Chuong 11 Noi luc va ngoai luc trong nen cong nghiep hoa

Tu nhung nam cuoi the ky XX, van de phat huy noi luc duoc noi den nhieu tai Viet Nam. Toi cung cho rang truoc trao luu toan cau hoa ngay cang manh, dat van de tang cuong va phat huy noi luc de chu dong phat trien trong on dinh la can thiet.

Tuy nhien, cho den nay van de nay moi duoc ban chung chung, chua duoc phan tich mot cach khoa hoc nen chua dua ra duoc nhung ket luan co the tham khao cho viec dat ra chinh sach, chien luoc can thiet. Mot diem quan trong nua cung chua duoc ban den mot cach co he thong, chua duoc phan tich, danh gia la quan he giua noi luc va ngoai luc.

Co the co nhieu truong hop ngoai luc gop phan lam manh noi luc. Do do, se la khong khon ngoan neu khong tan dung ngoai luc de day nhanh qua trinh phat trien kinh te. Ngoai luc nen duoc ket hop voi noi luc nhu the nao de phat trien nhanh va ben vung?

Chuong nay xoay quanh van de von, cong nghe va tri thuc quan ly, kinh doanh de phan tich chu de lam sao ket hop co hieu qua giua noi luc va ngoai luc. Tri thuc quan ly va nang luc kinh doanh co the goi chung la nguon luc kinh doanh (managerial resources). Nguon von (capital resources), cong nghe va nguon luc kinh doanh la nhung bieu hien cu the cua tu “luc” trong noi luc va ngoai luc. Cac nguon luc nay duoc van dung qua hoat dong cua cac doanh nghiep. Do do, noi luc va ngoai luc vua co the duoc danh gia tren binh dien vi mo (vi tri cua hai nguon luc trong nen kinh te quoc dan) vua co the duoc danh gia qua ket qua hoat dong cua doanh nghiep co von trong nuoc va doanh nghiep co von dau tu cua nuoc ngoai (duoi day se duoc goi la doanh nghiep FDI - foreign direct investment). Nhung hai loai doanh nghiep nay khong phai luc nao cung hoat dong doc lap ma bo sung nhau trong nhieu truong hop, dac biet la neu co chinh sach, chien luoc dung dan se phat sinh tac dong tich cuc tu doanh nghiep FDI den doanh nghiep von trong nuoc.

Tai Viet Nam, du luan xa hoi va cac nha hoach dinh chinh sach chua hieu dung vai tro cua ngoai luc trong truong hop nay nen moi truong FDI cai thien rat cham va chua co su tac dong tich cuc tu doanh nghiep FDI den doanh nghiep von trong nuoc11. Tai Viet Nam, trong cac van kien chinh thuc cua chinh phu va cua Dang Cong san, FDI duoc xem la mot bo phan cua nen kinh te quoc dan giong nhu cac thanh phan kinh te khac. Tuy nhien, tren thuc te FDI van con bi xem la luc luong doi lap voi cac thanh phan khac. Bao chi va dai truyen hinh thuong gioi thieu cac y kien trong dan chung, dai loai nhu: Chat xam cua Viet Nam dang chay sang doanh nghiep FDI, cac doanh nghiep FDI khong mat mot dong von dau tu xay dung nguon nhan luc nhung lai thu hut het nguoi tai gioi cua Viet Nam. Chinh phu cung co quy dinh la nhung linh vuc nao doanh nghiep trong nuoc co the dau tu thi khong cho doanh nghiep FDI hoat dong, doanh nghiep FDI khong duoc thue lao dong nuoc ngoai qua 3% tong so lao dong trong doanh nghiep. Phan tich trong chuong nay se cho thay cac y kien neu tren deu chua phan anh dung thuc te.. Chuong nay se danh gia vai tro cua FDI tren binh dien vi mo cua kinh te Viet Nam va se phan tich, danh gia vai tro cua doanh nghiep FDI tai Viet Nam trong moi quan he ho tuong voi cac doanh nghiep von trong nuoc. Chuong nay se gioi han van de trong nganh cong nghiep che bien la nganh ma doanh nghiep FDI dong vai tro quan trong, va cung la nganh Viet Nam se day manh phat trien trong chien luoc cong nghiep hoa, hien dai hoa. Trong phan duoi day, muc 1 se ban ve cac khai niem, cac khung phan tich chinh lien quan den noi luc va ngoai luc, trong do dac biet dua ra mot phuong phap luan de phan tich su lien quan giua doanh nghiep von trong nuoc va doanh nghiep FDI, va de khoi mot su lien ket (linkage) hieu qua giua hai loai hinh doanh nghiep. Muc 2 danh gia tong quat ve ket qua du nhap FDI cua Viet Nam trong thoi gian qua (1988-2004). Muc 3 se trinh bay cai nhin tong quat ve vi tri cua doanh nghiep FDI, doanh nghiep nha nuoc va doanh nghiep tu nhan tai Viet Nam va phan tich hai truong hop cu the (nganh may mac va nganh xe may) de xem chi tiet hon ve quan he giua noi luc va ngoai luc tai Viet Nam. Cuoi cung, phan ket luan se de xuat may y kien ve mat chinh sach de Viet Nam tan dung hieu qua hon nguon luc nuoc ngoai.

