Phi bi chien tranh tan pha de cam nhan thuc su ve nhung gi xay ra cho nhung dat nuoc da mat di tinh cam cong dong, cam giac dan chung co no nan voi chinh phu, cam giac nguoi nay co trach nhiem voi nguoi kia, va noi ma nguoi giau phai song sau nhung kin cong cao tuong, cua so boi den, trong khi nguoi ngheo thi lang thang noi cho bua.

Toi khong muon song trong nhung dat nuoc, nhung the gioi nhu vay. Khong nhung noi do thieu luan thuong va dao ly, chung ngay cang thieu ca an ninh nua. Tim cach tranh nhung tham canh do can phai la trong tam cua cac chinh sach doi noi va doi ngoai cua Hoa Ky ngay nay. That khong may, ca Dang Dan chu lan Dang Cong hoa deu chua phan anh day du duoc trong cac cuong linh cua ho su qua do tu Chien tranh Lanh sang toan cau hoa. Nhieu luc ca hai dang nay ung xu theo cai loi rang the gioi gio day cho phep nuoc My co the to ra hep hoi va thien lech khi ban toi bat cu van de gi. Doi voi van de nghiem tuc – loi ich quoc gia ngay nay, dieu can duoc ban bac la lieu nguoi My co the dinh nghia duoc mot moi de doa moi doi voi moi dan toc, chu khong phai la ve mot nhiem vu chung. “Ke thu to lon” van la trong tam de xay dung chu nghia quoc te cua My, chu khong phai la “co hoi lon,” cang khong phai la “trach nhiem lon.”

Trong qua trinh toan cau hoa thoi nay, nuoc My qua la dang chia se mot loi ich chung cua moi dan toc – mot thu loi ich bao gom ca mot co hoi lan mot trach nhiem lon. Noi don gian la: La mot dat nuoc huong loi phan lon tu cuoc hoi nhap toan cau thoi nay – la dat nuoc ma dan chung, san pham, gia tri, cong nghe va y tuong duoc toan cau hoa o muc do cao – nhiem vu cua chung ta la duy tri tinh ben vung cua toan cau hoa. Va mot phuong cach de thuc hien la giu cho he thong quoc te on dinh, tao dieu kien cho nhung yeu to tien tien dan dat nhung yeu to tri tre, vi cuoc song cua nhieu nguoi dan o nhieu dat nuoc. Trong Chien tranh Lanh, van de chinh tri can ban la: Ban lua chon phan cung va he dieu hanh nao? Trong toan cau hoa, cau hoi chinh tri hang dau la: Lam the nao ung dung that tot cai phan cung va he dieu hanh duy nhat con ton tai – chu nghia tu ban thi truong tu do trong boi canh hoi nhap toan cau? Hoa Ky co the va can phai dong vai tro guong mau trong viec dap lai cau hoi nay.

Hoa Ky co 200 nam lich su de phat minh, cai tien va tieu chuan hoa nhung can can giu cho thuong truong duoc tu do phat trien ma khong bien thanh nhung con quai vat. Chung ta co cong cu de cai cach. Va chung ta se co loi khi cai cach. Quan tri toan cau hoa la trach nhiem ma nuoc My khong dam bo qua. Do chinh la loi quyen dan toc cua chung ta ngay nay. Chinh dang nao hieu ro dieu do truoc het, tu do xay dung duoc mot cuong linh dang tin cay, nhat quan va sang tao, se la chinh dang dat dau cau cho Hoa Ky tien den tuong lai.

Muon doi dau voi thach thuc do ban can bat dau bang cach loai bo nhung ngon ngu cua thoi Chien tranh Lanh – nhung ngon ngu khong con the hien duoc thuc trang hien nay, va xay dung mot he thong cac thuat ngu moi thich hop voi toan cau hoa. Voi muc dich nay, toi da thiet ke mot so do, trong do, toi tin rang, the hien 4 thuc the chinh tri can ban ma dan chung co the lua chon trong thoi toan cau hoa. Ross Perot Newt Gingrich Dick Gephardt Bill Clinton

De nhan biet ban la ai va doi thu cua ban la ai trong thoi dai nay, hay su dung he thong sau day: Duong nam giua chay tu trai sang phai bieu thi toan cau hoa; truoc het ban hay danh dau mot diem tren duong nay phan anh ban hieu duoc bao nhieu ve toan cau hoa. Cuoi con duong nay ben tay phai la “nhung nguoi hoi nhap toan phan”. Day la nhung nguoi hoan toan mong muon don nhan toan cau hoa vi ho nghi toan cau hoa la dieu tot hay dieu duong nhien va mong muon duoc thay no qua thuong mai tu do, thuong mai internet, lien he giua truong hoc, cong dong va doanh nghiep, email, tat ca de duy tri hoi nhap toan cau 24/ 24 tieng moi ngay, suot 24 mui gio va thong qua khong gian dien toan.

Dieu cuoi cua con duong nay ben tay trai la “nhung nguoi ly khai toan phan”. Ho la nhung nguoi coi thuong mai tu do va hoi nhap cong nghe la dieu cha ra gi va chua chac da xay ra, vi theo ho toan cau hoa lam cho khoang cach giau ngheo tang len, cong an viec lam bi chuyen khoi bien gioi quoc gia, ban sac van hoa bi xoa nhoa va doi song roi se bi nhung ban tay vo hinh cua thuong truong nhao nan va kiem soat. Ho muon toan cau hoa ngung lai. Ho muon giet ngay toan cau hoa.

Vay ban la ai? mot nguoi “ly khai”? hay mot nguoi “hoi nhap”? hay mot nhan vat trung dung?

Bay gio nhin vao duong chay tu tren xuong duoi – duong bieu thi phan phoi cua cai vat chat. No bieu thi cac the loai chinh sach ma ban muon chinh phu phai thiet lap khi theo duoi toan cau hoa va chiec ao nit nam vang. Diem cuoi duoi day con duong nay la “Nhung nguoi mong muon an sinh xa hoi” hay SSN. Toi coi SSN la nhung nguoi tin rang toan cau hoa chi co the ben vung khi no duoc dan chu hoa tren ca phuong dien kinh te lan chinh tri. Ve kinh te, dieu nay khong co nghia la nhung chinh sach an sinh xa hoi chi de “hung” nhung nguoi cham tien va thieu nang luc. Chung sinh ra de “dua” nhung nguoi do vao guong, trang bi cong cu va tai nguyen cho ho san xuat va canh tranh. Ve chinh tri co nghia la khuyen khich dan chu hoa o cac nuoc dang phat trien, vi neu khong co tu do ca nhan thi se khong co tu do tang truong kinh te.

Di khien khong phai ai cung nhat tri voi quan diem nay. Chinh vi the o dau kia cua truc thang dung la “nhung nguoi ca lon se nuot ca be”. Loai nguoi nay cho rang toan cau hoa se dua den viec ai manh nay thang, va ai yeu tat bi bo roi. Ho muon thu hep quyen luc va co cau chinh phu, cac loai thue va an sinh xa hoi va de cho dan chung tu do canh tranh, chiem doat va tu huong nhung thanh qua ca nhan hoac rang chiu neu to ra yeu kem qua. Nhung nguoi theo loi “ca lon nuot ca be” cho rang quan trong nhat la kiem va giu duoc cong an viec lam, khong nen nghi den chuyen neu thua thiet thi se co nguoi cuu giup.

Vay ban dung o dau trong cai truc nay? Ban la nguoi tin vao loi ich cua an sinh xa hoi? Hay ban theo truong phai “ca lon nuot ca be”? Hay ban la nguoi trung dung?

Tat ca nhung yeu nhan trong chinh truong Hoa Ky ngay nay co the duoc nhan dien va hieu duoc qua ma tran nay hon la nhung nhan hieu ta van gap: Dan chu, Cong hoa hay Doc lap. Bill Clinton la mot con nguoi hoi nhap va tin vao loi ich cua an sinh xa hoi. Cuu chu tich Ha vien Newt Gingrich la nguoi hoi nhap nhung benh vuc cho tu luc canh sinh “ca lon nuot ca be”. Chinh vi the Clinton va Gingrich bao gio cung la dong minh trong van de thuong mai tu do nhung lai la doi thu cua nhau moi khi ho ban den an sinh xa hoi. Lanh tu nhom thieu so cua Ha vien Dick Gephardt la con nguoi ly khai va thien ve an sinh xa hoi trong khi Ross Perot la nguoi ly khai nhung tin vao viec ca lon nuot ca be. Chinh vi the ho lien minh voi nhau de chong lai Hiep dinh Thue quan Tu do Bac My NAFTA va nhung hinh thuc mau dich tu do khac nhung chi co Gephardt quan tam den an sinh xa hoi de bao ve quyen loi va tang cuong nang luc cho nguoi lao dong.

Trong khi toi dung so do nay de minh hoa xa hoi My ngay nay thi ban co the dung no de mo ta thuc trang tren dat nuoc cua ban. Hay dat ban than ban vao so do nay de xem ban la ai va ai se la doi thu cua ban trong cuoc tranh luan chinh tri sau nay. Ban than toi la nguoi toan tam theo hoi nhap va benh vuc cho an sinh xa hoi. Dieu do co nghia gi? Nghia la tang cuong thuc trang chinh tri vi loi ich toan cau hoa ben vung, chinh sach doi ngoai va phong thu theo loi toan cau va mot nen kinh te chinh tri toan cau hoa, va sau cung mot tap hop nhung luan ly va dao duc toan cau hoa (trong do bao gom cac gia tri ton giao va gia dinh). Noi cach khac do la quan diem xay dung mot he thong quoc te moi.

Nen chinh tri trong ky nguyen toan cau hoa

Xin di sau vao noi dung cua mot nen chinh tri mang tinh toan cau hoa ben vung. No phai gom hai thu: buc tranh toan canh the gioi de dan chung hieu ho dang o dau; va mot loat cac chinh sach hoi nhap ket hop an sinh xa hoi de doi pho voi thuc trang the gioi.

Can phai co buc tranh toan canh the gioi vi khong mot chinh sach nao co the kha thi neu khong thu hut duoc mot bo phan dan chung co cach nhin tuong tu nham hieu duoc vi sao no can thiet. Nhung chinh tri gia hay can than: Co rat nhieu ly do cho thay rang bop meo va boi xau toan cau hoa thi that la de. Nhung lam nhu the thi du co dung dan ve kinh te, ban van khong kiem soat noi ve chinh tri, dan den viec toan cau hoa thay vi mang lai loi ich, lai quay ra chong lai quy vi. Vi sao? Vi nhung nguoi chiu thiet thoi nhieu nhat trong toan cau hoa – nhung nhan cong mat viec do ung dung tu dong hoa va nguoi may, hoac do phan xuong cua ho bi chuyen ra nuoc ngoai – hieu biet ve than phan cua ho rat ro. Dieu do giup cho ho de dang tap hop de chong lai hoi nhap, cong nghe moi va tu do mau dich. Trong khi do nhung nguoi huong loi tu toan cau hoa, tu do thuong mai va dau tu thuong lai khong tu hieu ho la ai. Ho thuong khong nhin thay moi quan he giua toan cau hoa va su cai thien muc song cua chinh ho, chinh vi the khong de gi tap hop duoc nhung nguoi nay. Da bao gio ban nghe mot cong nhan trong phan xuong san xuat chip vi tinh noi, “Ban oi, toi la nguoi may man. Nho co toan cau hoa, nhu cau cho hang xuat khau cao cap cua Hoa Ky tang vot, su thieu thon cong nhan lanh nghe o dat nay va nhung doi hoi moi tu cac nuoc dang phat trien, khien ong chu toi phai tang luong cho toi. NAFTA that tuyet dieu!”

Mot ly do nua khien cho toan cau hoa de bi xuyen tac la viec con nguoi ta khong hieu toan cau hoa phan nhieu la do cong nghe, chu khong phai thuong mai, loi cuon. Trong van phong bao The New York Times o Washington, chung toi von co mot co le tan, sau nay co ta bi mat viec. Mat viec khong phai vao tay mot nguoi Mexico –, ma la vao tay mot chip vi tinh – con chip nay duoc lap trong cac dien thoai trong van phong, tu dong tra loi khach hang. Thuc te o day cho thay tham chi neu nuoc My khong buon ban gi voi Mehico thi van co microchip va van khien cho co nhan vien nay mat viec. Neu co mot buc tuong cao 10 met xay doc bien gioi Hoa Ky va Mexico thi microchip van cuop di cua co nay cong viec do. Nhung cac chinh tri gia khong muon cong nhan chuyen nay. Khong ai trong so ho dam dung day va noi: “Toi muon cac ban dung day, dut dien thoai khoi o may, nem chung ra ngoai cua so va keu tuong len: “Toi khong chiu duoc nua! Hay cuu cong an viec lam cho nuoc My! Cam su dung tra loi dien thoai tu dong! Khoai tay ran, chap nhan ngay Microchip, vut!”” Do khong phai la mot thong diep tranh cu huu hieu. Nen ho thuong nhao ra ho het chong doi nguoi Mexico va cac nha may o nuoc ngoai. Cong nhan va nha may o nuoc ngoai la nhung muc tieu cu the va de chia mui dui vao, trong khi do microchip thi khong han la ke thu trong con mat cac chinh tri gia. Chinh vi the thuong mai tu do nhanh chong tro thanh moi lo, moi hoa trong tu duy cua nhieu nguoi trong thoi dai toan cau hoa – trong khi thuc ra ho nen lo lang hon ve chuyen ky thuat phat trien nhan dai tra.

