Chuong 20 Nhung bai hoc cua chien tranh

Tags: Nam Viet Nam, Hoa Ky, Dong Duong, O Viet Nam, The Lancet, Chat doc da cam, chien tranh Viet Nam, vien tro quan su, cuoc chien tranh, khong bao gio, mot bac si, nguoi Viet Nam, chung ta, co the, dieu


Chuong 20 Nhung bai hoc cua chien tranh
O Viet Nam, chung ta tien hanh mot cuoc chien tranh de ngan chan Cong san, nhung chien tranh da khong ngan can duoc Cong san. Chung ta gay ra thiet hai to lon cho nhan dan Viet Nam va cho ca chung ta.

Tai Viet Nam, quan doi chung ta chu trong den viec dem xac chet, nhung trong nhung cuoc chien tranh sau nay nhu o Iraq, thi lanh dao quan su cua chung ta khong con ban tam den viec dem xem co bao nhieu thi the thuong dan tu vong nua. Pascal tung noi: “Con nguoi khong bao gio lam dieu ac mot cach hoan toan va vui ve nhu khi ho lam dieu do vi mot duc tin ton giao”. Da den luc phai quan tam den khai niem ve nghiep chuong cua nguoi chau A, theo do, nhung gi chung ta da gay ra cho the gioi nay mot luc nao do se tro lai voi chung ta. Voi 50 nam gay han da qua cua Hoa Ky, nhung gi se quay tro lai voi chung ta theo luat nhan qua?

Cuon sach nay la mot loi keu goi chong lai bao luc cua con nguoi doi voi chinh con nguoi va doi voi nhung sinh vat khac tren trai dat. Su hieu biet se cai hoa va lam con nguoi tro nen nhan ban. Le phai lam cho chung ta hoa nha, nhung thanh kien thi tan diet moi khuynh huong hoa diu va dan den chien tranh. Neu nhu chung ta khong thay doi cach xu su va tro lai la mot dat nuoc hoa binh, hao phong, sau sac va chu dao, thi chung ta se tiep tuc dat cuoc so phan cua minh vao mot van bai, de roi tu huy hoai chinh minh, huy hoai ca hanh tinh voi vu khi hat nhan, vu khi giet nguoi hang loat, nuoc va thuc pham bi nhiem doc va chien tranh sinh hoa.

Chung ta chua chuoc loi voi nhung thiet hai ma bom dan va hoa chat cua chung ta da gay ra tai Viet Nam. Toi hy vong rang, mot ngay nao do, chung ta co the giup dat nuoc tuoi dep nay tay xoa het nhung hoa chat doc hai, nhung bom min chua no, va roi ta loi cung nhan dan Viet Nam ve tat ca nhung gi chung ta da gay nen. Toi hy vong la chung ta se khong qua kieu hanh va ngao man de co the thot len bang tieng Viet: “Chung toi chan thanh xin loi!”.

La mot cuu quan nhan Thuy quan luc chien, trong mot chuyen di toi Tunisia, toi rat an tuong truoc long kinh trong cua mot nha dieu khac doi voi mot chien binh chet trong chien tran cach nay 3.000 nam – ong da duc tuong ban than cua nguoi chien binh bang vang rong. Co cach nao tot hon de vinh danh nguoi chien binh bang viec duc mot tuong ban than bang vang? Nhung chien binh xua kia chien dau trong cac tran danh giap la ca, giet ke thu mot cach truc dien. Nhung khoa hoc ky thuat da thay doi chien tranh. Ngay nay, hon bao gio het, nhung chat no va hoa chat cuc manh gay chan thuong the xac lan tinh than ngay cang kinh khung va keo dai. Hau het nguoi bi thuong vong trong chien tranh ngay nay la nguoi gia, phu nu va tre em - nhung sinh linh con qua be bong hoac qua yeu duoi, de bi ton thuong nen khong the tranh duoc cai chet tu tren troi roi xuong.

Ban tham luan quan trong War and Children (Chien tranh va Tre em) xuat ban nam 1998 cua cac tac gia Michael C. B. Plunket va David P. Soutball thuoc to chuc Quoc te Ung ho Tre em va Khoa Nhi dong benh vien North Staffordshire, Vuong quoc Anh, viet: “Chien tranh khong con dien ra tren bai chien truong nhu xua nua, ma la giua nhung thanh pho, thi tran day dan cu, giua nhung san choi day tre em va cho bua day nhung ba me”. Cac tac gia da luu y rang, trong The chien thu I, chi co tu 5% den 19% so thiet hai nhan mang la thuong dan. Ty le nay ngay mot gia tang. So thuong vong cua thuong dan trong chien tranh Viet Nam xap xi 60% con o Iraq co the len toi 80%. Trong vai cuoc chien gan day, thuong vong cua thuong dan da chiem den 90% – theo hai bac si tren uoc tinh – va mot ty le dang ke nhung nguoi bi thuong cung la tre em.

Trong hau het cac nuoc van minh, tre em duoc phap luat bao ve chong lai su lam dung cua nguoi lon, nhung khong co su bao ve nao nhu the trong thoi chien. Mot no luc dang duoc tien hanh nham giai thich ro rang ve nhan quyen cua tre em. Hoa Ky la cuong quoc duy nhat khong phe chuan cong uoc cua Lien hiep quoc ve Quyen cua Tre em, trong do co quy dinh “thua nhan rang, de duoc phat trien can doi va day du ve nhan cach, tre em can duoc nuoi duong va lon len trong moi truong gia dinh, trong khung canh hanh phuc, tin yeu va hieu biet”. Trong thoi chien, quyen cua mot dua tre duoc nuoi nang, giao duc trong moi truong gia dinh hau nhu khong the thuc hien duoc do nhieu gia dinh da bi ly tan theo nhung cach khac nhau.

Theo quan diem y te cong dong, cac chau be sau chien tranh phai chiu suy dinh duong boi chien tranh da tan pha mua mang, hoac dat nong nghiep khong canh tac duoc do nhung bai min cai lai. Tre em va nguoi lon bi suy yeu vi chan thuong cua chien tranh se tro thanh con moi cua benh tat o nhung noi thieu hut y bac si, co he thong y te ngheo nan, bi huy hoai vi chien tranh. Cac chuong trinh y te gay mien dich cho tre em bi gian doan trong thoi chien, khien cho ca mot the he tre em co nguy co nhiem nhung dich benh von co the loai tru duoc.