11.1. May khai niem de phan tich noi luc va ngoai luc

Noi luc va ngoai luc trong tam nhin vi mo

Noi cu the, nhung yeu to nao co the bao gom trong noi luc va ngoai luc? Tren phuong dien phan tich kinh te, dat dai, lao dong va tu ban la nhung yeu to san xuat chinh, nhung nhung nguon luc (resources) khac nhu cong nghe, tri thuc quan ly, kha nang kinh doanh, kha nang to chuc, v.v. con quan trong hon. De phan tich duoc, o day ta can gioi han vao nhung nguon luc ma noi luc va ngoai luc co quan he mat thiet nhau, hoac bo sung hoac thay the. Nhung nguon luc nhu vay co the gom tu ban, cong nghe, nang luc quan ly, kinh doanh. Cung voi von va cong nghe, nang luc quan ly va kha nang kinh doanh la nhung yeu to quyet dinh suc canh tranh cua doanh nghiep va duoc goi chung la nguon luc kinh doanh (managerial resources). Nhu vay, von, cong nghe va nguon luc kinh doanh la ba yeu to quan trong de kinh te phat trien va cung la nhung yeu to nhin duoc ca hai mat noi luc va ngoai luc.

Mot nuoc o trinh do phat trien con thap, kha nang tiet kiem han che khong dap ung du nhu cau dau tu. Neu han che nhu cau dau tu o muc tiet kiem cho phep thi kinh te tang truong cham. De nhanh chong cat canh, phai bao dam mot ty le dau tu cao. Khoang chenh lech giua tiet kiem va dau tu nay duoc bu dap bang nguon von nuoc ngoai. O day phat sinh van de noi luc va ngoai luc: Von nuoc ngoai nen duoc dung nhu the nao va dau la muc do co the chap nhan duoc? Von nuoc ngoai co the duoc du nhap qua cac kenh sau: (1) Vay theo hinh thuc von uu dai cua chinh phu nuoc ngoai (ODA), (2) vay thuong mai, (3) dau tu truc tiep tu doanh nghiep nuoc ngoai (FDI), (4) cac kenh khac. Cac kenh (1) va (2) phat sinh no phai tra trong tuong lai nen phai dung ngoai luc nay mot cach co hieu qua va phai vay trong mot gioi han co the tra duoc no trong tuong lai11. Noi luc neu hieu theo nghia rong co the bao gom kha nang cua chinh phu trong viec hoach dinh ke hoach, chinh sach phat trien va kha nang quan ly, su dung von nuoc ngoai. Nhung o day ta khong di sau vao van de nay.. FDI la kenh du nhap tu ban khong phat sinh no.