Bill Clinton danh bai George Bush [cha] va Bob Dole boi le da so cu tri Hoa Ky co truc giac la ho dang buoc vao mot ky nguyen moi, Clinton don nhan thoi co do, va dua ra nhung giai phap cho no – trong khi Bush va Dole khong lam duoc dieu do. Nhung khong may la khi len cam quyen, Clinton khong bao gio thuc hanh cho hoan hao nhung giai phap do, chua dua duoc ra mot buc tranh toan canh cho dan chung. Trong tuan le dau tien sau khi nham chuc, Clinton da tuyen bo van de nan giai cua Hoa Ky la y te – chu khong phai toan cau hoa ben vung. Vay dang le ong ta phai noi dieu gi? Dang nhe ong ta nen noi:

“Thua dong bao, nhiem ky Tong thong cua toi trung hop voi ket thuc cua cuoc Chien tranh Lanh va su khoi dau cua toan cau hoa. Toan cau hoa trong nhung nam 1990 cho toi thien nien ky moi mang y nghia nhu Chien tranh Lanh den voi the gioi tu nhung nam 1950 cho toi nhung nam 1980. Neu he thong Chien tranh Lanh duoc dung len tu nhung de doa va thach thuc cua Lien Xo, va chia cat the gioi, thi toan cau hoa duoc xay dung tu nhung de doa va thach thuc cua nhung buoc nhay vot trong cong nghe va nhung hoi nhap kinh te; toan cau hoa khien the gioi tap trung hon. Nhung khi doan ket the gioi thanh mot khoi, toan cau hoa cung lam bien doi moi truong lam viec, cong viec, thuong truong va cong dong cua moi nguoi – nhanh chong xoa di nhung nghe nghiep cu ky va cho ra doi nhung cong viec moi me. Toan cau hoa xoa di nhung loi song cu ky va cho ra doi nhung cach song moi; nhanh chong xoa di nhung thi truong cu ky va nhan dai tra cac loai thi truong moi; nhanh chong xoa di nhung nganh cong nghiep cu va phat minh nhieu nganh nghe moi me. Ngoai thuong, von chiem 13 phan tram tong san pham quoc noi nhung nam 1970, nay da len toi 30 phan tram tai Hoa Ky – va dang tiep tuc tang. Nhung tien bo ky thuat ngay nay phat trien nhanh toi muc cac cong ty may tinh cua Hoa Ky moi nam cho ra 3 doi may tinh. Day khong nhung la mot the gioi moi, ma ve nhieu mat mot the gioi tot dep hon. Dau co phai vat lon voi toan cau hoa luc nay luc khac, thi Trung Quoc, Indonesia, Han Quoc, Thai Lan, Malaysia, Brazil hay Argentina da chung kien muc song cua ho tang len cho nhieu bo phan dan chung cua ho, tang cao hon bao gio het trong lich su. Dieu do la nho co su tang hieu qua cac thi truong tai chinh tao dieu kien cho hoat dong buon ban va dau tu cua con nguoi tu nuoc nay sang nuoc khac. Toan cau hoa la dau tau cua tang truong kinh te chua tung co thoi nay, do la dieu chung ta khong bao gio duoc quen. Nhu Bo truong Tai chinh Larry Summers chi ra, nho phan lon vao toan cau hoa ma hon mot phan tu nhan loai dang an huong muc tang truong trong do muc song cua ho se tang gap bon lan trong the he cua ho. Bon lan. Va dieu do hoan toan khong gay hai gi cho Hoa Ky. Nguoc lai su tang truong tren the gioi da khien giam nan that nghiep o My xuong muc thap nhat trong gan 50 nam. Nhung toan cau hoa cung mang den mot thach thuc chua tung co: Trong khi dong vai tro dau tau tien toi su phon vinh lau dai, toan cau hoa cung la dong luc khien xuat hien nhung phan bo tai nguyen va cua cai mot cach bat cong trong ngan han. Va khong the don thuan noi voi mot cong nhan vua mat viec vao tay nguoi nuoc ngoai rang: tuy vay nhung xa hoi noi chung nay kha hon nhieu, vi moi nguoi co the mua nhung loai giay hay loai sat thep re hon. Khong de gi giai thich voi mot nhan vien vua mat viec vi mot loai cong nghe moi duoc dua ra ung dung, rang tuy the, xa hoi ta van kha hon vi moi he thong van hanh duoc ap dung khoa hoc ky thuat va co nang suat tang vot. Loi ich cua toan cau hoa duoc tinh tren co so dai han va lam loi cho xa hoi noi chung nhung nhung bat cong duong nhien se som xay ra va ca nhan se la nhung nan nhan truoc tien.”

“Vi the, truoc su tuong phan giua nhung co hoi dai han do toan cau hoa va tang truong mang lai cho nhung nguoi giau, va nhung gian doan doc hai ve chinh tri, moi truong va xa hoi truoc mat nham vao nguoi ngheo, Hoa Ky can co mot chien luoc de khien toan cau hoa tro nen ben vung – de khai thac nhung dieu hay nhat, trong khi giam nhe tac dong tu nhung hau qua toi te. Hay tuong tuong the gioi la mot banh xe co nhung nan hoa. O truc banh xe la dieu toi goi la “toan cau hoa cung tang truong kinh te va cai cach cong nghe.” Noi don gian la dieu vi mo. Vi no nam o truc, nen chung ta can co quan diem de noi truc nay voi cac linh vuc y te, phuc loi, giao duc, day nghe, moi truong, dieu tiet thi truong, an sinh xa hoi, tai chinh va mo rong thuong mai tu do. Moi mot mang nhu vay can duoc dieu chinh, cai cach de giup dat nuoc chung ta khai thac loi ich cua toan cau hoa dong thoi tao nhung dem an toan de giam va loai tru nhung he qua xau co the xay ra. Toan cau hoa doi hoi xa hoi chung ta tien nhanh hon, lam viec thong minh hon, va duong dau voi nhieu mao hiem hon bao gio het. Trong cuong vi tong thong, toi xin hua hai dieu. Mot, toi se giup trang bi tot hon cho ban than dong bao va toan xa hoi de doi pho voi nhung thach thuc moi, voi su ket hop giua hoi nhap triet de va to chuc mang luoi an sinh xa hoi hoan hao. Dieu thu hai, toi se bao ve khong met moi nhung sac luat ve thuong mai de dam bao rang, trong khi toan cau hoa thu thach nguoi lao dong Hoa Ky, se khong cho phep nhung nguoi khac loi dung de ban pha gia hang hoa cua ho o day, trong khi lai khong cho hang hoa cua chung ta vao dat nuoc cua ho. Toi khong noi day la nhiem vu de dang. Nguoc lai toi xin noi tinh hinh roi day se rat kho khan. Nhung neu chung ta xay dung mot su can bang hop ly – toi nghi chung ta co the lam duoc – chung ta co the tro thanh doi tien phong tren the gioi lam guong ve su hoi nhap trong toan cau hoa, cung nhu chung ta da tung lam guong cho the gioi trong viec ran de trong thoi Chien tranh Lanh. Chua phu ho nuoc My.”

Do chinh la nhung gi Clinton tin vao, nhung khong han la nhung gi ong ta da noi ra. Va mot trong nhung ly do vi sao chinh sach y te cua Clinton bi cac doi thu danh bai la no khong duoc dat vao trong mot buc tranh ro rang mang boi canh toan cau hoa. Hau qua la, nhu kinh te gia Dani Rodrik cua Dai hoc Harvard cho biet, “Cac moi lien he va bo sung trong nhung linh vuc do da khong duoc the hien ro trong tranh luan cong khai,” lam cho nhung ke duy y chi va cuc doan, cung nhu cac nha kinh te gia dai chung, phai dan toc chu nghia, nhung ke thieu hieu biet, xu thoi, da lai cuoc tranh luan sang nhung de tai han hep – vi du: thuong mai hay y te – ho danh guc chinh sach cua Clinton.

Neu chung ta khong giai thich cho cong chung biet ve ban chat thuc su cua the gioi ngay nay va giai ma cho duoc toan cau hoa thi nhung nguoi theo duoi chinh sach ly khai se tan dung nhung gi con mo mit lan lon de thuc hien muc dich cua ho. Nam 1998, Tong thong Clinton khong the ap dung NAFTA vao Chile chi vi mot nhom thieu so dung dau la gioi nghiep doan chong doi. Ho het suc nang dong trong viec chong pha thuong mai tu do; trong khi do da so trong Quoc hoi duoc loi trong chuyen do, nhung ho lai khong tu tap hop duoc va khong bao ve duoc chinh quyen loi cua ho.

Tuy nhien, ngoai mot buc tranh toan canh ro net, mot nen chinh tri toan cau hoa ben vung can bao ham mot he thong chinh sach can bang. Cu the, su can bang nay doi hoi su thoa thuan giua gioi lao dong, cac dinh che tai chinh va chinh phu. Hay ghi cong nhung nguoi theo truong phai Thatcher va Reagan da chung suc chuan bi cho dat nuoc cua ho cho ky nguyen toan cau hoa ngay nay. Ho la nhung cong cu xay dung toan cau hoa khi ho di dau trong viec truyen ba vien canh thi truong tu do thuan khiet nhat – cot loi cua toan cau hoa. Quan diem cua nhung nguoi nay la: “Hay de cho thi truong thong tri tren dien cang rong cang tot va moi thu se duoc dieu tiet em dep.” Nhung mot vien canh thi truong thuan khiet van chua du, vi no rat tan khoc va gay nhung bat on ve chinh tri. Canh Ta, hay nhung gi con lai cua canh Ta, trong khi do lai tiep tuc om giu nhung nguyen tac nha nuoc phuc loi – dieu do nguoc lai, da gay nhieu bat loi ve kinh te.

Nhung gi can phai co, thay vi hai luong quan diem cuc doan doi choi noi tren, la mot su ket hop mang tinh xa hoi bao gom ca thi truong tu do va su dam bao rang ich loi cua chung den voi cang nhieu nguoi dan cang tot. Ban giu cho toan cau hoa on dinh bang cach dan chu hoa toan cau hoa – giup no lam loi cho dan chung nhieu hon. Tim hieu mot su hoa hoan mang tinh xa hoi de dan chu hoa toan cau hoa la nhiem vu cua nhung nguoi thuoc phai Trung Ta – nhu Bill Clinton cua Hoa Ky va Tony Blairs cua nuoc Anh. Nhieu nguoi goi do la “Con duong thu ba.” Toi khong chap nhan loi goi do. Nhung gi Clinton va Blairs dang lan mo ma toi goi la hoi-nhap-toan cau hoakiem- an-sinh-xa-hoi la con duong duy nhat cho mot dat nuoc ton tai trong toan cau hoa. Khong co con duong thu ba. Chi co mot con duong, con duong mang tinh can bang.

Nhung nguoi hoi-nhap-toan cau hoa-kiem-an-sinhxa- hoi nhu chung toi tin rang ban khong dam tro thanh mot nha toan cau hoa, mot nguoi tranh dau cho thuong mai tu do, mo cua bien gioi, tha noi cac he thong va Internet cho moi nguoi, neu ban khong phai la mot nguoi theo phai dan chu xa hoi. Boi vi neu ban khong dam dung nhung khoan tien lam ra de tieu vao nhung du an giup do nguoi ngheo, thua thiet ve tri thuc va co hoi, thi chinh ho se tro thanh nhung luc luong kinh chong va tach dat nuoc cua ban khoi he thong the gioi. Ban se khong the dat duoc dong thuan ve chinh tri de duy tri su coi mo cua dat nuoc. Dong thoi, chung toi tin rang ban khong dam tro thanh mot nguoi dan chu xa hoi neu ban khong phai la mot nha thuc day toan cau hoa, boi vi neu khong hoi nhap voi the gioi, ban se khong bao gio tang thu nhap can thiet de giup cai thien muc song va cuu vot nguoi ngheo.

Van de ma chung ta dang phai duong dau la tim cho ra diem phan cach, giu cho su can doi giua hoi nhap va phuc loi xa hoi trong he toan cau hoa ngay nay? Co ba yeu to chung ta can phai can bang: chiec du bay; dem nhao lon; va luoi phuc loi.