Mac du tre em con qua nho de co the anh huong den he thong chinh tri quoc gia, nhung cac em lai la doi tuong phai ganh chiu nhieu hau qua nhat tu cac cuoc chien. Long tin ngay tho cua mot dua tre vo toi co the bi phan boi mot cach de dang va tan nhan. Trong nhung cuoc xung dot tren khap the gioi, tre em bi dong vien vao cac luc luong dan quan va de bi nguy hiem trong nhieu hinh thuc bao luc va hanh dong doi bai. Tre em da bi tra tan de trung phat nhung cong dong dan cu, de khai thac thong tin hoac de giai tri.

Nhung dua tre phai chiu nhung hau qua tam ly nang ne khien chung de bi cuon vao nhung cuoc bao dong va cac hoat dong chong xa hoi khac, hinh thanh mot chu ky bao luc ngay ca khi chien tranh da ket thuc. Tre em cung bi hoi chung cang thang do roi loan chan thuong sau chien tranh. Cac em co the gap nhung trai nghiem ve toi ac trong mot dat nuoc bi chien tranh tan pha, va neu chung song sot duoc, thi nhung hoi chung cang thang, au lo se con tac dong lau dai sau khi cuoc chien da cham dut.

Theo War and Children, trong 10 nam qua, khoang 2 trieu tre em da thiet mang trong cac khu vuc co chien su, 4 trieu em khac bi thuong tat vinh vien, 1 trieu chau lam vao canh mo coi. Mot con so uoc luong khoang 12 trieu tre em da bi tach roi khoi moi truong gia dinh am cung cua cac chau va 1/3 trong so cac chau nay phai o trong cac trai ty nan hoac tron ra nuoc ngoai. Mot so van con bi giam ham trong cac trai tap trung va mot so da bi tra tan. Lam the nao de chung ta chuoc loi doi voi nhung doi xu te hai voi nhung tre em vo toi nhu the?

Nguoi My da de lai di san gi khi roi khoi Viet Nam? Bo may chien tranh hung manh cua chung ta da khong chuoc loi doi voi su tan bao gay ra cho nhung chau be nho tuoi nay, nhung dua tre khong the tron chay khoi bom na-pan duoc tha tu tren khong xuong nhu nhung chiec thung tron lan di va dot chay toan bo bat cu xuong thit nao ma chung cham den. Nhung tuong linh va chien luoc gia cua chung ta da khong chuoc loi voi nhung gia dinh trong cac thon xom khong the dao noi mot ho tru an, du de tranh dan phao va sung lien thanh, hoac bom do may bay B-52 nem xuong. Chung ta da khong chuoc loi voi nhung phu nu mang thai, nhung ba me voi ganh nang con cai khong the chay tron khi binh linh chung ta dot nhap can leu cua ho va dan ho di den cac trai tai dinh cu, hoac nhung dua tre phai bong em nho ma ngo ngac khong biet chay tranh bom dan noi nao.

Voi khoan chi phi tu 200 den 400 ty do-la, Hoa Ky da tien hanh cuoc chien voi mot dat nuoc co dien tich chi bang 3 lan bang Massachusetts. Tong ket, Hoa Ky da dung tren 15 trieu tan bom dan cac loai rai xuong Viet Nam, hon gap 4 lan so bom dan su dung tren cac chien truong trong The chien thu II, va tuong duong voi 600 qua bom nguyen tu ma My da tha xuong Hiroshima. Theo uoc tinh, co khoang 20% so bom dan, chat no ma My da tha xuong hoac gai lai den nay van chua no. Nhung bai min cai dat trong chien tranh hien van con. Nhung qua bom, min chua no nay co the phat no bat cu luc nao chi vi mot lat cay cua nguoi nong dan hoac vai buoc chan cua cac em nho hieu ky. Theo cac nguon uoc tinh khac, cho den hom nay, van con tu 26 trieu den 35 trieu ho bom o Viet Nam. Nhung ho bom chua day nuoc trong mua mua la mam mong gay benh sot ret o cac vung que.

Cac may bay cua chung ta da tha khoang 60 trieu lit chat doc da cam – mot hoa chat cuc manh lam rung la – xuong Viet Nam, huy hoai va lam rung la tren mot dien tich bang ca bang Massachusetts. Chat doc da cam da bien hon 2 trieu hec-ta dat rung va dat nong nghiep tuoi tot thanh dat can coi, vo gia tri, tuoc doat mau xanh cua cac loai cay luong thuc cung nhu cac loai dong vat quy nhu ho, voi, nai… Chat doc da cam anh huong den quan nhan My tu nhung bieu hien nhat thoi den nhung hau qua kinh khiep, dong thoi gay ra nhung thiet hai lau dai cho cay coi va dac biet doi voi con nguoi song tren vung dat chiu tac hai cua chat doc da cam o Viet Nam.

Doi voi nhieu nguoi Viet Nam, cuoc chien van con tiep tuc. Nhieu nguoi may man song sot nay dang song mot cuoc doi the tham voi nhung vet thuong khung khiep hoac voi co the bi bien dang, cung voi nhung noi am anh, thiet thoi vo cung ve tinh than.

Tren buoc duong ngao man muon thong tri, kiem soat tuong lai, chung ta co dang gieo mam cho su huy diet cua chinh minh khong? Chung ta da khong the chuoc loi nhung gi minh da gay ra cho nguoi dan Viet Nam. Cung khong chuoc loi voi vu tham sat cong khai nhung thuong dan, nhung nguoi me va tre em o My Lai, cung khong the chuoc loi voi tat ca nhung vu My Lai khac chua duoc cong bo, nhu mot vu chinh toi da muc kich voi nhung nan nhan tre em nam chet tham duoi nen nha ma gio day mai mai khong bao gio duoc cong bo. Chung ta da khong the chuoc loi voi nhung bac cha me da chet, voi nhung tre em bi bien dang than the, nhung cu gia bi cut tay chan, hoac nhung chan thuong tinh cam va su dau kho trong tung gia dinh, von rat kho tinh toan, khong the do luong duoc va - khong the lang quen.