Cong nghe la nguon luc phai duoc xay dung lau dai nen neu chi dua vao noi luc thi qua trinh phat trien qua cham. Trong lich su kinh te, tru Anh la nuoc cong nghiep hien dai dau tien, hau nhu nuoc nao cung tim cach du nhap cong nghe tu nuoc tien tien hon minh de phat trien nhanh. Du nhap cong nghe nuoc ngoai co cac kenh sau: (1) Hop dong mua cong nghe (licensing agreement), (2) FDI, (3) Cac hinh thai khac nhu BOT (Build - Operation - Transfer), OEM (Original Equipment Manufacturing), uy thac san xuat (contractual production)22. BOT: Thuong thay trong truong hop xay dung cac du an ha tang nhu cau, xa lo... trong do nuoc ngoai dua von, cong nghe vao va hoan toan chiu trach nhiem viec xay dung va dieu hanh. Khi ket thuc thoi gian hop dong thi chuyen giao lai cho nuoc so tai. OEM: Doanh nghiep nuoc ngoai dat hang va chuyen giao cong nghe cho doanh nghiep ban xu, sau do se mua het hang san xuat duoc va ban ra thi truong the gioi bang nhan hieu cua cong ty nuoc ngoai. . Trong cac kenh nay, (1) va (2) pho bien nhat.

Nguon luc kinh doanh duoc du nhap chu yeu qua kenh FDI. Truoc Chien tranh the gioi thu hai, FDI chua pho bien nen co the noi nguon luc kinh doanh chi duoc tich luy trong noi bo moi nuoc.

Nhu vay, FDI la hinh thai du nhap cung mot luc ba nguon luc: von, cong nghe va nang luc kinh doanh. Noi khac di, trong truong hop FDI, ca ba nguon luc duoc dua vao tron trong mot goi (package). Kinh nghiem cac nuoc da phat trien rat da dang. Nhat Ban la nuoc hau nhu chi nhap khau cong nghe, con von va nguon luc kinh doanh thi dua vao noi luc. Han Quoc (thap nien 1980 tro ve truoc) thi du nhap nhieu von (bang ODA va vay thuong mai) va cong nghe (chu yeu qua hinh thuc hop dong) nhung nang luc kinh doanh ban xu dong vai tro chu dao (Tran Van Tho, 1997, Chuong 6 va 8).

FDI dua vao cung mot luc ba nguon luc nen hieu qua phat trien lon hon cac hinh thai khac nhu hop dong cong nghe hay vay von thuong mai. Du biet vay, nhieu nuoc dang phat trien trong thap nien 1960 va 1970 da lo ngai bi cac cong ty da quoc gia (MNC, multinational corporations) chi phoi kinh te. Chu nghia dan toc va phong trao xa hoi chu nghia vao thoi do rat manh nen MNCs bi phe phan nang va FDI duoc chap nhan nhung thuong xuyen bi canh giac va bi han che bang nhieu chinh sach doi hoi phai dap ung nhieu yeu cau cua nuoc tiep nhan. Trong su canh giac MNCs, da co y kien la nen chia le (unpackage) cac nguon luc va du nhap theo nhieu kenh khac nhau (Oman, 1984), giong nhu kinh nghiem cua Han Quoc.

Tuy nhien, tu giua thap nien 1980, cung voi xu the toan cau hoa ngay cang manh, canh tranh giua cac nuoc trong chien luoc thu hut FDI ngay cang gay gat vi FDI dan dan duoc xem la dau may cua su tang truong (engine of growth). Khong ke Xingapo hay Hong Kong la nhung nen kinh te mo, quy mo nho nen FDI co vai tro lon, nhung nuoc lon hon nhu Thai Lan, Malaixia tu khoang nam 1985 va Trung Quoc tu thap nien 1990 da thanh cong trong chien luoc tich cuc dung FDI de tang truong cao.

Du vay, tai mot so nuoc trong do co Viet Nam van con co thai do canh giac MNCs, xem viec du nhap FDI la chuyen bat dac di. Dieu nay phan anh trong cac chinh sach han che hoat dong cua MNC va ap dung chinh sach hai gia, ep buoc nguoi nuoc ngoai va doanh nghiep FDI phai tra gia cao cho nhieu san pham va dich vu nhu dien, nuoc, buu chinh vien thong,.. Cac nuoc nay roi vao truong hop tien thoai luong nan (dilemma) vua muon du nhap FDI nhung lai so bi boc lot.

