Chuong 2 Lan song cong nghiep Dong A dau the ky XX
 |
Thuong truong cua Viet Nam dang mo rong ra khap the gioi. Sau khi Viet Nam gia nhap WTO, khuynh huong nay se cang manh hon. Tuy nhien, trong giai doan truoc mat, thach thuc truc tiep va cung la co hoi doi voi cong nghiep Viet Nam la o khu vuc Dong A. Tai day, hai trao luu dang noi com va se tac dong den su phat trien cua cong nghiep Viet Nam, do la su bien dong trong lan song cong nghiep Dong A va khuynh huong tu do thuong mai trong khu vuc.
Hieu dung tinh chat va tac dong cua hai trao luu nay de dinh duoc phuong huong chien luoc cho cong nghiep hoa trong giai doan toi la van de toi quan trong cua kinh te Viet Nam hien nay. Chuong nay tap trung phan tich trao luu thu nhat, ve su bien dong cua lan song cong nghiep Dong A, dac biet tim hieu xem su phan cong lao dong giua cac nuoc da thay doi ra sao va vi tri cua Viet Nam la o dau trong ban do cong nghiep hien nay.
2.1. Viet Nam trong lan song cong nghiep Dong A: Mo hinh dan seu bay xua va nay
Mo hinh dan seu bay truoc thu thach moi
Trong may thap ky qua, phat trien cong nghiep lan toa nhanh tai khu vuc Dong A, bat dau tu Nhat Ban sang Han Quoc, Dai Loan, Hong Kong, Xingapo (goi chung la nhom NIEs) sau do den bon nuoc ASEAN phat trien truoc (Malaixia, Thai Lan, Philippin va Indonexia, duoi day goi chung la ASEAN-4) roi Trung Quoc, v.v.. Hien tuong nay duoc dien ta bang mo hinh dan seu bay (flying-geese development pattern) voi cac noi dung co the duoc tom tat nhu sau11. Tu lieu, sach bao ve mo hinh nay kha nhieu, o day chi gioi thieu hai nguon ma nguoi viet bai nay da phat bieu hoac tham gia phat bieu: Tran Van Tho (1997, Ch. 1) va Kosai and Tran (1994). Nhung nguon khac co phan tich tinh hinh gan day nhat se duoc de cap trong phan sau. : Do vung Dong A gom nhieu nhom nuoc co cac giai doan phat trien khac nhau, nen mot nganh cong nghiep (tam goi la nganh A) thuong duoc bat dau phat trien tai Nhat Ban, sau do chuyen sang NIEs roi ASEAN-4, sau nua la den Trung Quoc va tiep theo co the la Viet Nam va cac nuoc khac; cac nuoc di truoc sau khi mat loi the so sanh trong nganh A da no luc chuyen dich co cau cong nghiep sang nhung nganh co gia tri gia tang cao voi trinh do cong nghe cao hon (nganh B roi C, D, v.v.. khi B, C… cung nhu A chuyen dan sang cac nuoc khac). Day la hien tuong duoi bat (catch-up) nhieu tang trong qua trinh cong nghiep hoa o Dong A, tao nen tinh nang dong cua khu vuc nay. Yeu to dua den hien tuong nay la no luc tich luy tu ban, cong nghe tai cac nuoc di sau va qua trinh do duoc thuc day bang dau tu truc tiep va cac hinh thai chuyen giao cong nghe khac tu cac nuoc di truoc.
Cho den dau thap nien 1990, hau het cac nha nghien cuu kinh te deu cho rang viec ap dung mo hinh dan seu bay de giai thich su lan toa cua cong nghiep tai vung Dong A la co co so. Nhin toan cuc, ta thay co su tien trien nhanh trong viec chuyen dich co cau kinh te cua cac nuoc theo huong cong nghiep hoa, cac nuoc di sau duoi theo cac nuoc di truoc, rut ngan khoang cach phat trien cong nghiep. Chang han, Bieu do 2.1 cho thay hien tuong duoi bat ay trong linh vuc xuat khau. Hien nay, tai hau het cac nuoc Dong A, 80% kim ngach xuat khau la hang cong nghiep (NIEs, khong ve trong hinh, da dat muc gan 100% tu thap nien 1980). Ngay ca tai Indonexia, mot nuoc truoc day chuyen xuat khau dau mo va khi dot, ty trong cua cong nghiep trong tong xuat khau cung da dat muc 60%.