Nguoi bac si co the danh gia thiet hai ve y te, suc khoe, nhung phai can den phap luat xem xet lau dai, nhin lai qua khu, quan sat hien tai, dong long trac an roi tu danh roi, tu giay vo minh truoc su that. Khong giong nhu nhung doi thay ket qua ngan han than dieu co the thuc hien, luat phap la mot tien trinh cham va than trong. No can nhieu nam de giai quyet nhung van de rieng biet. Nhung bang su giay vo chinh minh, cung nhung y tuong duoc dua ra tranh luan truoc bao gioi va toa an, thi mot hien tuong la o muc do nao do se xay ra. Su chinh xac cua nhung tuyen bo manh me ve su that se duoc xac lap. Nhung loi doi tra va loi lam se bi dat nghi van. Roi tu do, su cao thuong se tai xuat hien. Su cao thuong khong dua vao tong san pham quoc dan ma dua vao nhung gia tri dao duc. Gia tri dao duc, thai do hop voi luan thuong dao ly va su cong bang, tat ca nhung dieu do co the hinh thanh luat phap o mot vai cap do, nhung nhung kha nang thuc su tiem an trong tam hon moi nguoi se dan den hanh dong tren mot pham vi rong va dai han.

La mot bac si – luat su, xin hay de toi thu uoc tinh nhung thiet hai tai chinh hop ly ve nhung gi chung ta da lam o Viet Nam. Chung ta co the bat dau bang viec boi thuong 10.000 do-la cho moi nguoi trong so 2,7 den 3,7 trieu thuong dan thiet mang o Viet Nam do My gay ra. Con so nay chi bang 10% so trung binh 100.000 do-la ma mot nguoi chet vo ly, chet do hanh dong sai trai gay ra o My nhan duoc vao nam 1968. Nhung ngay ca voi khoan tien boi hoan nho do cung da len den 30 ty do-la. Chung ta co the them vao mot con so 30 ty do-la nua. Do la con so ma Bo Ngoai giao dua ra cho nhung thiet hai cua thon xom, lang xa o Viet Nam. Neu chung ta tinh chi phi 1.000 do-la de lap mot ho bom thi voi xap xi 30 trieu ho bom lon phai lap day, chung ta phai chi 30 ty do-la khac. Neu chung ta chi dua ra mot gia ca thap den muc buon cuoi – 50 do-la cho moi con vat trong so 700.000 trau, bo va nhung gia suc khac ma bom dan chung ta da huy diet, roi den khoang 10% tren tong so nhung dong vat hoang da o Viet Nam nua? Chung ta da xem xet den nhung mon tien that su, va chung ta chua tinh toan den khoan boi thuong thiet hai cho khoang 300.000 tre mo coi, 83.000 nguoi cut tay chan, 181.000 nguoi tan tat, 40.000 nguoi khiem thi hoac khiem thinh, va 8.000 nguoi Nam Viet Nam bi liet ban than, khong con su dung duoc tu chi do chien tranh.

Ton that nhan mang trong chien tranh o Dong duong, 1961-1975 (So lieu thong ke cua Richard W. Smith)

Khoang thoi gian tu nam 1965 den 1973 tai cac nuoc Dong Duong, cu 30 nguoi thi co 1 nguoi bi thiet mang, 10 nguoi thi co 1 nguoi bi thuong, 5 nguoi thi co 1 nguoi ty nan. Duoi day la nhung ton that trong cuoc chien ma nguoi Viet Nam goi la chien tranh chong My:

Thiet hai nhan mang

• 2.284.000 nguoi chet trong cuoc chien

• 1.921.000 nguoi Viet Nam chet, bao gom:

450.000 thuong dan Nam Viet Nam (1961-1975)

40.000 thuong dan Viet Nam bi giet hai trong cac chien dich Phuong Hoang

176.000 quan nhan Nam Viet Nam (1961-1972)

900.000 bo doi thuoc Mat tran Giai phong Mien Nam va quan doi Bac Viet Nam (1961-1972)

155.000 quan nhan ca hai ben (1973-1975)

200.000 thuong dan Bac Viet Nam

• 200.000 quan nhan va thuong dan Campuchia

• 100.000 nguoi Lao

• 58.151 quan nhan My

• 5.000 quan nhan thuoc quan doi dong minh voi Hoa Ky

Thiet hai khac

• 3.200.000 nguoi Viet Nam, Campuchia va Lao bi thuong

• 14.305.000 nguoi ty nan vao cuoi cuoc chien, bao gom:

10.472.000 nguoi ty nan o Nam Viet Nam

3.083.000 nguoi ty nan o Campuchia

750.000 nguoi ty nan o Lao

Tai Nam Viet Nam

• 300.000 tre mo coi

• 800.000 tre mat cha, me hoac mat ca cha lan me

• 83.000 nguoi cut tay, chan

• 181.000 nguoi tan tat

• 40.000 nguoi khiem thi hoac khiem thinh

• 8.000 nguoi bi liet ban than

Tai Campuchia

• 480.000 thuong dan bi chet va bi thuong

• 260.000 tre mo coi hoac mat cha hay me

Tai Lao

• 350.000 thuong dan bi giet va bi thuong

Tai Bac Viet Nam

Hang tram ngan nguoi bi giet va bi thuong boi bom dan rai tham huy diet.

Doi voi Hoa Ky

• 2.500.000 quan nhan phuc vu o Dong Duong

• 58.151 quan nhan thiet mang trong chien tranh

• 303.616 nguoi bi thuong o Dong Duong

• 13.171 quan nhan bi tan phe 100%

• 55.000 cuu quan nhan chet do tu tu, nghien ngap, tai nan…

• 500.000 quan nhan bi benh tinh than “hoi chung Viet Nam” toan tu van khi tro ve nuoc

Thiet hai vat chat

• 15.500.000 tan hoa luc do quan doi My su dung,

bao gom:

7.800.000 tan bom tha xuong Dong Duong

7.500.000 tan dan duoc do luc luong My tren mat dat su dung

200.000 tan dan duoc do cac tau hai quan My su dung

• 12.000.000 tan hoa luc su dung rieng o chien truong Nam Viet Nam (So sanh: My su dung 6.000.000 tan hoa luc trong The chien thu II)

• 26.000.000 ho bom o Dong Duong

• 21.000.000 ho bom chi tinh rieng o Nam Viet Nam

• 18.000.000 ga-long (hon 70 trieu lit) chat diet co doc hai rai ra tren 6 trieu mau Anh (khoang 2,4 trieu hec-ta) dat rung va dat trong trot o Nam Viet Nam

• 1.200 dam vuong (khoang 3.100 km2) cua Nam Viet Nam bi truc thang My san bang

• 1.000 dam vuong (gan 2.600 km2) cua Nam Viet Nam bi san bang do chat no va hoa hoan