Chiec du bay

Truoc het chung ta can co mot nen kinh te theo dinh huong thi truong tu do coi mo va tang truong, trong do con nguoi duoc phep tu do nhao lon du bay. Neu khong co nhung ke mao hiem va nhung nha tai chinh chiu mao hiem thi se khong co gioi kinh doanh, va neu khong co kinh doanh thi khong co tang truong. Chinh vi the o tam diem cua moi nen kinh te lanh manh chinh la chiec du bay cho thi truong tu do bay bong. Vi khong co mot he thong phuc loi nao tot hon la mot nen kinh te lanh manh voi muc that nghiep thap. Kinh te My, mot nen kinh te tu do tieu bieu cho thay muc that nghiep giam tu 10,75 phan tram nam 1994 xuong con 6,75 phan tram vao nam 1999, cho phep mot so dong thanh nien, dac biet la dan thieu so, kiem duoc cong an viec lam, duoc dao tao va phat trien lap than. Tat nhien khong phai ai cung chac chan kiem duoc cong viec ngon lanh – co nhung nguoi van tiep tuc phai chui vao bep nau nuong trong khi co nhung nguoi khac ngoi thiet ke trang web trong nhung cong so sang trong. Nhung mot cong viec va bat cu cong viec nao cung dang tu hao va tao duoc su on dinh trong doi moi con nguoi.

Moi khi nghi den dieu nay toi deu nho cau chuyen nha bao nguoi Nga Aleksei Pushkov ke cho toi vao thang 4 nam 1995 ve mot trong nhung nguoi hang xom cua anh o Moskva. “Anh ta la mot tai xe ngheo song o can ho canh cau thang. Toi thu sau nao anh ta cung xin va hat – hat di hat lai, hat vang vong hai bai hat tieng Anh: bai “Dat nuoc tuoi dep” va “Em chi mong co them dua nua”. Anh chang nay khong hieu noi dung cua bai hat. Khi xin la han danh vo va vo han la het am len. Han lam chung toi phat khung. Toi muon quang cho han mot trai luu dan. Nhung cho den cach day 8 thang toi khong biet sao han lai mua duoc co phan va vao lam trong mot xuong sua chua xe hoi. Tu ngay do khong ai con nghe ca dem bai hat “Dat nuoc tuoi dep”, khong ai nghe thay tieng vo anh chang la het nua. Anh ta di lam deu dan vao luc 8 gio ruoi sang that vui ve. Anh chang biet rang doi dang dan tuoi dep hon. Vo toi noi, “Hay nhin thang cha Dat nuoc tuoi dep! Han la ong chu roi day.”

Chien luoc chiec du bay khong chi co nghia la chinh phu dung sang mot ben cho phep thi truong tha ho cuop boc, ma con co nghia la chinh phu phai tao dieu kien cho dan chung tro thanh ong/ba chu va la nhung nguoi thong thao thi truong tu do. O Hoa Ky, dieu do co nghia la nhung sang kien de mo duong cho nguon von den duoc nhung cong dong kem may man va thu nhap thap, tu do cong an viec lam se duoc tao ra va khoi uong cong nhung nha day nghe va nhung nguoi hoc nghe. Nhung thanh pho trong noi dia Hoa Ky chinh la nhung thi truong dang troi day, tuong tu nhu dat nuoc Bangladesh, va chinh chung nhieu khi can den nhung tro giup de tao thi truong moi. Thoi con lam Bo truong Thuong mai, Larry Summers da chi ra: “Tren the gioi, khi den voi nhung con nguoi co cuc nhat thi thi truong tai chinh tu nhan to ra bat luc. Cac ngan hang lon khong muon tham nhap vao nhung cong dong dang co han – vi o do khong co tien. Cac rao can khong cho cac nguon von den voi nhung cong dong va thieu so nhat dinh, chung to su bat luc cua thi truong o do. Chinh vi le do nhung cong dong no khong co co hoi de giao dich tai chinh, de tich luy hay cho vay tien, nen da tri tre ho cang tri tre hon.”

Mot phuong thuc giup dan chu hoa nguon von o Hoa Ky do la no luc tu chinh Luat tai dau tu cong dong, cho phep cac ngan hang thuong mai cung cap tin dung cho cac khu pho ngheo kho. Nhung cung co nhung khoan vay ma cac ngan hang thuong mai khong doi nao chuan chi. Chinh vi the toi hoan nghenh nhung ho tro cua chinh phu cho nhung khoan dau tu tu nam 1999 cho nhung cong dong co muc song toi thieu. Duoc biet den duoi cai ten Qui tin dung phat trien cong dong, cung cap von ban dau cho cac doanh nghiep moi dau tu vao nhung noi co han nhung cung la noi ho thay nhung co hoi moi cho kinh te thi truong. Hoat dong dau tu bao gom nhung trung tam giu tre, chung cu cho nguoi thu nhap thap, tham my vien va trung tam giai tri – nhung linh vuc ma nhung ngan hang lon chang bao gio de tam.

Dem nhao lon

Tham chi nhung xa hoi co nen kinh te nang dong van can co nhung tam dem dan hoi, an toan, de hung don nhung ai truot nga vi khong bat kip toc do va moi truong thay doi nhanh. Dem phai dan hoi de day nguoc nhung nguoi do nhay vao guong may kinh te. Mot tam dem that ben de don, nhung khong thuc em ai khien ban cu nam i tren do. Tam dem nay thuc su can thiet de cap thoi giup cho nhung nhan to cham phat trien trong xa hoi. Va hien nhien, theo cach noi truu tuong, thi tam dem quan trong nhat trong doi nguoi la viec duoc hoc hanh va dao tao.

Moi nguoi lao dong can hieu rang an ninh kinh te tren the gioi ngay nay, khi khong con nhung buc tuong rao can, khong con do mot nha nuoc phuc loi chu cap hay mot thu the nghiep doan quy dinh. Trong thoi dai khoa hoc ky thuat thay doi den muc chong mat va cac cong ty khong bi nhieu can tro nhu truoc, thi chi co ky nang dao tao moi va viec duy tri dao tao moi giup cho con nguoi ta giu duoc cong an viec lam. “Trong su nghiep cua ban, tri thuc giong nhu sua vay, “ Louis Ross, ky thuat vien chinh cua hang xe hoi Ford cho biet. Ross noi tiep: “Thuong tren cac bich hay chai lo dung sua co dan nhan han su dung. Vay han su dung mot tam bang ky su ngay nay la 3 nam. Sau ba nam, neu ky su nay khong trau doi va doi moi kien thuc, thi su nghiep cua anh ta se di tong.” Jim Botkin va Stan Davis viet trong cuon sach cua ho Quai vat duoi gam giuong rang trong mot nen kinh te tri thuc, ban khong nhung kiem song ma ban con “hoc cach kiem song.”

Trach nhiem cua chinh phu khong phai la bao ho, che chan cho nguoi lao dong khoi thuc te do, ma la giup dao tao va giup do ho doi pho voi thuc te do. Vi muc dich nhu vay, toi nghi nhung ai duoc vao Nha Trang trong thoi dai ngay nay nen ban hanh mot sac luat, tam goi la “Luat ve cac co hoi thay doi nhanh”. Dao luat nay se ton tai song hanh voi nhung chinh sach hoi nhap cua chinh phu – doi voi viec tiep nhan Chi Le vao Hiep uoc mau dich tu do NAFTA hay nhung dan xep ve thuong mai tu do khac. Dao luat se duoc sua doi moi nam voi muc dich don doc chinh phu hieu ro hon ve thuc te toan cau hoa cung nhu nhac nho cho chinh phu thay nhung dieu bat hop ly va mat can bang trong cac chinh sach cua ho. Nho do chinh phu dieu chinh do rong hep cua tam dem nhao lon, tang cuong nang luc va dieu kien song de nguoi lao dong bat kip voi tien do phat trien nhanh chong cua the gioi. Do chinh la con duong ben vung di toi toan cau hoa.

Neu toi co mot chiec dua than trong tay, thi vi du, Luat ve cac co hoi thay doi nhanh nam 1999 se co nhung dieu khoan sau day: Cac du an ve viec lam giup nguoi that nghiep tam thoi; mien thue cho cac khoan boi thuong nghi viec; dich vu tu van mien phi cua chinh phu ve cach viet ly lich xin viec va tang cuong them dieu khoan cho dao luat Kassebaum-Kennedy giup nhung nguoi mat viec van duoc huong bao hiem y te; va mot chien dich quang cao cho mot trong nhung thanh tuu lon nhat cua thoi ky Bill Clinton ma it nguoi biet den – Dao luat ve dau tu nhan luc. Ky vao nam 1998, dao luat nay quy tu 150 chuong trinh day nghe cua chinh phu vao ba linh vuc: Cac du an dao tao ca nhan tai tro cho nhan cong xin hoc cac nganh nghe ma ho tin rang se giup kiem viec thuan loi nhat; Cac trung tam viec lam mot cua cho moi chuong trinh day nghe; Va viec tang 1,2 ty do-la tai tro trong nam nam cho nhung chuong trinh day nghe cho thanh nien. Them nua, toi se gan cho dao luat moi nhung du an cap tin dung cho cac ngan hang phat trien o chau A, Phi va My La tinh, de tang cuong dao tao phu nu, cho phu nu va cac doanh nghiep nho vay von, va giup cho viec lam sach moi truong o nhung nuoc ma co quan he thuong mai voi Hoa Ky. Toi cung muon bao gom trong dao luat viec tang cuong tai tro cho cac sang kien cua To chuc Lao dong Quoc te (ILO) trong viec tao co hoi viec lam nham xoa bo tinh trang boc lot suc lao dong cua tre em o nhung nuoc ma doi tuong tre em bi hanh ha nhieu nhat. Toi cung muon trong dao luat co dieu khoan tang ngan sach cho chuong trinh Ho tro Dieu chinh Thuong mai hien nay, nham tro giup cho nhung nguoi lao dong bi mat viec do cac hoat dong ngoai thuong gay ra. Toi cung muon mo rong chuong trinh mang ten Ho tro nguoi lao dong bi mat viec do su phat trien cua cac cong nghe moi. Va sau cung, toi muon to chuc mot chien dich thong tin ve cac uu dai thue danh cho viec hoc hanh, cho phep tru vao tien thue cua moi nguoi toi muc 1.000 do-la/nguoi de dong gop cho cac chi phi dao tao va giao duc moi cua ho.

Toi cung gan vao dao luat do cac chuong trinh tang cuong gia tri cua gia dinh va cong dong, giup cai thien ve tam ly cho nhan cong, nhung nguoi dang phai duong dau voi cac hoat dong cua thi truong day suc ep va thay doi viec lam nhanh chong. Cac chuong trinh bao gom viec tang ho tro cho cac trung tam giu tre, cho toi chinh sach gio giac uyen chuyen danh cho cha me de ho co them thoi gian cho gia dinh, cho ban than, va den viec tra luong cho nhung nguoi lam them gio. Chung ta can co them nhung ca nhan lam viec tu giac, nhung nhung ca nhan do khong the hoat dong trong cac moi truong chan khong. Ho phai nam vao cac cong dong tich cuc, lanh manh va co trach nhiem. Cac cong dong phai giup cac ca nhan ung pho voi hanh vi cua thi truong tu do hay nhung buc bach cua chinh phu. Co gang tang cuong nang luc cua dan chung, tu viec dung nhung Hoi cha me va thay co cho toi viec tham gia giu gin an toan cong dong, dat buoc dem giua thi truong va chinh phu, chinh la dieu thiet yeu trong he thong moi ngay nay.

Dieu ma nhung nguoi theo phai Hoi nhap-An sinh xa hoi nhu chung toi tin vao, do la co rat nhieu viec ma chinh phu van co the thuc hien trong thoi dai toan cau hoa, nhung viec khong can chi phi cao, khong can co chinh sach phan phoi lai thu nhap mot cach voi vang – hay khong can den nhung khoan chi tieu ton kem cho phuc loi xa hoi den muc vi pham nhung luat le ve Chiec Ao Nit Nam Vang – nhung van giup lam tang con so nhung nguoi lam an thanh dat. Nhung sang kien nhu tren se khien cho dan chung thay rang: “Trong khi toan cau hoa bat nguoi ta phai bay tu du bay nay sang du bay khac, cao hon, nhanh hon, va xa hon nua, thi chinh phu se khong de cho nguoi ta roi xuong nhung mat dat hiem tro va bi con quai vat toan cau hoa an thit. Mac du khong tang ban cac mon qua tu thien, chinh phu nay se giup ban tim ke sinh nhai.” Tham chi neu chung ta ton tien vao nhung chuong trinh tro giup ke sinh nhai, thi chi phi cung van la rat nho so voi loi ich va tinh hieu qua dem lai tu viec duy tri cac thi truong tu do doi voi the gioi. Chi phi cho mot dao luat nhu Luat ve cac co hoi thay doi nhanh that la nho de dat duoc su ket dinh ve xa hoi cung nhu nhung dong thuan ve chinh tri huong toi hoi nhap va tu do thuong mai. Vay thi phuong cham cua toi la: “Bao ve nhung khong bao ho. Lam dem nhung khong dung rao can. Ung pho voi “The gioi Di nhanh” chu dung tranh ne no.”