Khao sat su phat trien cua tung nganh cong nghiep ta cung thay co hien tuong duoi bat tuong tu. Chang han, truong hop nganh det may, loi the so sanh chuyen tu Nhat Ban sang NIEs vao dau thap nien 1970, sang ASEAN-4 tu thap nien 1980 va tu cuoi thap nien do chuyen sang Trung Quoc. Mot thi du khac: cho den thap nien 1970 moi chi co Nhat Ban san xuat tivi mau, nhung nganh nay bat dau phat trien tai Han Quoc va Dai Loan tu cuoi thap nien 1970, roi tai Malaixia va Thai Lan tu cuoi thap nien 1980, va Trung Quoc tro thanh nuoc san xuat tivi mau nhieu nhat the gioi tu nua sau thap nien 1990. Do qua trinh duoi bat nay, luong san xuat tai Nhat Ban giam nhanh va phai nhap khau nhieu tu cac nuoc Dong AU (Nhat san xuat 15 trieu chiec tivi mau nam 1990 nhung chi con do 3 trieu chiec vao nam 2000, trong thoi gian do nhap khau tang tu 1 den 9 trieu chiec).
Tuy nhien, tu cuoi thap nien 1990, voi su phat trien manh me cua Trung Quoc, su phat trien cua cong nghe thong tin, su rut ngan nhanh chong khoang cach cong nghe giua cac nuoc, nhieu nguoi da dat nghi van ve tinh thuyet phuc cua mo hinh dan seu bay11. Ban bao cao ve kinh te chau A cua Tong cuc kinh te ke hoach Nhat Ban (Keizaikikakuchou 2000) cho rang nho cong nghe thong tin nen cac nuoc di sau o Dong A co the dong loat san xuat ngay trong cac nganh cong nghiep co cong nghe cao, tien len ngang hang voi cac nuoc di truoc. Sach Trang ve thuong mai quoc te cua Bo Cong thuong Nhat (Keizaisangyoushou 2003) xem su lon manh cua Trung Quoc la yeu to co the cham dut mo hinh dan seu bay. Toi co dip phan luan cac y kien phu nhan mo hinh nay trong cuon sach viet chung may nam truoc (Tran Van Tho va nhung nguoi khac (2001). . Tu cac nghi van nay, co the neu vai diem quan trong nhin tu goc do Viet Nam: thu nhat, voi quy mo va toc do phat trien cua Trung Quoc, voi vung tay nam rong lon va chua phat trien cua nuoc nay, lan song cong nghiep co the se khong lan toa tiep xuong cac nuoc co trinh do phat trien thap hon nhu Viet Nam ma lan rong trong noi bo Trung Quoc. Thu hai, Trung Quoc xuat khau hau nhu tat ca cac loai hang cong nghiep, tu cac nganh co ham luong lao dong cao den cac san pham su dung nhieu tu ban va cong nghe cao, gay ra su bat on trong trat tu phan cong lao dong o Dong A; cac nuoc di sau nhu Viet Nam kho chen chan vao co cau phan cong moi nay, cac nuoc ASEAN, NIEs va ca Nhat Ban cung dung truoc mot thach thuc lon. Duoi day se kiem chung cac luan diem nay.
Khuynh huong moi cua lan song cong nghiep Dong A
Khao sat nhung khuynh huong, dac tinh cua su phan cong lao dong hien nay tai vung Dong A co the thay buc tranh cong nghiep khu vuc co nhung dac tinh sau:
Thu nhat, khu vuc nay dang ngay cang tro thanh nha may san xuat hang cong nghiep cua the gioi, dac biet la cac loai may moc tu do dien gia dung, xe hoi, xe may, may chup hinh... den cac loai phan cung cua cong nghe thong tin nhu may tinh ca nhan, dien thoai di dong. Co the nhieu nguoi se ngac nhien khi xem thi phan cua cac nuoc nay trong tong luong san xuat cua the gioi. Hien nay, Dong A san xuat khoang 95% may nghe nhac DVD, 85% may tinh xach tay, gan 100% o dia cung may tinh, 70% may cat xet (cassette), gan 80% may phim den chieu (VTR), 80% may dieu hoa khong khi, 60% tivi mau va 30% xe hoi cua the gioi. Cong nghiep hoa tien nhanh va co cau ngay cang huong vao nhung nganh co gia tri gia tang cao.