• 150.000 den 300.000 tan bom dan chua no nam rai rac o Viet Nam, Lao, Campuchia

• 700.000 trau, bo o Nam Viet Nam bi giet hai

Chi phi chien tranh My

Hoa Ky da chi tieu xap xi 168.000 do-la de tieu diet mot quan nhan “ke thu”. Neu tinh ca phuc loi danh cho cuu chien binh, lai suat tra no cung cac chi phi gian tiep khac, thi tong chi phi cho cuoc chien khoang tu 350 den 900 ty do-la. Duoi day la nhung chi phi truc tiep cho cuoc chien:

132,7 ty do-la chi phi trong ngan sach chien tranh Viet Nam tu 1965 den 1972

28,5 ty do-la vien tro quan su va kinh te cho Nam Viet Nam

2,4 ty do-la vien tro quan su va kinh te cho Lao

2,2 ty do- la vien tro quan su va kinh te cho Campuchia

0,3 ty do-la ho tro cho Phap

2 ty do-la chi phi chien tranh tai khoa 1975

Tong cong chi phi truc tiep cho chien tranh: 168,1 ty do-la

Chinh phu My da dat duoc mot thoa thuan phap ly tro cap 80 trieu do-la cho nhung cuu chien binh My bi tac dong vinh vien boi chat doc da cam, nhung chinh phu chung ta moi danh nho giot mot chut kinh phi cho nhung tac hai kinh hoang ma chat doc da cam de lai tren lanh tho Viet Nam. Dan chung Viet Nam da phai song voi nhung hau qua con lai cua chat doc da cam phat tan tren dong ruong va nui rung nhieu nam sau khi chien tranh da ket thuc.

Con chi phi cho thiet hai o vung dong que Viet Nam, noi trong duoc cac loai thuc vat da dang, la nguon de che bien nhieu duoc pham co ich, mot vung que van con chua hoan toan tro lai cuoc song binh thuong? Chung toi, nhung bac si chua tri cho cuu chien binh biet rang, nhung quan nhan My bi phoi nhiem chat doc da cam se bi mot so benh voi ty le cao nhu mat kha nang sinh san, ung thu tien liet tuyen, u bach huyet bao, benh bach cau, dai thao duong va nhieu nua, nhung con nhung nguoi Viet Nam da bi nhung chung benh tuong tu nhu the vi chien tranh thi sao? Them mot thi du cu the nua la neu nhu chung ta chi xem xet den 300 hai nhi Viet Nam di tat thoi – day la di chung truyen qua doi thu hai cua chat gay ung thu trong chat doc da cam – va phai boi thuong them 10.000 do-la cho moi be ve khoan cham soc y te suot doi, thi phai chi them 3 trieu do-la nua.

Thiet hai tai chinh ma chung ta da gay nen cho con nguoi, suc vat, dong ruong va doi nui cua Viet Nam trong chien tranh la khong lo. Va chung ta chua de cap den thiet hai tinh than doi voi nhung nguoi tung chiu dung va se tiep tuc chiu dung, hoac ngay ca nhung nguoi bi bien dang co the vi thuong tich hoac bi cut tay chan ma nguyen nhan xuat phat tu nhung bom min chua no con lai o Viet Nam. Chi mot thoa thuan phap ly thoi cung co the de dang dua ra mot con so tai chinh de chuoc loi con lon hon ca chi phi tien hanh cuoc chien da noi o tren.

Chung ta phai thua nhan la minh da sai, rang chung ta khong nen gay ra chien tranh Viet Nam. Thay vi thiet lap mot lo sat sinh, mot su huy diet khong the doi pho, chung ta can mot ke hoach Marshall(1) cho Viet Nam. Va tat ca nhung cong ty, nhung ca nhan ma Tong thong Eisenhower tung nhan dien nhu la to hop cong nghiep quan su, nhung cong ty thu loi nhuan tai chinh tu chien tranh Viet Nam, nen chiu trach nhiem thanh toan khoan tai chinh chuoc loi do.

Nguyen nhan va hau qua

Trong truong Y, chung toi da tung duoc hoc la luon luon co mot nguyen nhan va mot hau qua. Chung toi goi nguyen nhan la can benh hoc, va goi su phat trien cua chung benh la sinh benh hoc. Nhung gi ma cac bac si chung toi chan doan chinh la benh tat.

Con nguoi la mot dong vat hung hang, va can benh hoc the hien trong mot sinh benh hoc goi la chien tranh. Chien tranh co the duoc chan doan qua su giet hai nhung nguoi khac duoc chinh quyen hop phap hoa. Bien phap duy nhat co the ngan chan hoac kiem che chien tranh la lam chech khuynh huong hung hang cua con nguoi. O mot muc do nao do, nang luong hung hang do phai duoc chuyen doi thanh nghia vu cong dan hoac nghia vu cong dong, thanh dieu thien hoac nhung hoat dong tot dep tren pham vi rong. Chung ta co the chong lai benh tat, chung ta co the tien hanh cuoc chien chong lai su ngu dot, thien tai, chong lai moi hinh thuc o nhiem truoc khi chung huy diet trai dat xinh dep cung nhung dong thuc vat phong phu tren hanh tinh nay. Muon nhu the, chung ta phai thay doi cach hanh dong va xu ly.

Nhung thay thuoc deu co thien chi tot, nhung chung toi thuong qua thien can doi voi toan canh, khong du bao duoc nhung gi se xay ra. Co qua nhieu su viec ngan can nang luc nguoi thay thuoc chap nhan mot trach nhiem lon hon. Nguoi bac si muon hanh dong ngay. Chung toi muon co ket qua ngay. Neu co ai do lam hong viec gi hom nay, thi chung toi muon co ngay cau tra loi ngay hom sau. Cac bac si khong co thi gio nhin lai hoac cam thay co loi ve nhung gi minh da lam, vi ho qua ban ron voi cong viec hang ngay nhu chua tri, chong lai benh tat, giup cho nguoi benh phuc hoi nhanh hon, phat trien cac loai vac-xin ngua benh bai liet o tre em va benh AIDS, noi chung la tat ca nhung cong viec thu vi va dieu ky ma chung toi da lam trong nganh y.