Luoi phuc loi xa hoi

Sau cung, chung ta van can den nhung cai luoi phuc loi xa hoi – che do an sinh xa hoi, bao hiem y te cong, tro giup y te cong, tem phieu thuc pham va phuc loi xa hoi khac – de hung nhung nguoi khong the du bay nhanh va khong the hoc nhanh de theo kip vao “The gioi Di nhanh”, nhung nguoi ma ban khong muon de cho bi nga sap mat xuong mat dat hiem tro. Nhung trong toan cau hoa, chung ta can co tu duy moi ve khai niem luoi phuc loi xa hoi. Chang han, trong thoi dai Internet tro nen thiet yeu doi voi viec hoc hanh, dat ve may bay, tiep can voi co quan chinh phu, lien lac, chua ke den viec mua sam tim hang gia re, chung toi cho rang co hoi su dung Internet da tro thanh mot quyen co ban cua nhan loai.

Di nhien co mot su duoc mat giua cai du bay, dem nhao lon va luoi phuc loi xa hoi. Ngay nay o Hoa Ky cung nhu cac nuoc khac, chinh tri la su tim toi mot diem can bang moi – la viec tim cho ra mot giai phap dung hoa dung dan giua mot nen kinh te mo cua-hoi nhap luon luon tang nang suat va cac co hoi viec lam, ket hop voi nhung tam dem nhao lon va luoi bao hiem xa hoi. Ro rang, diem can bang do da va dang di chuyen tu canh ta, thoi Chien tranh Lanh, sang phai huu cua trung tam. Thoi Chien tranh Lanh, thoi cua nhung buc tuong, cac chinh phu cam thay ho can phai ngan chan khong cho nhan cong cua ho nga theo cong san chu nghia, vi the chu xuong thien ve viec duy tri cac chuong trinh phuc loi xa hoi. Ngay do da qua roi. Nhung gio day van khong co nghia la trao moi thu vao tay khu vuc tu nhan. Nho co hoi nhap, chiec ao nit cua Hoa Ky da san sinh rat nhieu vang – du doan vao thien nien ky moi muc thang du ngan sach van tiep tuc duoc duy tri – va co kha nang chu cap day du cho nhung mang luoi bao hiem xa hoi va cac dem nhao lon.

Khong co thu chinh tri toan cau hoa ben vung nao lai chi dua don thuan vao cac chuong trinh kinh te. Trong khi mo duong vao toan cau hoa tro nen mot nhiem vu thiet yeu, dac biet doi voi cac nuoc dang phat trien, dan chu hoa cac he thong chinh tri dong thoi cung la mot doi hoi quan trong. Do la mot trong nhung bai hoc thuc te rut ra trong thap ky dau tien cua toan cau hoa: Dua xa hoi cua ban tang toc nhap vao toan cau hoa la ca mot qua trinh day dau don, va boi the, ve lau ve dai, no doi hoi phai tiep tuc co them dan chu. Trong Chien tranh Lanh, lanh tu cua cac quoc gia da duoc cac sieu cuong dung tung, cho phep ho muon lanh dao dat nuoc ra sao cung duoc. Nhung nhung sieu cuong gio day da ra di va da so dan chung ngay nay khong muon duy tri cac chinh phu yeu kem qua lau – dac biet trong thoi dai ma ho biet ro hon ve canh song cua dong loai. (Hay tra trong tu dien tu Indonesia). Neu cac vi gio day yeu kem, cac vi se do – va neu khong co dan chung do, thi cac vi se do rat dau don. (Hay tra trong tu dien tu Suharto).

Larry Diamond, hoc gia ve dan chu da chi ra: “Chung ta da thay mot so vi du trong do cac nuoc My La tinh, Dong Au va Dong A da dung la phieu duoi khoi quyen luc nhung chinh phu ma ho thay lien quan toi nhung ton that tu cai cach toan cau hoa. Nhung chinh phu moi len cam quyen qua da dua ra nhung dieu chinh nhung van giu lai it nhieu nhung chinh sach thi truong va toan cau hoa nhu truoc kia. Vi sao ho lam duoc chuyen do? Vi qua trinh dan chu hoa khien cho dan chung cac nuoc do tu cam nhan, tu chia se nhung ton that nay sinh tu nhung cai cach kinh te. Nhung ton that do doi voi dan chung khong con cai ve xa la nhu truoc kia. Dan chung ngay nay duoc quyen tu van ve cac chu de kinh te, it nhat ho co the lua chon de tu quyet dinh ve toc do cai cach kinh te, thay vi phai chiu sai khien nhu truoc kia. Hon nua, nho co co hoi tham gia cai to, duoc phep duoi co nhung nguoi ma ho cam thay co hanh vi thai qua, tham nhung qua va thieu nhay cam qua, toan bo qua trinh cai to tro nen chinh dang hon ve chinh tri, va nho do tro nen ben vung hon.”

Hon nua, ngay nay cac dang phai va lanh dao phai thay nhau de cam quyen – cac phai doi lap ve chinh tri da xuat hien va theo duoi cac chinh sach giai phong kinh te va toan cau hoa ngay cang giong nhu cua chinh phu – thong diep moi ngay cang an sau vao dan chung: khong co lua chon nao khac, ngoai viec mac len nguoi chiec ao nit. Co bao nhieu lanh dao doi lap o My La tinh, Dong Au va Dong A khi len nam quyen trong thap nien vua qua da tuyen bo: “O, qua la chung ta da tham nhung that. Chung ta dung la phai mo cua. Thuc te cho thay moi thu toi te hon la toi nghi, va chung ta se phai tang toc nhung cuoc cai cach va neu khong thi se khong co duong ra. Nhung chung ta se khoac cho nhung cai cach do nhung bo mat nguoi.” Dan chu hoa giup cho qua trinh nhan thuc do duoc nay sinh. Va do do cac quoc gia dieu chinh nhanh nhat de hoi nhap toan cau hoa ngay nay khong phai la nhung noi giau tai nguyen nhu A rap Xe ut, Nigeria hay Iran, ma la nhung nuoc hay vung duoc dan chu hoa nhanh nhat, Ba Lan, Dai Loan, Thai Lan hay Han Quoc.

Dan chu hoa toan cau hoa – khong nhung la con duong hieu qua nhat de giup toan cau hoa duoc ben vung, ma la mot chinh sach dung dan va hop long dan nhat ma bat cu chinh phu nao cung can theo duoi.

Dia-kinh te trong thoi dai toan cau hoa

Co lan toi viet mot bai theo loi gia tuong ve chu de dau tu trong nhung nam 90, dai khai nhu sau: “Vay la toi quyet dinh se dau tu quoc te. Toi hoc lai tieng Duc va mua mot so trai phieu cong ty cua Duc. Toi hoc it tieng Nhat va mua mot vai co phan cua thi truong Nikkei. Toi nghe loi mach bao cua mot anh hau ban trong quan an Trung Hoa Chinese House of Hunan gan nha toi va da mua mot so co phieu tu thi truong Thuong Hai. Nguoi moi gioi tai chinh cua toi noi toi nen mua mot so cong trai cua Li Bang, nhung toi noi voi anh ta rang toi da co du giay dan tuong trong van phong cua toi roi. Toi cung da nghien cuu ve Nga, do bang chu cai Nga va mua mot so trai phieu nuoc nay. Nhung sau tat ca nhung nghien cuu va hoc ngoai ngu ke tren, toi nhan thay toi da bo quen khong hoc hai chu tieng Anh don gian: ‘Alan Greenspan.’ Vi, khi Alan Greenspan dot nhien nang lai suat vao giua nhung nam 90, khien cho lai suat cua nhung trai phieu nuoc ngoai giam di, moi nguoi da bat dau ban do ban thao nhung trai phieu do va gom tien ve nha, va toi da bi nghien nat.” Toi la mot chu no thieu hieu biet. Khi den nhung nuoc ma toi mua trai phieu, toi khong biet tien ho no toi la bao nhieu. Va toi cung khong biet minh lai lo ra sao khi roi khoi nhung dat nuoc do.

Vai nam sau toi tro nen hieu biet hon va tro thanh mot nguoi cho vay gioi hon. Toi bat dau dau tu quoc te thong qua mot quy dau tu tin thac, co chuyen mon ve cac thi truong toan cau va co kha nang soat xet cac hoat dong dau tu. Ngay sau khi kinh te Nga tro nen hon loan hoi thang 8/1998, toi nhan duoc mot la thu tu quy do – quy Tweedy, Browne Global – cho biet loi tuc se giam chut it do nhung bien dong tren thi truong tai chinh phan ung lai viec nuoc Nga khat no, nhung quy nay khong bi thiet hai nhieu nhu nhieu quy khac, vi no da biet duong tranh xa, khong dau tu vao thi truong Nga. Trong thu ho viet ve nuoc Nga nhu sau: “Chung toi khong the hieu noi tai sao lai dau tu vao nhung nuoc khong co on dinh ve chinh tri, khong co luat phap bao ve cac nha dau tu, va tien noi te thi re mat nhu giay lau tay vay.” Vang, la thu viet them, hoi dau nam 1998, thi truong Nga tang tri gia gap nam lan, sau do chi mot dem da sut di 80 phan tram tri gia do – “meo lai hoan meo.” Hoa ra nuoc Nga la mot con no toi. No khong co he dieu hanh va khong co phan mem, sau cung no khien cho nhung nha dau tu nuoc ngoai di tu so khong len muc 80 phan tram – roi lai quay lai so khong.

Toi ke hai cau chuyen tren day boi vi chung cho thay cot loi cua hai de doa lon nhat trong he thong tai chinh toan cau ngay nay – khung hoang do “chu no toi” gay ra va khung hoang do “con no” toi gay ra. Cung nhu trong xa hoi co con nghien va ke ban ma tuy, thi trong tai chinh co loai “con no toi” nhu nuoc Nga, va loai “chu no toi” nhu ban than toi. Vay cau hoi lon mang tinh dia-kinh te ma chung ta can xu ly la: Lam the nao chung ta co the lam on dinh duoc nen kinh te toan cau ngay nay, khien cho do di nhung canh cho vay va no toi te, nhung tinh huong co the lan tran voi quy mo va chieu sau den muc de doa toan bo he thong?

Hay bat dau voi chuyen nhung con no xau xa. Toi tin rang toan cau hoa da giup chung ta khi lam tan chay nhung nen kinh te cua Thai Lan, Han Quoc, Malaysia, Indonesia, Mexico, Nga va Brazil trong nhung nam 90, vi no lam boc lo nhung hanh vi va nhung co cau thoi nat va thieu hieu qua o nhung dat nuoc du nhap toan cau hoa mot cach chua chin muoi. Theo toi viec vach tran gia dinh Suharto tham nhung o Indonesia khong mang tinh khung hoang. Vach tran su moc ngoac tu ban chu nghia o Han Quoc khong phai la dieu duong dot. Vach tran nhung thuong vu tham nhung tay trong o Thai Lan cung khong khien toi sung sot. Vach tran quang thoi gian vo ly danh cho nhung ke hoach trong do Chinh phu Mexico co gang giat nong tai tro bang do-la den noi khong co kha nang tra no, cung khong khien toi sung sot. Tat ca nhung he thong ke tren, truoc hay sau deu se bi sup do.