Thu hai, do tien luong va phi ton san xuat giua cac nuoc khong dong deu, trong khi do chu ky cong nghe cua cac nganh ngay cang rut ngan nen co so san xuat chuyen dich nhanh tu nuoc nay sang nuoc khac. Khi cong nghe vua duoc kham pha va trien khai thi co so san xuat duoc dat tai nuoc co cong nghe hoac nhung noi co nguon nhan luc co trinh do quan ly, trinh do ky thuat cao. Nhung khi cong nghe da duoc tieu chuan hoa thi co so san xuat di chuyen den nhung noi ma nhan cong lao dong thap, tai nguyen, vat lieu trung gian huy dong de dang. Tai Dong A, ta da thay cac nha may trong nhieu nganh cong nghiep da di chuyen tu Nhat Ban sang cac nen kinh te cong nghiep hoa moi nhu Han Quoc, Dai Loan, roi sau do chuyen sang ASEAN va Trung Quoc. Nhieu nuoc giu vi tri ap dao trong mot so nganh nao do, nhung chi sau vai nam thi phan giam nhanh vi cac cong ty da quoc gia di chuyen hoac lap them cac co so san xuat tai cac nuoc khac trong vung. Chang han, nam 2000 Nhat Ban chiem 73% thi phan the gioi ve may chup hinh ky thuat so (digital camera) nhung den nam 2003 thi phan giam con 55%. Nam 2000, Dai Loan san xuat 55% may tinh ca nhan loai nho nhung sang nam 2003, Trung Quoc tro thanh nuoc san xuat hang dau voi thi phan la 35%. Trong thoi gian do, trong nganh VTR, Trung Quoc phai nhuong vi tri hang dau the gioi cho Indonexia. Diem nay cho thay mo hinh dan seu bay van co the ap dung de khao sat lan song cong nghiep Dong A, mac du qua trinh duoc rut ngan hon so voi truoc day.
Thu ba, sau vai thap nien phat trien, khoang cach cong nghe giua cac nuoc trong vung Dong A duoc rut ngan. Dieu nay duoc phan anh trong hien tuong cac nuoc ASEAN va Trung Quoc, nhung nuoc di sau trong qua trinh cong nghiep hoa, ngay cang gianh duoc su phan cong san xuat hoac thuc thi nhung cong doan co gia tri gia tang cao trong toan bo chuoi gia tri (value chain) cua tung nganh cong nghiep. Bieu do 2.2 bieu dien chu trinh sang tao gia tri gia tang cua mot nganh cong nghiep. Dac biet, trong cac nganh san xuat may moc nhu may tinh ca nhan, may giat, may chup hinh, v.v., truoc day cac nuoc ASEAN va Trung Quoc chu yeu phu trach cong doan lap rap, cong doan gia tri gia tang thap nhat nhung bay gio ho da leo len cac tang tren thuong nguon cua chuoi gia tri, dac biet la giai doan san xuat bo phan, linh kien.
Thu tu, do khuynh huong cong nghiep hoa lan rong va di vao chieu sau noi tren, thuong mai tai Dong A cung co mot so chuyen dich quan trong:
Nhu da de cap va minh hoa trong Bieu do 2.1, xuat khau cua cac nuoc hien nay chu yeu la hang cong nghiep. Trong cong nghiep, cac nuoc Dong A ngay cang co loi the so sanh trong cac nganh may moc nhu do dien gia dung va cong nghe thong tin. Cac loai may moc nay da chiem tren 60% trong tong xuat khau cua Malaixia, 45% cua Thai Lan, va 40% cua Trung Quoc vao nam 2002. Con so tuong ung cua Philippin la 75%, mot con so dang ngac nhien. Nhu se thay duoi day, thanh qua xuat khau cua Philippin cung dang chu y o cac mat khac nua.