La nhung thay thuoc, khi xu ly cac dich benh tran lan hoac chua tri benh tat cua tung ca nhan, chung toi phai biet duoc can nguyen, neu khong, chung toi khong the chua tri duoc. Chung toi khong the dung mot mieng bang vet thuong, mot mieng cao dan de dap len nhung vet lo tren da nguoi bi benh phong va hy vong se chua lanh vet thuong cho ho. Chung toi phai xem xet den nhung tan duoc hien hanh dung cho viec chua tri benh phong, nhung truoc het chung toi phai biet do la benh phong. Neu khong, ca nhan bi benh se lay nhiem sang nhung ai tiep xuc voi ho va roi cuoi cung, nguoi bi benh do cung se chet the tham qua viec mat dan tu ngon tay, den ban tay, roi ngon chan, ban chan roi toan bo mui…

Chien tranh cung giong nhu benh hui; no tiem nhiem tat ca va lay di long nhan ai, lay di ban chat con nguoi cua chung ta. Ke thu that su cua loai nguoi la su cuong tin, dot nat, la thien tai va benh tat. Chung ta co du tai nang va nguon luc de danh bai nhung ke thu nay, nhung chung ta can nhung con nguoi co thien chi muon doi dau voi nhung thach thuc do.

Khi cac phi hanh gia tu trai dat bay len mat trang va nhin lai, luc do ho moi nhan thuc duoc rang, tat ca chung ta deu xuat phat tu mot the gioi. Nhu duoc thua nhan trong benh hoc than kinh cua nganh y, cho den chung nao khai niem nay duoc tiep thu, duoc dien ta sau sac de cho tiem thuc cua con nguoi thuc su tin tuong, thuc su cam nhan noi dau cua nhan loai, thi chung do, chung ta moi vinh vien cham dut duoc xung dot tren hanh tinh nay.

Nguy co ma nuoc My phai doi mat ngay hom nay nam o su doi bai ve dao ly cua rieng chung ta, nam o chu nghia quan phiet hung hang va kieu ngao dan den viec nhan danh tu do de giet hai mot cach bua bai. Chung ta se khong chiem duoc su dong cam cua the gioi neu cu tiep tuc hanh xu theo kieu nem mot chut tu do o noi nay, mot chut o noi kia va trong tien trinh do, lai giet hai hang tram ngan con nguoi, ke ca phu nu va tre em. Carl Jung, nha tam than hoc Thuy Si vi dai tung nhan xet: “Danh du, tieng tam va long chinh truc cho phep mot nguoi duoc song voi niem vui tran ngap; do cung chinh la nhung thu khong the bi lay di o mot nguoi, boi neu nhu vay thi chinh cuoc song cua nguoi do cung da bi tuoc mat”.

Sau vu tan cong khung bo 11.9.2001

Nhung ngay sau su kien 11.9, toi co dip suy ngam nhan xet cua Carl Jung khi chinh danh du, tieng tam va long chinh truc cua rieng toi – va ca long yeu nuoc cua toi – bi dat van de, co le vi toi chi trich chinh sach cua chinh phu chung ta va toi lai la hau due cua nguoi Palestine.

Khong lau sau ngay 11.9 do, mot su viec khong may trong mot loat su viec bat dau khi toi bi mot canh sat tuan tra xa lo o California chan xe lai. Ong ta dua ra nhung loi nhan xet che nhao va si nhuc ve ten ho cua toi, va trong vo so loi noi bang bo do, cung co luc goi toi la nguoi nuoc ngoai. Khi toi cam phan hoi lai so hieu cua ong ta thi vien canh sat tuan tra gian du cuc do. Ong ta cong tay toi, siet toi den ngat tho roi day toi nga ngoi tren mat dat lam toi gay nhieu xuong suon. Khi ket toi toi tan cong mot canh sat mac sac phuc, dang thi hanh nhiem vu – du chang co chung cu gi ve mot vet tray da hay vet nhan tren sac phuc cua vien canh sat nay – phan quyet cua toa an ro rang la bat cong, nen toi da khang an va tien trinh nay keo dai hon 3 nam.

Ke den la cuoc dieu tra cua Uy ban Y te bang California von theo doi toi trong nhieu nam. Sau khi toi bi yeu cau roi khoi khoa than kinh trong chien tranh Viet Nam, suot nhieu nam toi da yeu cau Uy ban gui cho toi toan bo ho so cua minh, nhung ho chi dua ra du thu loi bien minh va khong bao gio gui ho so lai cho toi. Roi den mot ngay trong nam 2003, hai dieu tra vien cua Uy ban den phong mach cua toi. Ho hoi toi theo ton giao nao.

- Duoc, vay con nhung thua kien cua toi voi Uy ban thi sao? - Toi hoi lai.

- Co phai anh la mot tin do Hoi giao khong? - Mot nguoi hoi.

- Phai lam gi voi moi thu day? - Toi hoi.

- Duoc roi. - Ho noi nhu ra lenh. - Hay di kham o mot bac si chua benh tam than. Chung toi tam thu giay phep hoat dong cua ong trong 2 thang.

Giay phep hanh nghe y cua toi bi dinh chi trong 2 thang, dieu do co nghia la thu nhap cua toi bong nhien bi mat di va nhat la lam gian doan quan he giua toi va benh nhan cua minh. Toi bi buoc phai de cho mot bac si than kinh danh gia, va buoc phai thu nghiem xem co bi benh Alzheimer khong, vi Uy ban cho rang chinh dieu nay moi dan den su co xay ra voi vien canh sat tuan tra xa lo. Va neu dung la the, thi ho co the thu hoi giay phep cua toi vi ly do suc khoe. Cac danh gia cho ket qua toi la nguoi lanh manh voi chi so IQ la 139. Cac bac si cung xac nhan toi khong bi chung Alzheimer. Nhung viec dinh chi dot ngot, doc doan do da lam gian doan cong viec cua toi va di nhien la toi dien tiet len vi hanh dong nay. Trong qua trinh do, ban be va dong nghiep cua toi khong the can thiep vao. Nhung tham phan, luat su than thiet khuyen toi hay de cho su viec qua di va hay giu mom giu mieng, nhung toi nhat dinh khong the im lang truoc nhung viec ma minh tin chac la sai trai.