Nhung toan cau hoa da khien nhung su sup do do xay ra nhanh hon, cau hoi tiep theo gio day la: Chung ta phai lam gi nhan co hoi nay? Co nguoi muon kiem che Bay Thu Dien Tu de chung khoi tro lai giay xeo nhung nuoc do. Co nguoi muon nhung nuoc do ap dung che do kiem soat tai chinh, dung rao de bay thu khong con loi vao. Ca hai quan diem tren deu do thieu hieu biet. Bay thu la nguon nang luong cua the ky 21. Cac nuoc phai hoc cach quan tri chung; kiem che chung se vo hieu, va neu khong cho chung vao thi dat nuoc se thieu thon tai nguyen, ky thuat va cac ky nang chuyen mon, va se dung tung cho chu nghia tu ban moc ngoac. Nhieu chuyen gia da coi chinh sach kiem soat tai chinh cua Chi Le la mot vi du hay cho thay cac nuoc dang phat trien co the dung de ngan chan bay thu gay roi. Tu nam 1991, Chi le buoc cac nha dau tu nuoc ngoai dem tien vao Chi le phai de tien do trong vong it nhat mot nam. Chinh phu cung da ap dat muc thue ngam danh vao cac cong ty co vay muon tu nuoc ngoai. Ket qua noi theo loi lac quan la: tot xau lan lon. Tap chi Forbes (18/5/1998) trich dan bao cao cua Sebastian Edwards, cuu kinh te gia thuoc Ngan hang The gioi ve My La tinh, cho thay chinh sach kiem soat tai chinh chi thanh cong mot phan, nhung da nang rat cao muc chi phi cho viec tim kiem va su dung von tai Chi Le. Vi du muc chi phi de vay von o Chi le cao gap doi o Argentina, noi uy ban tien te cua dat nuoc da khong cho phep kiem soat tai chinh. Kiem soat tai chinh da mo duong cho cac vi quan lieu va cac than huu cua ho dieu tiet viec dau tu, thay cho thi truong tu do. La mot bien phap tam thoi de on dinh kinh te, kiem soat tai chinh co the rat huu hieu va tien dung – mien la chinh phu giu dong noi te o muc on dinh. Nhung ve lau ve dai, do khong phai la giai phap. Trong nhung quoc gia it tham nhung nhu Chi le chang han, kiem soat tai chinh roi se dan toi meo mo; va trong nhung quoc gia nhieu tham nhung, thi kiem soat tai chinh se khien tham nhung nhieu hon, toi te hon.

Do do huong giai quyet dung dan ve dia-kinh te la tap trung tang suc cho nhung dat nuoc con no xau, de ho co the som ket noi voi bay thu. Ho co the lai bi giay xeo, va co nhung nuoc di nhien se phai chap nhan ton that. Nhung bay thu khong phai luc nao cung hung du mot cach vo ly. Ngoai mot so ngoai le, chung thuong khong bo chay hay tan cong nhung quoc gia co he thong tai chinh va nhung chinh sach kinh te lanh manh. Mot so nguoi khi noi den Thai Lan, Han Quoc, Indonesia va Nga, da than van rang bay thu da bo roi nhung noi do, lam nhu the o nhung noi do nguoi ta da theo duoi cac chinh sach kinh te dung dan, vay ma bay thu van vo co bo ra di. Noi the la vo ly. Nhung nuoc do da vay tien mot cach tuy tien – chinh phu va cac doanh nghiep da lam vao nhung mon no dao han som, thuong la no ngoai te, tien vay khong duoc su dung thich dang, va vi the ho tro nen de bi ton that moi khi co bien dong ngoai te. Mot khi bay thu nhan thay nhung viec lam thai qua nhu vay, chung se giat minh va vung chay. Bo truong Tai chinh Larry Summers co lan da noi: “Trong khi nguoi ta theo nhau do loi cho thi truong von toan cau tham lam, coi chung la nguyen nhan dan toi khung hoang, thi phan nhieu nguyen nhan gay khung hoang thuc ra bat nguon tu cung cach cac chinh phu thu hut cac khoan vay ngan han nhung khong co kha nang thanh toan. Chung ta da thay dieu nay o Mexico chang han voi viec mo nhung tai khoan do-la; o Thai Lan trong viec uu dai thue doi voi nhung khoan vay tu nuoc ngoai; o Nga trong co gang cua chinh phu nham thu hut ngoai te vao chu cap cho thi truong trai phieu trong nuoc.”

Cac nha kinh te va chu ngan hang ngay nay se tranh cai ve chi tiet cac bien phap phuc hoi cac nuoc chiu no xau, giup ho tranh nhung giay xeo cua cua bay thu. Va moi dat nuoc deu co nhung dac diem khac nhau. Nhung noi chung, bien phap cho nhung nuoc do tuan thu thuong co bon buoc:

Buoc mot, can phai lam ro cho nhung con no do biet rang muc tieu cua ho la phai tao nhung dieu kien de phuc hoi tang truong va loi keo cho duoc bay thu quay lai. Co nghia la phai cam ket de cai tien he dieu hanh kinh te cua dat nuoc tu muc DOScapital 1.0 len 6.0. Dieu nay doi hoi su ket hop – muc do khac nhau trong moi nuoc – giua cat giam ngan sach, dong cua cac hang xuong va cac co so tai chinh lam an thieu hieu qua va pha san, dieu chinh ty gia hoi doai , dieu chinh lai suat, tra no, va xoa di nhung hanh vi moc ngoac tu ban. Muc tieu cua nhung cai cach do bao gom on dinh tien te, sau do di den giam lai suat de kich cau trong nuoc va cai thien kha nang ton trong cac hop dong cam ket. Trong nhieu truong hop, buoc nay cung bao gom viec tao dieu kien cho bay thu vao chiem linh cac cong ty trong cac quoc gia do. Toi nhan thay diem cuoi cung co the gay tranh cai. Nhu the toi dang co gang lam cho the gioi tro nen re mat va an toan hon cho chu nghia tu ban Hoa Ky. Khong phai the. Toi dang co gang lam cho the gioi tro nen an toan hon, de thuc hien giai phap toan cau va su xoa cu doi moi – thiet yeu doi voi tu ban chu nghia – xoa di nhung hang xuong yeu kem va thay the chung bang nhung hang xuong duoc quan tri tot hon va co von lieng on dinh hon, hoat dong theo dung cac tieu chuan quoc te tot dep nhat. Toi khong can biet nguoi mua lai cac hang xuong cu la My, Duc, Nhat hay An Do. Toi chi quan tam toi tieu chuan va tinh hinh von lieng cua ho. Bang Arizona von co mot he thong ngan hang moc ngoac khet tieng. Va dieu hay ho nhat da dien ra tai bang nay la viec cac ngan hang co cong nghe cao hon, quan tri tot hon va von on dinh hon – tu New York, Chicago va San Francisco – vao mua sap nhap cac ngan hang trong lanh tho bang. Mot ly do quan trong cho thay Argentina phuc hoi nhanh tu cuoc khung hoang My La tinh dau nhung nam 90 la viec nhung ngan hang noi dia cua ho duoc cac ngan hang quoc te tot nhat vao chiem linh.

Duoc Bay Thu Dien Tu quay lai dat nuoc cua ban – voi niem tin rang chung se dau tu dai han, chuyen giao ky thuat va to chuc dieu hanh san xuat tot hon trong cac nha may – chinh la mot trong nhung phuong phap hieu qua va nhanh nhat de xay dung mot he dieu hanh trong nuoc. Noi thang than, noi lo rang mot ngay nao do bay thu se bo chay chinh la mot trong nhung tam ly quan trong, mot thu ky luat doi hoi dat nuoc phai thuong xuyen cai tien cac phan mem va he dieu hanh cua ho. Khong giong cac con ho A chau khac, Han Quoc, tu nhung nam 60 cho toi 90, bao gio cung ngan chan dau tu cua nuoc ngoai vao. Ho tai tro cho tang truong bang nguon tiet kiem trong nuoc va cac khoan vay, de co the doc lap ve tai chinh. Nhung cuoc khung hoang A chau da buoc Han Quoc phai cho phep nguoi nuoc ngoai vao mua lai nhung nganh cong nghiep yeu ot, va nhung nguoi nuoc ngoai do dang dan dan dua vao Han Quoc mot phong cach thuong mai moi, gom su minh bach va su kiem soat cua cac co dong doi voi cac doanh nghiep.

Buoc hai la thuyet phuc cac nuoc con no khong nhung cai to he dieu hanh kinh te ma con he dieu hanh chinh tri – chong tham nhung va tron thue, cai thien nen phap che va nhung tieu chuan dan chu de phong khi phai that lung buoc bung, nguoi dan van hieu rang giai doan cai cach van co nhung dieu cong bang can ban. Khong phai ngau nhien ma hai noi it phai chiu tac dong nhat tu cuoc khung hoang A chau nam 1998 chinh la noi co hai chinh the dan chu nang dong nhat va hai nen bao chi tu do nhat – Dai Loan va Australia. (Co nguoi noi Trung Quoc cung da khong bi chan dong nhieu, nhung nen kinh te cua Trung Quoc luc do da khong duoc ket noi day du, va van con kha nhieu tuong ngan vach can trong khu vuc tai chinh cua nuoc nay.) Cac nuoc thuong xay dung duoc cac thanh qua kinh te xung dang voi tiem nang cua minh, nhung thanh qua kinh te do truc tiep lien quan toi nhung he dieu hanh va phan mem cung nen dan chu ma ho xay dung nen.

Chinh vi the ma buoc ba bao gom viec bao dam thuc hien cac chuong trinh ho tro can bang ngan sach, tra no hay hoan no, do IMF hay cac dinh che tai chinh khac dua ra, voi dieu kien cac nuoc con no phai thuc hien buoc mot va hai. Muc tieu ro rang cua cac chuong trinh ho tro cua IMF la phuc hoi su on dinh, tang truong va long tin de bay thu, trong va ngoai nuoc, tim duong noi lai dau tu. Bo truong Tai chinh Summers noi rat dung khi ong ta lap luan rang vai tro cua IMF trong tuong lai nen la kich thich thuc hien cac giai phap dua tren co so thi truong va tang cuong cung cap cac du lieu tai chinh chinh xac, kip thoi va rong rai de bay thu co the ap dung trong viec vach ke hoach dau tu. Trong mot the gioi ma khu vuc tu nhan dang la nguon von va sang tao lon nhat cho tang truong, neu khong co nhung thong tin noi tren thi se khong co su phuc hoi vung chac.

Buoc bon la su dung cac ho tro cua IMF hay cua cac dinh che tai chinh khac duy tri nhung mang luoi phuc loi xa hoi toi thieu trong nhung nuoc con no va tao cong an viec lam mang tinh xa hoi de giam bot that nghiep. Nhung mang luoi xa hoi thuong la nhung khoan bi cat giam dau tien theo cac chuong trinh cuu tro kinh te. Cac chu ngan hang quoc te, nhung nguoi thuong chi chu trong vao kha nang thanh toan cua cac nuoc moi khi can nhac cho cac nuoc vay tien, thuong bo qua tinh canh phuc loi xa hoi khon kho trong cac nuoc. Dieu do that dien ro. Vi rot cuoc, khung hoang thuc su trong cac nuoc thieu no – se co anh huong toi toan cau – khong mang tinh kinh te, ma mang nhieu mau sac chinh tri.

Ly do la: Khi vach tran nhung hanh vi thoi nat trong cac nuoc thieu no, toan cau hoa khong nhung danh vao cac nha tu ban moc ngoac o do ma con de bep rat nhieu dan thuong, nhung nguoi lam an can man, dung luat va co long tin. Nhung nguoi do khong nghi rang dat nuoc cua ho chi la nhung chiec thung khong day. Vi khi duoc lap day vao, nhu truong hop Nga, Mexico, Thai Lan, Indonesia va Brazil, thi van xay ra that nghiep, sa thai hang loat, lam thu, tac nghen ve tai chinh va thu nhap thuc te giam manh. Chinh vi the dieu thiet yeu la phai duy tri cac he thong phuc loi toi thieu cung nhu cac chuong trinh day nghe trong qua trinh phuc hoi dat nuoc. Vo nghe nghiep va thieu phuc loi thi chinh phu se khong tai nao tim duoc tu dan chung su kien nhan can thiet de tien hanh cac chinh sach cai cach nham phuc hoi va tang truong dat nuoc.

Trong cac nuoc lon, neu so dong trong dan chung tro nen doi kem, thi cac lanh dao thuong bi cam do boi y tuong tach dat nuoc ra khoi he thong the gioi, xay tuong ngan vach can va theo duoi cac chinh sach tha noi xa hoi. Do chinh la nhung chinh sach da giup tao ra cuoc Dai khung hoang va dua den Chien tranh the gioi thu hai.

Dang khung hoang kinh te toan cau thu hai chinh la dang khung hoang do nhung chu no toi gay ra – tu ngan hang toi quy dau tu, cac co so dau co tien te – nhung dinh che do ngay nay co the cho vay nhieu tien den nhieu nguoi o nhieu noi voi nhung cap do khong ngung, nhung bong nhien, khi chung duong dot doi lai von va lai, chung co tiem nang gay phuong hai den tat ca cac nen kinh te, du la tot dep hay toi te.