Do cac nuoc dong loat tien ve thuong nguon tren chuoi gia tri (di chuyen tu D len C va B trong Bieu do 2.2), su phan cong trong noi bo cac nganh san xuat may moc duoc tien hanh nhanh chong. Cac nuoc Dong A vua xuat va nhap cac linh kien, bo phan lien quan den cac loai may moc. Chang han, vao nam 2002, cac bo phan, linh kien dien tu va chat ban dan co kim ngach xuat khau hang dau tai Han Quoc, Xingapo, hang thu hai tai Nhat Ban va hang thu 10 tai Trung Quoc, nhung tai tat ca cac nuoc nay, tren 70% kim ngach xuat khau la huong vao cac nuoc Dong A. Phu tung thiet bi cho cac loai may moc dung o van phong co kim ngach xuat khau hang thu tu tai Nhat Ban, thu sau tai Han Quoc, thu ba tai Trung Quoc va nhieu nuoc ASEAN cung co ty le xuat khau sang Dong A rat cao. So sanh Bang 2.1 va Bang 2.2 ta thay nhieu mat hang Trung Quoc va ASEAN xuat khau nhieu nhat cung la nhung mat hang ho nhap khau nhieu nhat, va nhung mat hang do co khuynh huong xuat va nhap trong noi bo vung Dong A. Nguoc lai, nhung mat hang ma cac nuoc nay chu yeu xuat chu khong nhap khau (vi du nhu dung cu the thao, do choi, giay dep, cac loai quan ao, thiet bi thu am, do dien gia dung, v.v.) thi ty le buon ban trong vung thap (vi chu yeu xuat khau sang thi truong Au - My).
Vi tri cua Trung Quoc tren ban do ngoai thuong Dong A khien nhieu nuoc lo ngai, nhung phan tich ky ta thay cac nuoc khac van co the tim ra loi the so sanh moi de duy tri, phat trien mot su phan cong lao dong voi nen kinh te lon manh nay. Trong mot thoi gian dai, kinh te Trung Quoc phat trien voi toc do cao (trung binh 10%/nam, gan day 7-8%/nam), chu yeu la phat trien cong nghiep va ngay cang huong ngoai (ty le xuat khau tren GDP tang tu 7% nam 1980 len 15% nam 1990 va len toi gan 30% nhung nam gan day). Hien nay, tren 90% kim ngach xuat khau cua Trung Quoc la hang cong nghiep (Bieu do 2.1). Tu nam 2002, Trung Quoc la nuoc co thi phan lon nhat trong tong nhap khau cua Nhat Ban. Hien nay Trung Quoc la nuoc xuat khau lon thu ba tren the gioi. Nhung su kien nay de gay an tuong rang Trung Quoc da ap dao cac nuoc khac, va su thuc Trung Quoc da co gay kho khan cho mot so nuoc gan voi Trung Quoc ve trinh do phat trien, ve co cau kinh te.
Tuy nhien, kinh te Trung Quoc phat trien khien nuoc nay tro thanh mot thi truong rong lon, tao co hoi cho nhieu nuoc o Dong A day manh xuat khau. Nhap khau cua Trung Quoc da tang tu 110 ty nam 1995 len toi 561 ty USD nam 2004. Va nhu Bang 2.1 va 2.2 da cho thay, Trung Quoc vua xuat va vua nhap nhieu loai linh kien hay san pham trung gian va nhung loai nay chu yeu xuat va nhap giua Trung Quoc voi cac nuoc trong vung Dong A. Di nhien thi truong Trung Quoc khong phai mang lai co hoi dong deu cho cac nuoc o trong vung ma co hoi do tuy thuoc vao nang luc canh tranh cua cac nuoc. Ta co the dung ma tran mau dich (trade matrix) de khao sat van de nay.
Bang 2.3 la ma tran mau dich hang cong nghiep giua cac nuoc Dong AU (co them “The gioi” de chi tong xuat khau cua cac nuoc va them My la thi truong quan trong cua hau het cac nuoc Dong A). Nhin hang ngang tu ben trai sang ta biet duoc kim ngach xuat khau hang cong nghiep cua tung nuoc Dong A sang cac nuoc Dong A khac, sang My va the gioi. Hang tren la kim ngach xuat khau nam 1992, hang duoi la nam 2002.