De giai quyet tinh the nay toi da de khoi chien luoc vua tich cuc du nhap FDI vua no luc tich luy noi luc de thay the dan ngoai luc (von, cong nghe va nguon luc kinh doanh)11. Ve chi tiet, xem Tran Van Tho (1997), tr. 153-157.. Noi dung chien luoc nay co the tom tat nhu sau: tuy theo giai doan phat trien cua mot nganh cong nghiep, ta nen phan chia do phu thuoc vao ngoai luc thanh nhieu muc do khac nhau. Chien luoc thong minh la trong khi trinh do san xuat con non tre, ta phai biet tranh thu den muc cao nhat von, cong nghe va nguon luc kinh doanh cua MNCs de tang cuong kha nang canh tranh quoc te, nhung sau do, bang cach tu minh tich luy cac nguon luc nay tien den giam dan muc do dua vao ngoai luc. Bieu do 11.1 minh hoa diem nay.

Trong hinh nay, truc tung bieu thi muc do dua vao ngoai luc (do bang ty le gop von, ty le cua so can bo ky thuat hoac can bo quan ly nuoc ngoai trong tong so...). Truc hoanh bieu thi thoi gian, con i1, i2, i3,... la cac duong cong bieu hien su thay doi ve muc do dua vao ngoai luc. R la muc do binh quan ma nuoc nay co the phu thuoc vao nguon luc ben ngoai. Tuy theo tung nuoc, y thuc dan toc va thai do doi voi ngoai luc co khac nhau nen R cua tung nuoc cung khac nhau. Dieu quan trong la trong bat cu nganh cong nghiep nao, muc do dua vao ngoai luc khong phai luon giu o muc R nhu nhau, ma tuy tung giai doan phat trien, cua tung nganh cong nghiep no co the cao hoac thap hon R. Nhu vay, viec ket hop giua su khac nhau trong cac giai doan phat trien cua cac nganh cong nghiep voi su khac nhau tuong ung cua do phu thuoc vao ngoai luc, se dem lai mot con so trung binh cua toan nen kinh te (R) ve muc do dua vao ngoai luc. Vi du quan sat thoi diem tn ta co the hieu duoc dieu do de dang.

Lam sao de tich luy cac nguon luc trong nuoc de dan dan thay the duoc ngoai luc? Day la de tai lon khong the phan tich het o day. Viec tich luy noi luc bao gom tang tiet kiem trong nuoc, khoi day tinh than doanh nghiep cua nguoi trong nuoc, day manh giao duc dao tao theo huong cung cap ngay cang nhieu nguoi co nang luc quan ly, kinh doanh, v.v... Nhung trong cac bien phap, chinh sach, chien luoc tich luy noi luc co van de tan dung ngoai luc de tich luy noi luc. Nghia la trong luc du nhap FDI, lam sao day manh viec chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh tu doanh nghiep FDI sang doanh nghiep ban xu. Viec lien ket (linkages) giua doanh nghiep FDI va doanh nghiep goc trong nuoc cang hieu qua, viec chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh cang tich cuc thi noi luc duoc tang cuong. Phan tiep theo se phan tich diem nay.

Chuyen giao cong nghe va nguon luc kinh doanh: Lien ket giua ngoai luc va noi luc

Vai tro quan trong ma FDI mang lai cho nuoc dang phat trien la chuyen giao cong nghe va nguon luc kinh doanh. Cong nghe va nguon luc kinh doanh duoc chuyen giao khong gioi han trong nganh co FDI trien khai ma con qua cac su lien ket hang doc (vertical linkages), cac nguon luc nay co the chuyen sang cac nganh khac, lam cho cac doanh nghiep o cac nganh do phat trien co hieu suat hon.