Su tai tro thieu lanh manh co nhieu dang. Toi la nguoi cho vay tien kem coi la do toi do tien vao nhung thi truong moi trong khi mu tit, khong biet o do ho lam an ra sao. Mot vai trong so cac chu no toi te nhat trong nhung nam gan day la nhung nha bang lon. Ban toi lam viec trong thi truong Hong Kong co lan ke rang vao dau nhung nam 90, kinh te A chau dang tro nen mot cao trao, Ngan hang Dresdner cua Duc thong bao voi quan tri vien A chau cua ho: “Cho vay, cho vay nua, cho vay tiep di, neu khong chung ta se khong chiem duoc thi phan o do.” Ngan hang kiem tien bang cach cho vay tien, va thoi do ngan hang nao cung nghi chau A la noi ngon an, va ngan hang bat dau canh tranh de chiem linh chau A. Vay la ho nem tien qua cua so, chang khac nhung tay buon ma tuy dui thuoc vao tay cac con nghien. Phuong cham cua cac nha bang doi voi the gioi dang phat trien la: “Nhanh len anh em, tien day, khoan vay dau tien se duoc mien phi.” Chinh vi the vao dau nam 1999, ngay ca sau khung hoang o A chau va Nga, 500 ngan hang hang dau tu 30 quoc gia dan chu va cong nghiep hang dau van la chu cua mon no tong cong 2,4 ngan ty dola danh cho cac nuoc dang phat trien. That la mot don bay khong lo.

Mot dang cho vay cau tha khac la khi nha bang chuyen hang trieu do-la sang cac quy dau co de chung co the nuoi cac co hoi dau co. Quy dau co nhan 1 dola tu nguoi dau tu, muon 9 do-la tu ngan hang, roi dung so tien do dat vao mua cac co phan, trai phieu va cac dong tien tren khap the gioi. Thong thuong ma noi thi viec dat tien dau co nhu vay khong co gi sai trai. Vay tien mua nha tra gop chinh la mot vu dat tien. Ban muon moi nguoi tan dung co hoi dat tien. Ban muon moi nguoi chiu mao hiem de dau co – tham chi mao hiem cao. Nho do cac doanh nghiep non tre co co hoi tang tien de ho co the bi pha san hoac lam nen nhu Microsoft chang han. Dieu nguy hiem la o cho so tien nem vao cac quy dau co va cac thi truong moi troi day len den muc cao khung khiep, he thong chuyen ngan duoc boi tron, duoc an khop va hoat dong nhanh chong qua, nen khi nhung tay mao hiem lon – nhu Quy Long-Term Capital Management – mac loi, thi chung co the pha tan co nghiep cua tat ca moi nguoi.

Chinh vi the tu cuoc khung hoang dong peso cua Mexico nam 1994-95, gay chan dong toi viec cho vay toan cau trong nhung nam 90 – va luong tien do cac chinh phu va cac dinh che huy dong de chong lai hien tuong cac nuoc theo nhau khat no – da tang len nhieu lan. Do la mot khuynh huong nguy hiem.

Chung ta da hieu them ve hien tuong cho vay no cau tha va chung ta nay dang can den cac loai don bay trong he thong. Chung ta muon cac nha dau tu chiu mao hiem. Nhung chung ta khong muon cac ca nhan, ngan hang, quy dau co, cac quoc gia hay cac nhom dau tu theo duoi… tro nen qua tham lam, vi lam nhu vay ho se tao ra nhung phan ung day chuyen dan den khung hoang. Cau hoi la: lam cach nao?

Co rat nhieu cac nha dia-kien truc su tiem nang tren the gioi, ho deu co nhung de xuat cai tao the gioi de doi pho voi hien tuong cho vay lan tran thieu ky luat. Henry Kissinger noi rang cac quoc gia phai hop luc de co the thuan phuc cac thi truong tu do. Mot so cac nha kinh te cho biet chung ta phai nem cat vao cac guong may toan cau hoa – bang cach ap dat thue doi voi cac giao dich tien te hoac khuyen khich cac chinh phu ra tay kiem soat tai chinh o mot muc nhat dinh. Mot so nha phan tich thi truong noi chung ta can mot ngan hang trung uong toan cau de co the dieu tiet kinh te toan cau theo loi Cuc Du tru Lien bang My dieu tiet kinh te My. Va nhung nguoi khac noi chung ta phai an dinh gioi han doi voi viec cho vay.

Quan diem cua rieng toi la nhung y do noi tren se khong the som duoc thuc hien, va nhieu dieu trong do chi la noi suong tu mieng nhung nguoi thieu hieu biet. Xin trinh bay mot y kien thuc te. Truoc het, chung ta nen di cham rai va khiem ton. Toi muon noi la chung ta phai hieu cho ra rang he thong kinh te toan cau van con rat moi va phat trien rat nhanh, den muc trong so chung ta chua ai biet se phai re ben nao va ngung nghi tai dau. Alan Greenspan la mot hoc gia suot doi nghien cuu ve tai chinh quoc te va la mot trong nhung nha hoat dong tai chinh quan trong nhat ngay nay. Nhung vao thang 12/1998, khi toi hoi ong ta ve he thong tai chinh toan cau hoa, ong ta da dua ra mot cau tra loi chinh thuc khien chung ta phai lay lam khiem nhuong hon. Ong ta noi: “Trong 12 thang qua, toi da hoc them ve cach hoat dong cua he thong tai chinh quoc te hon nhieu so voi nhung gi toi hoc duoc trong 20 nam qua.”

Doi voi nhung nguoi cho rang chung ta nen nem mot chut “cat vao guong may” kinh te toan cau de no chay cham lai chut it, toi xin dap lai la rat kho co the nem cat vao guong may neu nhu ban khong biet guong may do nam cho nao. Neu nem cat vao mot co may dang chay tron tru, du dau mo va lam bang thep khong gi, thi co le no khong nhung se chay cham lai, ma no se gian du, co xat, phat no va dung han lai. Ban se nem cat vao dau khi ban dang phai ung pho voi mot nha quan tri von dong o bang Connecticut su dung mot dien thoai di dong, mot modem hien dai va Internet, dau tu vao Brazil, thong qua mot ngan hang o Panama? Rat kho co the nem cat vao cac chip vi tinh, do la chua noi den khong gian dien toan. Hon nua vao luc ban ap dat thue doi voi nhung giao dich tien te, thi nhieu ngan hang va quy dau tu da roi khoi Hoa Ky sang dong tai nhung noi co luat le tai chinh long leo, o dao Cayman chang han – dao nay la trung tam dung thu nam tren the gioi noi tap trung cac ngan hang lon. (Quy Long-Term Capital Management co tru so o Connecticut nhung duoc dang ky tai dao Cayman.) Doi voi nhung nguoi muon giam luong tien te ma ngan hang cap cho cac quy dau co va cac thi truong moi noi, toi chi muon chi cho ho mot thuc te rang nganh ngan hang cua My la mot trong nhung nganh co anh huong manh nhat doi voi hanh lang quyen luc o Washington, va cac ngan hang My se manh me chong lai bat cu han che tai chinh nao, dau cho chung co phai ton tien vao viec do. Duoc roi, duoc roi, ban se noi rang cac nuoc khac se lam dieu do, khien cho tin dung se khong ra vao nhanh nhu hien nay. Trung Quoc hien ap dat su kiem soat chat che doi voi cac khoan von, nhung trong nam 1998, cac ngan hang cua Trung Quoc, cac ca nhan va cong ty o nuoc nay da xoay xo de lach luat, chuyen hang ty dola khoi dat nuoc – su dung nhieu manh khoe khac nhau – de ho co the dung tien o nuoc ngoai, tranh duoc su kiem soat cua chinh phu. Neu mot che do toan tri nhu Trung Quoc ma khong ap dat duoc kiem soat mot cach hieu qua thi theo ban nhung nuoc nhu Brazil lam sao lam noi dieu do? Sau cung co nhung nguoi keu goi thiet lap mot nha bang toan cau – giong nhu Cuc Du tru Lien bang Hoa Ky doi voi the gioi. Day la mot sang kien tuyet voi nhung khong the duoc thuc hien mot som mot chieu duoc – khi ma chung ta dang co hai tram quoc gia voi hai tram chinh phu khac nhau tren hanh tinh.

Vay dieu do co nghia chung ta se chang lam duoc dieu gi? Khong phai vay. Co tin mung la sau nhung khung hoang 1998-99, thi truong, khong bi kiem soat va khong co cat nam trong guong may, da tu khep minh vao mot chut ky luat. Ban co the thay dau hieu do o moi noi: Cac nha quan tri cua cac ngan hang lon nhat the gioi – Barclays PLC, BankAmerica, United Bank of Switzerland – da bi sa thai vao nam 1998, sau khi ngan hang cua ho chiu lo rat nang do da giao dich va to chuc cho vay o cac thi truong co do mao hiem cao. Va BankersTrust, thua lo 500 trieu do-la trong mot quy nam 1998, phan nhieu do lam an voi nuoc Nga, da khong con duoc doc lap lam an. No da bi Ngan hang Deutsche Bank mua lai.

Sau nhung vu thanh trung do, tat ca cac nha bang lon da va dang han che cac don bay giao dich, ngung lam an voi cac nha quan tri quy dau tu thai qua, doi hoi them nua su minh bach trong co cau nhung quy dau tu ma ho con quan he, va soat xet chat che hon cac thong so cua cac thi truong moi noi, khong nhung ve can can thu chi, ma con kiem tra them ve he dieu hanh, he thong luat phap va cac loai phan mem khac. Noi cach khac, neu khong co nhung luat le moi thi ai ai trong he thong cung se bat dau de tam den nhung rui ro tiem tang. Cac nha bang se thuong xuyen chat van cac quy dau tu: “Tong so dau tu cua cac vi la bao nhieu? Va trong truong hop xau nhat thi chung toi, nhung nguoi cap von, se phai chiu bao nhieu he luy?” Cac nha dau tu gio day se thuong xuyen chat van cac quy dau tu: “Nhung kha nang rui ro lon nhat hien la gi va se can he the nao den ca hai chung ta, va lam the nao de co the phong chong?” Va IMF, Bo Tai chinh Hoa Ky va cac quan tri vien cac quy se chat van cac nuoc thuoc nhung thi truong moi: “Quy vi dang lam gi de co the cai thien he thong tai chinh va su dung tien cong dang ra vao dat nuoc cua quy vi? Chung toi muon biet tuong tan va thuong xuyen ve nhung dieu do.”

Quan tri vien cac quy dau tu da hoc duoc bai hoc rang muon hun von, ho se phai coi mo hon voi cac co dong va cac ngan hang. Toi biet mot quan tri vien dau tu o London, nguoi, giua con khung hoang 1998, da thong bao cho co dong cua ho biet rang ong ta da lap mot dia chi web. Khach hang co the dung mat ma vao dia chi nay de co the theo doi nhung muc va khoan dau tu cua quy nay dang hang ngay thuc hien, o bat cu dau va tien do dau tu, thu chi ra sao. Ong nay noi voi toi: “Toi biet rang neu muon loi keo them dau tu, toi se phai cho khach hang biet them thong tin. Nhieu don bay tai chinh dang duoc cac nha bang tung ra, nhung ho khong biet rang cung co nhung nha bang khac cung lam nhu vay. Cac nha bang ung xu khong khac gi nhung thang ngu. Moi ngay, toi co the chi ra dieu do trong so 20 nha bang, nhung chinh ho cung khong nhan thay dieu do. Hang ngay toi deu phai muon tien, vay thi nha bang roi se doi hoi toi bao cao vao cuoi ngay ve tong so tien vay muon cua toi ra sao. Toi da thay dieu do dang duoc bat dau. Cac nha bang hien nay dang tuyen bo, ‘Toi khong can biet anh dang muon tien tu nhung dau, nhung toi muon biet tien toi cho anh muon nam o dau trong tong so tien anh dang dau tu.’”

Giai phap thuc te duy nhat la tim cach tang cuong ap dung nhung phuong phap ke tren vao tuong lai, cho den ngay mot he thong dieu tiet tai chinh toan cau duoc thiet lap. Neu moi nguoi tu IMF va Merrill Lynch va ba co Bev cua toi thuong xuyen chat van nhu tren, thi chung ta co the phong duoc hai va giam chan dong duoc mot trong so nam cuoc khung hoang trong tuong lai. Mot trong nhung dieu quan trong nhat ma IMF co the lam duoc do la phoi hop voi cac quoc gia, khien ho cong khai hoa nhung bao cao ve chi tiet can can thu chi cua ho – bao gom luon nhung khoan no nuoc ngoai con ton dong cua nha nuoc, cung so luong va thoi gian dao han cua cac khoan no cua khu vuc tu nhan. Khong co mot su giam sat nao hieu qua hon la viec ban tu biet co nhung nguoi khac dang theo doi va hieu chinh xac cong viec ban dang lam.

“Dieu ma quy vi dang co gang lam la tranh nhung su thai qua trong vay muon co the dan den nhung mao hiem chat chua, nhung rui ro do khong nhung se lam hai ban than nhung thu pham, ma cung se lam cho nhung nguoi xung quanh lien luy,” William J. McDonough, Chu tich Cuc Du tru New York cho biet. Ngan hang do da dung ra phoi hop cac nha dau tu va quan tri ngan hang tu nhan de cuu Quy Long-Term Capital Management. “Diem then chot la tim kiem, luu giu va chia se thong tin. Neu chung ta co thong tin qua lai – thinh thoang bang cach hoi them mot vai cau – thi chung ta co the bao cho ngan hang rang chung ta dang dieu tiet khoan nay, khoan kia, hay co nhung khoan vay dang vuot qua kha nang quan tri cua cac quy.”