Vai nam truoc day, toi da tung thang kien truoc Uy ban Y te California du phai ton mot khoan chi phi lon, de buoc Uy ban phai tiet lo thong tin trong ho so cua cac bac si. Vu kien cua toi chong lai Uy ban Y te California da mo ra mot tien le sau khi duoc Toa an Toi cao California phan quyet chap thuan. Nhieu bac si da viet thu cam on toi ve hanh dong nay. Roi khi toi duoc phep xem lai ho so ca nhan cua minh vao nam 1998, toi phat hien rang Uy ban Y te da tich luy mot luong giay day den gan 8 tac nhung tin tuc ve ca nhan toi, bao gom ca nhung thu tu, ban ghi nho, danh gia toi cua cac bac si o benh vien Mendocino va Mount Zion trong thoi chien tranh Viet Nam.

Nhung tai lieu nay duoc luu tru trong ho so cua toi 30 nam, giong nhu nhung qua luu dan cua nhung tay phan biet chung toc chuyen nghiep, va khi nhin lai, toi moi hieu tai sao viec tien cu toi vao chuc vu Chu tich Hiep hoi Y te California da bi rut lai vao gio chot. Nhu vay, rot cuoc toi da tim thay nhung van kien, ho so la nguon goc cua cac tin don, nhung su quay roi ma toi tung mo ho cam nhan trong nhieu nam. Uy ban Y te khong chiu rut khoi ho so cua toi buc thu cua benh vien Mendocino co noi dung danh gia toi la nguoi qua gan gui voi nhung nguoi thua thiet, nhung nguoi khong thich nghi voi xa hoi, nhat la nguoi A Rap, vi ho cho rang, buc thu phan anh khuyet diem ve ca tinh cua toi. Toi lai phai kien ho nua, cao giac ho co muu do. La ben nguyen, toi cung yeu cau cho phep cac bac si duoc tranh luan ve nhung buc thu co noi dung khong dung su that, co ac tam va rut chung ra khoi ho so ca nhan cua ho.

Den thang 12.2004 thi co 2 nhan vien mat vu den van phong va cho biet la toi dang bi dieu tra vi bi tinh nghi la mot tay khung bo. Ho noi rang mot nguoi cung cap thong tin giau ten da cao giac de canh sat bat giu toi, va khai rang toi da noi 3 dieu. Thu nhat, toi co nhieu than nhan giau co o khu vuc Trung Dong - dieu nay sai vi ho hang cua toi den cho toi la de nho giup do ve tien bac. Thu hai la toi co the co quan he dong doi voi Saddam Hussein. Cha toi co cho biet toi thuoc dong doi Saladin, mot chien binh va la vi vua Hoi giao nguoi Ai Cap hoi the ky 12 tung chiem dong Jerusalem trong cuoc vien chinh cua Thap tu quan. Trong khi Saddam Hussein(1) tung tuyen bo mo ho rang ong ta cung la hau due cua dong doi nay. Thu ba, toi da noi rang Tong thong Bush se hoi tiec ve cuoc chien tranh Iraq do ong khoi xuong. Loi khai thu ba nay thi dung, mac du cho den nay van chua co dau hieu cho thay Tong thong Bush se thanh khan hoi tiec ve bat cu dieu gi ong da lam.

La mot nguoi My, toi nghi la minh co quyen tu do ngon luan, nhung khi hai nhan vien mat vu dung truoc cua van phong minh thi toi dam ra nghi ngo. Ho chup anh toi tai van phong va yeu cau toi ky ten de ho co the xem ho so y te va tam than cua toi - va toi biet la ho co quyen lam nhu the theo dao luat ai quoc. Sau khi tra loi nhung cau hoi, toi that su tuc gian khi ho tuyen bo la toi se bi giam sat tron doi. Toi da danh lieu sinh mang cua minh cho dat nuoc nay trong vai tro mot nguoi linh Thuy quan luc chien va la mot bac si o Viet Nam. Toi da danh tron cuoc doi minh lam mot cong dan yeu nuoc, lam viec het minh va dong thue cho xu so nay. The ma nhung nhan vien mat vu nay lai nghi ngo long yeu nuoc cua toi khien toi tuc dien len duoc.

Nam 2005, sau khi toi met moi chong an, nguoi ta lai gan vao nguoi toi mot con chip – mot thiet bi giam sat dien tu va tuyen bo han che pham vi di chuyen cua toi tu nha den phong mach trong vai tuan. Toi bi buoc phai nghiem chinh chap hanh an lenh, nhung thiet bi dien tu lai truc trac nhieu lan. The la ho goi toi len phong thu thach – noi theo doi nhung nguoi bi quan che – cong tay roi dua toi len mot chiec xe voi suc nong tuong duong 51 do C trong khoang 20 phut, sau do chuyen toi den mot xa lim giam den 60 nguoi trong 18 gio va goi toi la “Con lon Hassan thoi tha”. Toi bi giam 15 ngay moi duoc cho phep giai thich la cai thiet bi dien tu ho gan cho toi khong hoat dong tot. Tai toa an, sau khi lang nghe su viec, quan toa phan: “That la lo bich. Tha ong ta ngay lap tuc!”.

Nhu ong ngoai nguoi Ireland tung day toi, cu moi lan co chuong ngai dung tren duong di cua minh, toi da hoc duoc cach de vuot qua. Che ngu nhung tro luc giup toi hinh thanh mot kha nang nhan thuc sau sac hon ve chinh minh, giup toi nhan ra duoc pham cach va long nhan ai o moi benh nhan buoc vao phong mach cua minh. Doi luc toi nghi la minh da that bai, la toi da khong dap ung du cho benh nhan cua minh, va toi con phai lam nhieu nua. Mac du toi da lam viec het minh va co song mot cuoc song hop voi dao ly, thinh thoang toi van cam thay la minh se khong bao gio co the chuoc loi doi voi tat ca nhung dieu khung khiep ma toi da chung kien o Viet Nam.

Di san cua chien tranh

Trong 35 nam qua, toi da cham soc nhung nguoi gia cung nhu nhung chang trai tre phuc vu trong The chien thu II, o Trieu Tien, Viet Nam, Panama, Grenada va trong hai cuoc chien tranh vung Vinh. Mot so cuu chien binh da co nhung bieu hien dang so tu nhung gi ho da trai nghiem. Toi thay long nhan ai cao ca o hau het cac bac si, nhung toi cung thay bo phan lanh dao cua cac to chuc, cac hiep hoi y te thieu long trac an, thieu dung cam va kien tri de thang than chong lai cai ac.