Ma tran nay giup ta biet duoc nuoc nao da xuat khau hang cong nghiep sang Trung Quoc nhieu nhat va trong khoang 10 nam qua nuoc nao da thanh cong trong viec day manh xuat khau sang thi truong lon nay. Bang 2.3 cho thay Nhat Ban la nuoc co thi phan lon nhat (38 ty nam 2002), tiep theo la Han Quoc, sau do la Xingapo. Ket qua nay khong co gi dang ngac nhien. Nhung dang ngac nhien la toc do tham nhap cua Han Quoc va nhieu nuoc ASEAN vao thi truong Trung Quoc tu nam 1992 den 2002. Trong thoi gian do, Han Quoc xuat khau hang cong nghiep sang the gioi tang gap doi nhung sang Trung Quoc thi tang gan 10 lan (hien nay Han Quoc chiem gan 10%, ngang hang voi My, trong tong nhap khau cua Trung Quoc. Cac nuoc ASEAN cung chiem khoang 10%, Nhat Ban gan 20%). Xuat khau cua Philippin tang 15 lan, Thai Lan 24 lan, Malaixia 14 lan (Viet Nam cung tang nhieu nhung xuat phat tu mot con so ban dau qua nho).
Nhu vay, tuy mot mat da tro thanh nha may cua the gioi va xuat khau nhieu loai hang cong nghiep, nhung mat khac Trung Quoc cung ngay cang tro thanh thi truong tieu thu hang cong nghiep cua cac nuoc khac o Dong A. Nhieu nghien cuu gan day cung cho thay tuy da bat dau tien len thuong nguon tren chuoi gia tri, song Trung Quoc van phai phu thuoc vao nhap khau nhieu bo phan, linh kien va cac san pham trung gian khac, nhat la nhung mat hang co ham luong cong nghe cao11. Chang han, xem Kwan (2002), Lall and Albaladejo (2004), Gilboy (2004). .
2.2. Vi tri cua Viet Nam trong ban do cong nghiep Dong A
Bang 2.4 cho thay hang cong nghiep hien nay chiem khoang 60% trong tong xuat khau cua Viet Nam. Con so nay tuong dang voi Thai Lan vao giua thap nien 1980. Hang cong nghiep xuat khau cua Viet Nam chu yeu la hang cong nghiep nhe, tap trung vao cac nganh may mac va giay dep (rieng hai mat hang nay chiem gan 40% tong xuat khau vao nam 2003). Nhung phan lon nguyen vat lieu va san pham trung gian trong cac hang xuat khau nay phai phu thuoc vao nhap khau. Ngoai ra, may moc cac loai chi chiem khoang 8% trong tong xuat khau cua Viet Nam. Nhu da de cap, con so tuong ung vao nam 2001 cua nhieu nuoc Dong A la tu 40 den 60% (rieng Philippin tren 70%). Ngay ca Indonexia tu sau cuoc khung hoang tai chinh chau A (1997) duoc xem la nuoc bi bo roi trong qua trinh phat trien manh me o Dong A thi ty le do cung dat 16%, cao gap doi Viet Nam. De thay ro hon vi tri cua Viet Nam trong lan song cong nghiep Dong A, ta thu khao sat chi so canh tranh cua tung nuoc trong mot so nganh cong nghiep tieu bieu.
Neu goi X la xuat khau va N la nhap khau, chi so canh tranh cua mot nuoc trong mot nganh cong nghiep nao do duoc tinh theo cong thuc sau:
(X-N)/(X+N)
Neu chu yeu la nhap khau va hau nhu khong xuat khau, chi so canh tranh se bang -1 (tru 1). Day la truong hop nuoc nay hoan toan khong (hoac chua co) loi the so sanh trong nganh dang phan tich nen nhu cau trong nuoc hoan toan phu thuoc nhap khau. Nguoc lai, neu hau nhu chi xuat khau va khong nhap khau thi chi so canh tranh la 1. Day la truong hop nganh cong nghiep phat trien manh me, co suc canh tranh ap dao hang nhap. Mot truong hop dac biet nua la chi so canh tranh bang 0 khi xuat va nhap hau nhu bang nhau. Truong hop nay co hai kha nang: neu kim ngach xuat va nhap rat nho, do la hien tuong nganh cong nghiep da qua giai doan thay the nhap khau va bat dau chuyen sang giai doan xuat khau. Neu kim ngach xuat va nhap kha lon thi do la hien tuong cua su phan cong trong noi bo mot nganh cong nghiep (intra-industry division of labor) nhu ta da thay o Bang 2.1 va Bang 2.2.