Giai phap noi tren – keu goi moi nguoi trong he thong phai tuan thu ky cuong, nguoi muon tien phai giai trinh ro rang hon, co dong phai khon ngoan hon va nha bang va cac co so tin dung phai lam an can than hon – chua chac se duoc hang hai don nhan. Nhung bay gio chinh la luc chung ta hay cham dut su tu huyen hoac. Con lau moi co the co duoc mot ngan hang trung uong cho toan cau. Va trong mot the gioi duoc noi mang, voi cac sieu thi tai chinh va nhung ca nhan duoc trang bi sieu hien dai, gom ca cac co dong nhieu hieu biet – co nhung su viec ma chinh phu khong the chan dung va co nhung the luc ma chinh phu khong the kiem soat hoan toan. Chinh vi the chung ta phai cong tac voi nhung dinh che san co de quan ly tai chinh gioi hon, khong doi den ngay co mot ngan hang toan cau sai bao. Ro rang la khi nhung nhan vat hoat dong trong thi truong tu giac va co ky luat hon doi voi ban than va nhung nguoi nam luat le thuc hien chuc nang nghiem chinh hon, va IMF dieu tra va theo doi chat che hon, thi se co nhung hieu ung mang tinh kiem che de it nhat co the giam duoc nhung su thai qua trong tai chinh o muc co the de doa toan bo he thong.

Ban khong the hy vong co duoc dieu gi hon the. Cac thi truong ngay nay rong lon, da dang, va tu khi co Internet, hoat dong nhanh chong hon – chung khong bao gio co the duoc mien nhiem khung hoang. Khung hoang tai chinh se la dac tinh cua thoi toan cau hoa. Voi toc do thay doi nhanh chong ngay nay, va voi thuc te cho thay rat nhieu quoc gia dang o vao giai doan phat trien khac nhau, khung hoang se la mot can benh truyen nhiem. Vay thi, thua cac doc gia kinh men, xin cho toi duoc dua ra mot loi khuyen: Hay buoc giay an toan, keo thang lung ghe, khoa ban an phia truoc. Vi nhung thang tram se den voi cac ban nhanh khung khiep. Hay quen voi chung va hay dam bao don bay trong he thong tai chinh hien nay khong di qua da neu khong thi tai hoa se den rat nhanh. Nhung ai noi voi cac ban rang ho co mot ke hoach xoa bo nhung khung hoang noi tren thi chinh ho dang lua doi ban. That ra, khi ban dang doc nhung dong nay, thi o dau do da co mot mam mong khung hoang dang dam choi nay loc.

Hay tuong tuong viec tham gia vao kinh te toan cau ngay nay khong khac gi viec lai mot chiec xe dua tham du giai The thuc Mot. Chac chan se co ai do trong cuoc dua lai chech xe dam vao tuong, dac biet neu tay dua tren chiec xe do vai nam truoc chi dieu khien duoc nhung con lua. Ban co hai lua chon. Cam cuoc dua The thuc Mot. Nhu vay se khong xay ra tai nan. Nhung se khong co tien bo. Hay ban hay lam tat ca nhung dieu co the de giam chan dong va hau qua cua nhung vu xe lac loi tong vao tuong – ban co the de san mot xe cuu thuong tuc truc, voi doi ngu bac si va nhieu mau thuoc cac nhom khac nhau de truyen. (Tren thi truong, chung se la IMF, nhom G7 va cac ngan hang lon, co kha nang chuyen tien vao de phong tru nguy co kinh te sup do.) Dong thoi, ban co the thiet ke cac doi xe dua ben chac hon. (Moi nha dau tu nen chi tra them de danh gia cac he dieu hanh va luat le trong cac thi truong moi noi xem chung co kha nang su dung ngan khoan dung dan va lam ra lai de tra no hay khong.) Ban co the chu trong huan luyen cac tay dua. (Dam bao rang IMF, gioi dau tu va cac ngan hang thuong xuyen doi hoi them cac thong so chinh xac ve kinh te cac nuoc, dac biet cac ngan khoan ngan han duoc su dung ra sao.) Va sau cung, ban nen chat rom, hay dem mem xung quanh cac duong dua phong truong hop cac xe dua truot khoi duong dua dam vao do. Nhung ban khong nen chat qua nhieu rom hay dem, vi lam nhu the se lan vao duong dua. (The le va quy tac ngan hang va tai chinh phai duoc kien toan, phai co cac he thong bao hiem va nhung chuong bao dong de tim ra va cat ngoi no cac nguyen nhan khung hoang.)

Neu ban khong muon lam nhung dieu do thi co le nen quen di The thuc Mot va chuyen sang chay bo. Nhung hay can than, vi nguoi chay bo trong the gioi ngay nay rat de bi nhung tay dua The thuc Mot chet chet.

Nhung cay O liu cua thoi ky toan cau hoa

Sau khi cuon sach nay duoc xuat ban lan thu nhat, toi muon gui mot lo cac an ban cuon sach cho mot nguoi ban o San Francisco, va co mot nhan vien chuyen phat den nha toi nhan sach de chuyen di. Do la mot nguoi My goc Phi, dung tuoi va map map; toi moi anh ta vao cho trong bep de toi ky nhan va dong goi. Ngoi ben ban, anh ta nhat mot cuon va do cac tranh sach. Sau vai phut, anh ta dat cuon sach xuong va hoi toi, “Vay chiec Lexus la hien than cua ky thuat va may vi tinh hay nhung thu tuong tu?”

Dung the, toi noi.

“Con cay O liu – dai dien cho cong dong va gia dinh va nhung dieu lien quan.”

Dung the, toi noi. “Anh hieu dung day!” “

Vay hay noi cho toi biet,” anh ta noi. “Chua troi dung o dau trong buc tranh do? Trong toi luon hien dien cua Chua Jesus. Ngai dung dau trong cai buc tranh toan canh do?”

Toi khong khoi bat cuoi, chi vi khong biet bao nhieu lan toi da bi hoi nhu vay, dac biet khi noi chuyen ve cuon sach voi cac nhom doc gia. Mot vai cau hoi trong so thuong xuyen duoc neu ra la: Chua troi co o trong khong gian dien toan khong? Lam the nao de nuoi day con cai trong cai “The gioi Di nhanh” nay? Va the gioi do se anh huong ra sao den ban than toi va cong dong cua toi? Toi cho rang ca ba cau hoi tren co chung mot nguon goc. Moi nguoi hoi: Ngay ca khi chung ta khong tao duoc mot nen chinh tri, dia-chinh tri, dia-kinh te va dia-quan ly cho dung dan de co khien toan cau hoa tro nen on dinh, thi se co mot thu chinh tri khac, kho quan sat hon, nhung can phai duoc gin giu trong dau moi nguoi – nhung cay O liu trong moi chung ta: su can thiet phai co cong dong, co nhung y nghia tam linh va nhung gia tri trong do chung ta hun duc cho con cai chung ta. Nhung gia tri do can phai duoc bao ve va nuoi duong de toan cau hoa co the duoc ben vung. Co the viet ca mot cuon sach ve rieng de tai nay. Toi xin duoc phac hoa sau day nhung net dai the.

Hay bat dau bang chu de ton giao. Chua troi co ton tai trong khong gian dien toan? Dieu nay tuy thuoc vao cach ban nhin nhan Chua troi. Neu quan diem cua ban cho rang Chua troi chi lien he voi ban qua nhung dieu thieng lieng thuoc tam linh, chua troi qua da nhao nan the gioi, thi ban hoac se noi chua troi khong co mat trong khong gian dien toan, hay noi cach khac: khong gian dien toan da bien ban thanh mot ke vo than. Boi vi khi nhin khong gian dien toan thi rat kho cho nguoi ta nghi rang no duoc Chua tao ra, mot trong nhung nguyen nhan la co rat nhieu cac trang web chat chua cac tranh anh khieu dam, danh bac va nhac pop. Qua that nhung tu duoc su dung nhieu nhat tren nhung trang web la “sex” va “MP3” – mot loai nhac nen – chu dau phai la “Chua troi.”

Quan diem cua rieng toi ve duc Chua, trong truyen thong Do Thai ma toi duoc nuoi duong, tuong doi khac. Toi chia se quan diem hau Kinh thanh ve duc Chua. Trong kinh thanh, duc Chua co mat o moi noi. Ngai chiu trach nhiem ve hanh dong cua chung ta. Ngai trung phat ke xau va ban thuong nguoi tot. Quan diem hau Kinh thanh cho rang nho co hanh vi va quyet dinh cua chung ta duc Chua xuat hien. Trong quan diem hau Kinh thanh, theo truyen thong Do Thai, thi duc Chua bao gio cung dung vo hinh. Vay thi trong khong gian dien toan, trong sieu thi, trong phong rieng cua ban, ban co the moi duc Chua den voi ban thong qua cac hanh vi cua ban, khi ban co nhung lua chon mang tinh dao duc va luan ly va ca khi nhap con chuot vi tinh.

Giao si Tzvi Marx thay toi chi ra cho toi rang co mot van tho trong kinh Isaiah, viet rang, “Ban la nhan chung. Con toi la Chua troi.” Theo thay giao Marx, thi nhung nguoi thuyet giang ve Do Thai giao giai thich van tho do nhu sau, “Neu ban la nhan chung thi toi la Chua troi. Va neu ban khong la nhan chung, thi toi khong phai la Chua troi.” Noi cach khac, thay Marx giai thich, neu chung ta khong lam dieu thien, thi Chua se khong den voi chung ta, khong ton tai trong chung ta. Neu chung ta khong hanh xu nhu the Chua dang ngu tri o do, thi ngai se khong o do. Trong the gioi hau kinh thanh chung ta hieu rang tu ngay dau tien cua the gioi, Chua troi da cho phep nhan loai duoc lua chon, bang cach cho phep Adam duoc tu quyet dinh se an loai trai cay nao trong vuon dia dang. Chung ta chiu trach nhiem lam Chua troi xuat hien bang cach the hien trong nhung hanh vi va lua chon cua chung ta. Va ly do lam cho viec nay cang ro net trong khong gian dien toan, do la do khong ai dung ra chiu trach nhiem trong khong gian nay ca. Vay khong gian dien toan la noi ly tuong nhat ma Chua danh cho moi nguoi de moi nguoi tu lua chon va quyet dinh cho ban than.

Vay dang nhe toi se phai tra loi nguoi nhan vien chuyen phat rang khong co duc Chua trong khong gian dien toan, nhung ngai mong muon vao duoc do – va chi co chung ta, con nguoi, thong qua cac hanh vi cua ban than, co the dua ngai vao do. Duc Chua ban phuoc cho tu do cua nhan loai, vi ngai biet rang cach duy nhat ma ngai ton tai duoc tren the gian la khong can thiep – va con nguoi duoc quyen tu do lua chon. Rabbi Marx noi: “Trong quan diem hau Kinh thanh cua nguoi Do Thai, ban khong the la nguoi co dao duc neu ban khong duoc hoan toan tu do, vi neu thieu tu do thi ban khong thuc su duoc tiep suc luc, va neu ban khong co suc luc, thi nhung lua chon cua ban khong hoan toan la cua rieng ban. Nhung gi duc Chua phan truyen ve khong gian dien toan la: o do con hoan toan duoc tu do, Chua hy vong la con dua ra nhung lua chon dung dan, vi neu nhu the, thi ta se den voi con.”

Khong co dieu gi trong toan cau hoa hay Internet lai co the xoa di su can thiet cua ly tuong va luan thuong dao ly trong hanh vi con nguoi. Cang le thuoc vao ky thuat moi, chung ta cang phai duoc trang bi ky cang cac ly tuong va dao ly. David Hartman, mot triet gia Do Thai ve tin nguong lap luan rang qua thuc, ly do duc Chua rat muon co mat trong khong gian dien toan, ly do ma chung ta muon ngai o do, la vi ve mot nhieu phuong dien khong gian dien toan chinh la the gioi ma cac dang tien tri da mo ta, “mot noi ma nhan loai co the doan ket va duoc hoan toan tu do. Dieu nguy hiem o cho chung ta doan ket nhan loai trong khong gian dien toan – cung noi mot thu tieng, dung mot cong cu truyen thong chung – nhung lai khong co Chua o do.” Va chac chan chung ta se khong muon doan ket nhan loai tren Internet neu khong co nhung he thong gia tri, khong co nhung bo loc, khong co nhung he khai niem khac hon la kinh doanh va neu khong co nhung quan diem ve nhan loai khac hon la cai loi hanh xu cua gioi tieu thu tim kiem hang ngon va re.