Uy ban Y te California va Van phong Bo truong Tu phap bang California - hai noi quan sat, theo doi ve y te cua tieu bang – la nhung thi du dien hinh cua te trang nay, vi ngay ca khi da duoc cung cap nguoi lam chung ve hanh vi toi pham o Viet Nam, cung nhu 35 nam sau o Guantanamo va Abu Ghraib, ho tuyet doi chang lam gi ca. Mot thuc te la nhung bac si chung toi co the lam nhieu hon nua de tro giup cho nhung cuu chien binh da tung trai qua nhung dieu xau xa cua chien tranh, va nhung ai phai chiu dung dau kho tu su phoi bay nhung dieu kinh khiep do. Voi chuc nang nghe nghiep, thay thuoc chung toi phai lam nhieu hon nua de thang than chong lai nhung cai ac ma chung toi da muc kich.

Moi mot cai chet hay thuong tich vinh vien cua mot quan nhan hay mot thuong dan deu la mot tham kich, la mot vet nho cua nen van minh. O Viet Nam, toi khong len an nhung quan nhan My tuoi 18 den 21 vi ho chi la nguoi thua hanh trong mot hoan canh ma ho co the bi ban, bi thuong hoac bi giet. Nhieu nguoi trong so ho la anh hung. Nhieu chang trai tre dung cam da chet ma chang bao gio co co hoi ke lai nhung cau chuyen ve cuoc chien xau xa do. Sau chien tranh, khi nhung cuu binh chien tranh Viet Nam tro ve va ke chuyen cua minh, ho bi phot lo, co lap, bi tu choi nhung phuc loi dung ra ho duoc huong, tham chi bi dua vao nha thuong dien.

Cung nhu truong hop cua toi, nguoi ta da noi voi nhieu cuu binh rang nhung viec ma nhung cuu binh nay da thay va da lam trong chien tranh la khong the xay ra, vi nuoc My khong cho phep nhung viec nhu the xay ra, va rang dan chung khong muon nghe nhung dieu kinh hoang nhu the. Trong truong hop cua toi, vu tham sat cac chau be khong the nao phai nhoa trong tam kham. Nhung gi tung chung kien da am anh toi nhieu nam. Toi khong co kha nang tim cach bien minh, ly giai su kien de co the tim quen dieu do.

Chien tranh la mot dieu xau xa, vo nhan dao. Cai ma toi ghi nho mai chinh la nhung cap mat lanh lung nhin thang vao mat toi vao buoi sang ngot ngat hom ay o Quang Tri, sau ngay xay ra vu tham sat tre em. Buoc ra khoi ham tru an trong anh sang ban mai, mot nhan vien – co le lam viec cho CIA – dung ngon tay cai va tro ghep lai thanh hinh khau sung roi di gan sat vao mat toi va noi: “Toi qua ong ban suyt chet day!”. Truoc viec tan sat cac em nho cung loi canh cao do, toi phai nghi sao ve cuoc chien va phuong cach chi dao cuoc chien do?

Nhung toi ac chong lai loai nguoi van khong dung lai, ma ngay cang nhieu hon va lai dinh liu truc tiep den cac bac si. Khi Thuong nghi si John McCain de xuat du luat ngan cam quan nhan My su dung hinh thuc tra tan, thi chinh quyen lai tim cach mien tru cho nhan vien CIA. Ong John McCain co nhan xet chi ly ve tac dung ma ong goi la “su tra tan hop phap”. Nhung tin tuc gan day tu Afghanistan va Iraq cho thay nhung chuyen gia than kinh va bac si quan y My co the da chung kien hoac tham chi, da tham gia vao viec tra tan nhung nguoi bi bat giu ma khong he bao cao gi het. La mot nguoi dang hanh nghe y, chung ta de dao duc, long trac an, danh du cua chung ta o dau? Chung ta de long can dam cua minh o dau? Nhung tin tuc nay la dieu nhuc nha va rat dang xau ho cho mot nghe nghiep ma nguyen ly hang dau la “khong lam ton thuong, khong gay hai”.

Trong so bao gan day, cac bien tap vien cua to The Lancet – mot tap chi y hoc uy tin cua Anh quoc – da nhac nho cac bac si rang, Hiep hoi Y hoc The gioi da dua ra lap truong manh me voi viec cac bac si tham gia hoac dong y voi hinh thuc tra tan. Tuyen bo cua Hiep hoi co doan: “Cac bac si khong duoc ung ho, khuyen khich, tha thu hay tham gia vao viec tra tan hoac cac hinh thuc xu su hen ha… trong moi hoan canh, ke ca trong cac cuoc tranh chap dan su hay xung dot vu trang”. Cac bien tap vien cua The Lancet con them “Cac nhan vien cham soc y te nay cung can pha vo su im lang cua minh”. Tap chi The Lancet len tieng keu goi bac si cung nhu nhung ai chung kien cac vu tra tan hoac nhung hinh thuc hanh ha, lam dung khac o nha tu Abu Ghraib, o Guantanamo hoac nhung noi khac hay manh dan cao giac va cung cap du kien day du, chinh xac ve su viec.

Co the la nhung cang thang tich tu tu nhung vu gay han, xam luoc tren the gioi trong nua the ky qua - o chau A, Trung My va Trung Dong - da dan den dinh diem la vu tan cong khung bo 11.9, hinh thanh mot phan ung ma tren thuc te, la mot chu ky lien tuc. Chung ta se lanh lay hau qua ve nhung gi chung ta da lam.

Mot niem hy vong cho hoa binh

Toi viet cuon sach nay bang ca trai tim minh va toi dong y cho pho bien, phan phoi de moi nguoi co the hieu ro su viec. Mac du toi chi la mot hat cat tren bai bien, nhung neu co hang trieu tieng noi cua nhung hat cat nhu the cung cat len vi long nhan ai, tinh thuong, thi tat ca se tao nen mot bai bien dep.

Co nhieu lan tren duong lai xe ve nong trai cua minh o ngoai o Sacramento, toi lay lam la, tu hoi ve nhung benh nhan da khong bao gio roi bo toi, ngay ca khi toi co ve kho chiu, met moi hay to ra ngo ngan. Toi cung ngac nhien tu hoi lam the nao ma the gioi bao la nay van hanh trong mot tieng noi chung, trong su hai hoa vi dai nhu the. Toi than phuc tinh than nhan ai lai co kha nang doi pho voi cac tinh huong bat ngo, dem hy vong den cho toan nhan loai. Toi kham phuc ve uy nghi cua con nguoi cung nhung sang tao chong lai benh tat, ngheo doi va su ngu dot. Toi kinh phuc nhung con nguoi nho be mang ganh nang giu cho nuoc My luon tuoi dep - nhung nguoi tho thu cong, tho moc, dau bep, tho ong nuoc, lam cong, va nhung nguoi dam nhan cac cong viec nguy hiem nhu canh sat, nhan vien cuu ho, chua chay luon dat tinh mang cua minh vao thu thach khi thi hanh nhiem vu – de phan dinh ro rang dau la dieu thien, dau la cai ac, cai xau.