Trong mo hinh dan seu bay, chi so canh tranh cua mot nuoc trong mot nganh cong nghiep thuong bat dau bang tru 1 tien dan den 0 (qua trinh thay the nhap khau) sau do tien ve tri so 1 (tu thay the nhap khau sang xuat khau)11. Nguoc lai trong mo hinh cua ly thuyet ve chu ky san pham (product cycle theory) cua Vernon (1966), chi so canh tranh bat dau bang 1 sau do tien den 0 roi tien ve huong -1. .
Tu khao sat su thay doi trong chi so canh tranh cua mot so nganh cong nghiep chu yeu, vi tri cua Viet Nam trong lan song cong nghiep Dong A co the duoc tom tat nhu sau:
Bieu do 2.3 cho thay trong nganh det (textiles) Viet Nam phai nhap khau nhieu, chi so canh tranh rat thap (-0,7 vao nam 2002), trong khi do, tru Philippin, hau het cac nuoc ASEAN deu xuat sieu o muc cao. Dieu nay khang dinh lai nhan xet lien quan den Bang 2.3 la tuy nganh det may la hang cong nghiep xuat khau chu luc cua Viet Nam, song phan lon san pham trung gian phai phu thuoc vao nhap khau. Cac cong ty thuong mai hoac thoi trang cua cac nuoc tien tien nhap vai chat luong cao vao Viet Nam, ve mau va dat may gia cong, sau do xuat khau thanh pham la quan ao. Ap dung vao so do ve chuoi gia tri o Bieu do 2.2, vi tri cua Viet Nam chu yeu o khau gia cong, lap rap, con nhung giai doan co gia tri gia tang cao (thuong nguon va ha nguon) phu thuoc vao nuoc ngoai.
Chi so canh tranh trong nganh linh kien, bo phan may tinh (Bieu do 2.4) hoac trong nganh may moc thiet bi dien tu (Bieu do 2.5) cho thay may nam gan day Viet Nam co cai thien duoc vi tri canh tranh nhung van nhap sieu nhieu (chi so con rat thap, -0,6), trong khi do hau het cac nuoc ASEAN khac va Trung Quoc thi o vi tri xuat sieu cao. Nganh xe hoi, xe van tai (Bieu do 2.6) va nganh linh kien, bo phan xe hoi (Bieu do 2.7) thi Viet Nam hau nhu chi nhap khau (chi so canh tranh -1). Da so cac nuoc ASEAN khac hoac Trung Quoc cung con nhap sieu nhung kim ngach nhap sieu giam nhanh, chi so tien gan den 0 va sap chuyen sang so duong.
Ve quan he thuong mai giua Viet Nam voi cac nuoc lan can, Viet Nam nhap sieu nhieu voi Trung Quoc va voi hau het cac nuoc ASEAN. Nam 2003, Viet Nam nhap sieu voi toan the gioi la 5 ty USD nhung rieng voi cac nuoc Dong A nhap sieu len toi gan 8 ty USD trong do voi Trung Quoc 1,4 ty va ASEAN 3 ty. Nhu se thay duoi day, ve co cau thuong mai, Viet Nam chu yeu nhap khau hang cong nghiep va xuat khau nguyen lieu va nong san pham, mot co cau hang doc thuong thay giua mot nuoc co trinh do phat trien thap voi cac nuoc tien tien.
Phan tich o tren cho thay Viet Nam di sau kha xa cac nuoc chung quanh ve phat trien cong nghiep, the hien trong su cach biet ve ty le hang cong nghiep, dac biet la ty le san pham may moc cac loai trong tong xuat khau, trong chi so canh tranh cua nhung nganh cong nghiep chu yeu, trong co cau phan cong hang doc giua Viet Nam voi cac nuoc nay, va Viet Nam phai nhap sieu nhieu voi cac nuoc do. Khong ke mot so nuoc moi gia nhap ASEAN (Lao, Campuchia va Mianma), Viet Nam la nuoc di sau cung trong qua trinh cong nghiep hoa o vung Dong A. Nhung chien luoc duoi bat cua Viet Nam trong qua trinh do dang doi mat voi mot thach thuc lon: phai som tien hanh tu do hoa thuong mai voi cac nuoc o Dong A. Nhung chuong tiep theo day se phan tich cac van de nay.
TRAN VAN THO