Nhung gia tri quan trong nhat do lai nen duoc giang day o ngoai doi, chu khong phai tren Internet. Cach duy nhat ma con nguoi tim thay chua tren Internet la ho phai dua ngai den do, mang bang suy nghi, trai tim va hanh vi cua chinh ho – rut ra tu cac hoat dong trong cuoc song thuong ngay – tu nhung rang O liu trong ngoi nha cua cha me, hay trong cong dong, nha tho, chua, mieu, den hay thanh duong cua ho.

Dieu do dan sang cau hoi thu hai thuong xuyen duoc dat ra: Lam sao toi chuan bi cho con cai toi hoa nhap duoc vao “The gioi Di nhanh”? Nhieu bac cha me o My da bat dau nghi ve dieu do sau khi nghe ban tin ve vu no sung o Truong Trung hoc Columbine. No bao gom hai mang de tai moi me: NRA va AOL. Chac chan NRA, Hiep hoi Sung truong Quoc gia, se cam thay day toi loi khi nghe ve vu tham sat hoc tro tai ngoi truong do. Ban tin noi ve hai dua hoc sinh trung hoc dung tien tiet kiem cua chung mua duoc ca mot kho vu khi gom ca loai AB-10, mot loai sung may ban quan dung, khong de lai dau tay, va sung carbine 9mm, sung ngan cua nong, va sung hai nong cung cua nong. Su viec do khien cho nhung nguoi xua nay von chong lai luat kiem soat vu khi dan dung phai ho then.

Nhung con AOL, Ameriaca Online, mot cong ty cung cap duong truyen Internet, da cho dang ky ca mot trang web cua Eric Harris, mot trong hai ke giet nguoi dang con lua tuoi hoc sinh? Thong tin duoc dang trong trang mang cua Harris bao gom ca nhung chi dan cach lap rap nhung trai bom hinh ong (“dieu quan trong la phai co nhieu manh sat thuong”), trong trang nay co hinh mot con thu mua tay tung sung va dao, trong khi dung tren mot dong dau lau, voi loi hat, “Nhung gi ta khong lam, ta khong thich. Nhung gi ta khong thich, ta giet di.”

La nhung nguoi cha, nguoi me, chung ta co nen lo so ve Internet? Cau tra loi ngan gon la: khong. AOL khong phai la NRA – nhung nhu the chua that su la loi giai dap. Khi Internet di chuyen vao trung tam cuoc song cua chung ta – cach lien lac, giao duc va lam an trong thien nien ky moi – chung ta phai nho mot dieu thiet yeu: Dieu khien cho Internet tro nen hap dan la, khong giong nhu to bao The New York Times, Internet khong co bien tap vien, khong co nha xuat ban, va khong bi kiem duyet. Ban va con cai cua ban quan he tuong ho voi Internet mot cach hoan toan binh dang. Nhung cung chinh vi Internet la mot co xe trung dung, coi mo, tu do va khong bi dieu tiet danh cho thuong mai, giao duc va lien lac, thi tinh tu giac va trach nhiem cua ban than cua moi nguoi chinh la nhung cot loi cua cong nghe nay. Bo may sang loc chinh nam trong dau cua con cai cua ban khi chung vao truy cap, va vi tre em thuong khong co du nhung hieu biet de lua chon, vay thi cha me va thay co giao phai trang bi cho chung. Neu chung ta khong cang dang hoan toan trach nhiem xay dung trong con cai nhung phan mem dung dan cho su xet doan de chung co the tuong tac dung dan voi cong nghe do, thi chung ta se gap kho khan.

Toi lon len trong mot khu pho nho o bang Minneapolis. Phai mat mot tieng dong ho di tu nha toi thi ban moi den nhung o toi pham. Tren Internet, chi can mot cu nhap chuot la tai hoa se den. Ban co the lang thang vao mot quan bia ao cua nhung phan tu phat xit moi hay nhung kho tu lieu tranh anh khieu dam, truy cap vao cac may tinh cua NASA hay vao thu vien cua Dai hoc Sorbonne, ma khong co ai chan ban lai. Noi cach khac, Internet co the bien chung ta thanh nhung co quan truyen thong, nhung nha nghien cuu, nha tieu dung va nhung nguoi ban hang va, lay thanh, nhung nha che tao bom. Cang nhu the thi thay giao, cha me va cong dong cua chung ta cang phai co trach nhiem day do chung ta thanh nhung cong dan dung dan. Cong viec do chi co the duoc thuc hien ben ngoai Internet. Internet va may vi tinh chi la nhung cong cu – nhung cong cu tuyet voi, tiep tay thich dang cho moi nguoi. Nhung ban van can phai biet cach hieu chung va tan dung nhung cai hay cai dep cua chung. Nhung cong cu do giup cho ban suy nghi nhung chung khong lam cho ban thong thai hon. Chung cho ban tim toi va di lai, nhung chung khong co quyen xet doan. Chung lam cho ban quan he tuong tac di xa va di sau, nhung chung khong day cho ban cach tro thanh mot nguoi lang gieng tot. Chung tang cuong cho ban kha nang gay anh huong den cuoc song cua nguoi khac, nhung chung khong day cho ban cach phat bieu trong cac cuoc hop phu huynh hoc sinh, va ly do vi sao phai phat bieu nhu the. Do chinh la nghich ly cua Internet trong viec day do the he tre. Dieu hay nhat ma cha me co the chuan bi cho tre em trong thoi dai Internet la day cho chung cac ky nang cong nghe cao, hay mua cho chung modem va may tinh, nhung cha me van phai kien nhan su dung cac bien phap giao duc truyen thong. May tinh va modem cua tre co toc do cang nhanh thi ban cang phai co nhung phan mem giao duc truyen thong thich dang – neu ban muon tre tien bo. Phan mem giao duc can bao gom nhung bien phap truyen thong: chu trong vao viec tap doc, tap viet va toan, nha tho, chua chien, thanh duong va gia dinh. Nhung dieu do khong the duoc lay xuong tu Internet; chung chi co the den tu ban than cha me va thay co, tu cac cha xu va thay chua. Chinh vi the neu toi co duoc mot dieu uoc mong, thi toi se uoc mong co duoc mot modem voi mot loi canh bao cua bac si: “Khong kem kha nang xet doan.” Ban phai cung cap cho con cai nhung kha nang xet doan cua chinh ban than ban – theo loi co dien, duoi tan cua nhung cay o liu.

Toi mo dau cuon sach nay bang mot cuoc doi thoai giua Cain va Abel va toi xin ket thuc cuon sach bang mot trao doi ve Thap Babel. Thap Babel thi sao? Chang phai do la giac mo cua cac nha chu truong toan cau ngay nay – mot the gioi trong do chung ta co chung mot ngon ngu, mot dong tien, theo duoi cung mot he tieu chuan ke toan? Chinh do su dong dang do ma nhung nguoi trong Kinh thanh co the xay dung duoc mot toa thap Babel – mot toa thap vuon duoc toi Thien dang. Toi da noi ve dieu nay trong mot buoi chieu voi Giao si Marx; dat ly ca phe xuong, ong ta ngang len va hoi toi: “Lieu thap Babel co phai la phien ban goc cua Internet?” Sau cung thi Internet cung la mot loai ngon ngu dai chung, nam ben ngoai khuon mau cua bat cu nen van hoa nao. Do la mot mo hinh lien lac dai chung va it nhat ve be ngoai, cho phep chung ta hieu duoc nhau, dau cho chung ta khong cung chung mot ngon ngu. Va no cho phep chung ta ket noi voi rat nhieu hang nguoi – nhung nguoi ma chung ta chua tung chia se cung mot tan cay O liu.

Nhung duc Chua da lam gi doi voi thap Babel? Ngai chan no lai. Va lam cach nao ma ngai chan duoc no? Bang cach buoc nhung nguoi tren do noi nhung thu ngon ngu khac nhau vi the ho khong con hop tac voi nhau nua. Vi sao duc Chua lam nhu vay? Giao si Marx giai thich: “Duc Chua lam nhu the mot phan la do nhung nguoi tren thap dang vuot qua nhung gioi han cua ho, co gang xay thap vuon toi thien dang, thach thuc quyen luc cua ngai. Nhung ngai cung da thieu huy toa thap vi ngai thay viec con nguoi co chung mot ngon ngu va quan diem se dan den hien tuong phi nhan tinh. Vi lam nhu the moi nguoi se de mat di nhung dac diem rieng cua ho. Do vay ngai da pha di toa thap bang cach bat moi nguoi phai noi cac thu tieng khac nhau.”

Do la cach duc Chua buoc moi nguoi phai quay lai voi nhung cau O liu cua ho. Nhung cay O liu phan anh nhung ca tinh rieng va dac diem rieng cua con nguoi, gan bo voi mot chon nuong than, mot cong dong, mot van hoa, mot bo toc va mot gia dinh.

Vang, toan cau hoa va Internet giup ket noi nhung nguoi xua nay chua tung biet den nhau – giong nhu me toi va cac nguoi ban choi bai cung ba dang song ben Phap. Nhung thay vi tao nen nhung cong dong moi, cong nghe Internet thuong chi dua den nhung cam giac ao ve su ket noi va gan bo. Cung giong nhu hai linh kien duoc noi voi nhau. Lieu chung ta co the gan bo voi nguoi khac thong qua email hay van bai tren Internet hay cac chat room? Lieu cai cong nghe ky thuat cao nay tiep tay cho chung ta vuon ra the gioi trong khi tranh cho chung ta trach nhiem lam nhung cong viec cong dong va quan he tren the gioi thuc? Toi da tung tro chuyen va gap go nhieu nguoi tu khap the gioi khi di truot tuyet o Colorado. Toi van di truot tuyet, va ngay nay moi nguoi deu da co dien thoai di dong. Vay la thay vi gap go nguoi khac trong cac thang may truot tuyet, gio day toi lai nghe duoc nhung nguoi do tan chuyen voi be ban cua ho tu khap noi tren the gioi. Toi rat ghet chuyen do. Email khong the dung de xay dung tinh cong dong – tham du mot cuoc hop phu huynh moi la xay dung cong dong. Chat room khong the xay dung duoc cong dong – phoi hop voi lang gieng cua ban de de nghi toa thi chinh mo cho mot truc duong moi: do moi la xay dung cong dong. Lieu chung ta co the xay dung nhung cong dong trong khong gian dien toan de thay the nhung cong dong thuc su cua chung ta? Chac khong the duoc. Chinh vi the ma toi se khong lay lam ngac nhien neu mot ngay nao do thuc day va phat hien thay Internet bi dang toi cao pha nat, giong nhu dieu ngai da lam doi voi toa thap Babel ngay nao.

Toi cu nghi mai den nguoi ban tre nguoi Kuwait toi gap o quan ca phe Internet o Kuwait City, nguoi noi voi toi: “Khi con la mot sinh vien, chung toi khong co Internet. Luc do chung toi chi co mot vai giao su co dau oc phong khoang va thuong chung toi hay den nha ho tu tap va ban chuyen chinh tri. Gio day, mot sinh vien co the ngoi o nha ma noi chuyen voi toan the gioi.” Nhung, anh nay thu nhan, anh va cac vi giao su no khong con tu tap cung nhau nhu ngay truoc. Do la mot dieu nguy hiem – hau qua cua viec Internet hoa cac xa hoi, khi cong nghe do chien thang trong cuoc song cua chung ta: mot ngay nao do dan chung thuc day va nhan thay ho khong muon giao thiep voi ai khac neu khong thong qua may vi tinh. Khi dieu do xay ra thi con nguoi se de tro thanh nan nhan cua nhung bac giao dieu va nhung giac mo ton giao thoi dai moi. Nhung phan tu do nay sinh ra va bat dau rao giang cho chung ta cach thuc lien he tam hon va the xac va nhung cay O liu. Do la luc chung ta se thay nhung phan ung chong lai su don dieu va tieu chuan hoa – dan chung khac biet nhau mot cach lay le, khong con do su khac biet ve goc re lich su hay truyen thong.

Can doi giua chiec xe Lexus va cay o liu la dieu ma moi xa hoi can phai thuc hien moi ngay.

Thomas L. Friedman

Viet Bao

Tìm hiểu: Hoa Ky, Han Quoc, Lien Hiep Quoc, Thai Lan, Trung Quoc, Do Thai, cac nuoc dang phat trien, an sinh xa hoi, phuc loi xa hoi, thi truong tu do, toan cau hoa, khong phai la, nen kinh te, he dieu hanh, chung ta, nam

Chu de lien quan: Con duong phia truoc

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Con đường phía trước

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Con đường phía trước bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Con duong phia truoc

Nhan xet, hay lien he ve tin Con duong phia truoc co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Con duong phia truoc de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tac pham trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tac pham
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0