Theo truyen thong, nguoi My tan thanh va co thien y doi voi cac cuoc chien tranh gianh tu do hoac cac cuoc chien tranh nham thiet lap mot the che dan chu. Chung ta la nen dan chu dau tien cua Tan The gioi. Suc manh va anh huong cua chung ta lon hon bao gio het. Nhung nhung hanh vi qua khich di cung su gay han va chinh phuc se lam nguoi ta nhan ra su hung bao, lam cho nguoi ta chan ghet, ghe tom boi nhung vu tham sat thuong dan duoi danh nghia Hop chung quoc Hoa Ky. Nhung loi doi tra ve su kien Vinh Bac Bo da dua nhung cong dan chung ta den chien truong Viet Nam, va nhung loi cao giac doi tra ve vu khi giet nguoi hang loat da dua chung ta den voi chien truong Iraq. Khong nghi ngo gi nua, thai do ngao man cua Hoa Ky doi voi cac nuoc thuoc the gioi thu ba dang dua chung ta vao mot vong tron vo tan cua cac cuoc chien tranh khong bao gio cham dut. Neu chung ta khong the nhan dien can nguyen cua mot benh tat, chung ta khong the xu ly sinh benh hoc va do vay, chac chan la chung ta khong the chua tri duoc.

Chu nghia khung bo se dan tieu tan tren trai dat neu nhu cac cuong quoc, nhung nuoc giau manh doi xu voi cac nuoc thuoc the gioi thu ba va nguyen thu cua ho bang su ton trong that su, va cung nhau lam viec de dat duoc nhung muc tieu chung. Ton trong duc tin cua moi mot dan toc cung nhu lich su cua ho, chung ta co the dua vao xa hoi o nhung dat nuoc ay nhung bac si, luat su, kien truc su, nhung nha nong hoc, nhung nguoi theo chu nghia nhan dao o moi cap, va nhung giao vien khong phai den xu so cua ho de giang day kiem tien ma la vi nguoi My la nhung mau muc cao quy. Su cao quy cua nguoi My khong phai la su cao quy cua mot duc vua hay cua mot tu lenh ham doi, ma la su cao quy dan chu rong mo voi ban tinh tu nhien, lam cho hau het cong dan chung ta dac biet thich lam dieu tot lanh.

Tat ca chung ta deu cung thuoc dong giong loai nguoi, nhung nhieu lan dieu do bi thach thuc. Toi tin rang cac cuoc chien tranh xam luoc, chien tranh gay han luon luon sai lam. Cau hoi dat ra la, tai sao cu gay chien, cu khoi dong chien tranh trong khi the gioi day ap su cao quy nhu the, khi the gioi co qua nhieu muc tieu tot lanh nhu the?

“Cac ban dem den cho toi niem vui sau sac nhat ma con nguoi co the cam nhan duoc…”, nha khoa hoc Phap vi dai Louis Pasteur da noi trong mot bai dien van ngay 27.12.1892. “Toi co niem tin chac chan rang khoa hoc va hoa binh se chien thang su dot nat va chien tranh, rang cac quoc gia se lien ket, khong phai de huy diet ma la de xay dung, va rang tuong lai se thuoc ve nhung ai cong hien het minh cho nhan loai.”

Neu co dieu gi toi da gat hai duoc qua nhung chuyen di trong chien tranh va ca hoa binh thi do chinh la niem tin rang ca nhan se chien thang. No luc ca nhan se chien thang su vo nhan dao cua mot chinh quyen te hai. Toi da thay dieu do trong cac benh vien o Viet Nam, trong nhung nu cuoi than ai cua cac em nho nhay lo co bang mot chan. Toi da thay dieu do trong nu cuoi tren khuon mat cua mot cau be ma mot con mat cua em da bi muc di chi vi gay me va bang bo khong du tai benh vien Quang Tri. Toi cam nhan dieu do trong anh mat ham on cua nhung nguoi nong dan Viet Nam khi toi co chua tri thuong tich cho ho trong thoi ky chien tranh, va toi lai thay dieu do khi tro lai Viet Nam nhieu nam sau nay.

Toi da co gang song mot cuoc song thich hop voi nhung duc tin cua rieng minh trong vai tro mot bac si y khoa, mot luat su, mot bac si thu y va mot cuu quan nhan Thuy quan luc chien. Toi da lam het suc minh de cao giac nhung hanh dong toi loi ma toi tung chung kien. Cuon sach nay la no luc cuoi cung ghi lai chinh xac cac su kien doi voi nhung hanh dong tan nhan ma toi da muc kich o Viet Nam. Sach cung bay to nhung hy vong cua toi ve xu so ma toi sinh ra, von van tiem tang kha nang la mot dat nuoc vi dai that su. That la chan nan khi thay nhung hanh vi tan ac, vo nhan dao van tiep tuc mang danh nghia to quoc toi, mang danh nghia dat nuoc ma toi men yeu, noi toi ra doi, mot dat nuoc da cho toi qua nhieu. Nhung co dieu gi do trong nhung pham chat tot dep cua con nguoi dang thu thach nhung nghi thuc co xua ve su chinh phuc va tinh trang bi no dich. Neu nhu chung ta co the hinh dung ra mot tuong lai nhan ban hon va no luc de no tro thanh hien thuc thi do chinh la niem hy vong cho hoa binh tren the gioi.

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

Tìm hiểu: Nam Viet Nam, Hoa Ky, Dong Duong, O Viet Nam, The Lancet, Chat doc da cam, chien tranh Viet Nam, vien tro quan su, cuoc chien tranh, khong bao gio, mot bac si, nguoi Viet Nam, chung ta, co the, dieu

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Chương 20: Những bài học của chiến tranh

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Chương 20: Những bài học của chiến tranh bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Chuong 20 Nhung bai hoc cua chien tranh

Nhan xet, hay lien he ve tin Chuong 20 Nhung bai hoc cua chien tranh co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Chuong 20 Nhung bai hoc cua chien tranh de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tac pham trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tac pham
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0