Su chuyen giao (transfer) co ba loai: Chuyen giao trong noi bo doanh nghiep (intra-firm transfer) la hinh thai chuyen giao giua cong ty da quoc gia (MNC) voi cong ty con tai nuoc ngoai, tuc doanh nghiep FDI. De hoat dong co hieu qua tai nuoc ngoai, MNCs thuong tich cuc chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh cho doanh nghiep con (dao tao lao dong trong nuoc de co the su dung may moc, cap quan ly cung duoc dao tao va thay the dan nguoi nuoc ngoai de giam phi ton san xuat). Doi voi nuoc tiep nhan FDI, de tang hieu qua nay, tot nhat la khong ngung cai thien, tang cuong cung cap ra thi truong cac nguon nhan luc can thiet. Chinh sach bat buoc doanh nghiep FDI dung nguoi trong nuoc chi lam moi truong dau tu xau di. Mot van de ly thu nua la lieu hinh thai lien doanh hay 100% von nuoc ngoai co hieu qua cao trong viec chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh? Chuyen giao cong nghe san xuat thi khong co su khac biet may giua hai hinh thai. Nhung de day manh chuyen giao nang luc kinh doanh, ro rang la hinh thai lien doanh co hieu qua hon vi cac nha quan ly, lanh dao doanh nghiep trong nuoc co co hoi hoc hoi truc tiep kinh nghiem tu doi tac nuoc ngoai11. Kojima (1977) la mot trong nhung nha kinh te dau tien ban van de nay ve mat ly luan. Toi da co dip phan tich no luc cua Han Quoc trong viec tiep thu cong nghe va tri thuc kinh doanh qua hinh thai lien doanh (Xem Tran Van Tho, 1988). Di nhien FDI voi 100% von nuoc ngoai cung co the duoc khuyen khich neu cac muc dich khac nhu xuc tien xuat khau, tao cong an viec lam, v.v., dang duoc nhan manh..

Hinh thai thu hai la chuyen giao cong nghe giua doanh nghiep FDI va doanh nghiep trong nuoc hoat dong trong cung nganh. Nguoi quan ly nuoc so tai lam viec trong doanh nghiep FDI sau khi hoc hoi duoc nhieu kinh nghiem co the mo cong ty rieng canh tranh lai voi cong ty FDI. Doi voi doanh nghiep FDI, day la mot su ton that nhung doi voi kinh te cua nuoc nhan FDI thi day la hien tuong tot vi cong nghe duoc lan truyen sang toan xa hoi, gop phan tang cuong noi luc. Mot thi du khac cua hinh thai nay la xi nghiep nuoc so tai da co san va hoat dong canh tranh trong cung linh vuc voi doanh nghiep FDI co the quan sat, nghien cuu hoat dong cua doanh nghiep FDI, tu do cai thien hoat dong cua minh. Co the goi hinh thai thu hai lien quan den chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh la su chuyen giao hang ngang giua cac doanh nghiep (horizontal inter - firm transfer) vi la su chuyen giao giua cac doanh nghiep doc lap va o trong cung mot nganh. Tuy nhien, hinh thai nay co the hieu duoc tren ly luan nhung kho kiem chung vi khong the thu thap duoc so lieu khach quan1. O day chi ban ve FDI. Ngoai FDI co cac hinh thai lien ket hang ngang khac giua cong ty nuoc ngoai va cong ty trong nuoc nhu OEM va ODM (xem Chuong 8)..

Hinh thai thu ba la chuyen giao hang doc giua cac doanh nghiep (vertical inter - firm transfer) trong do doanh nghiep FDI chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh sang cac doanh nghiep nuoc so tai san xuat san pham trung gian (dien hinh la san pham cong nghiep phu tro nhu phu tung, linh kien xe may) cung cap cho doanh nghiep FDI, hoac truong hop doanh nghiep trong nuoc dung san pham cua doanh nghiep FDI de san xuat ra thanh pham cuoi cung (chang han dung nguyen lieu chat deo - plastic - do doanh nghiep FDI cung cap de san xuat cac loai do dung trong nha). Trong ca hai truong hop, cong nghe duoc chuyen giao tu doanh nghiep FDI sang doanh nghiep trong nuoc, va day la hieu qua lan toa (spill - over effect) lon nhat, quan trong nhat nen cac nuoc dang phat trien dac biet quan tam va dua ra cac chinh sach lam tang hieu qua nay (Xem UNCTAD, 2001).

11.2. Vi tri cua FDI trong nen kinh te Viet Nam

Chuong 12 se danh gia tong quat ve FDI va ban chien luoc thu hut FDI de day manh cong nghiep hoa. O day chi khao sat ve vi tri cua FDI trong nen kinh te, phan tich quan he giua cong ty co von nuoc ngoai voi cong ty trong nuoc.

Bang 11.1. cho thay vi tri cua FDI trong cac chi tieu cua kinh te Viet Nam. So voi kinh nghiem cac nuoc chau A khac, vi tri nay kha cao. Chang han, ty trong cua FDI trong tong dau tu cua Viet Nam xap xi voi Malaixia va cao hon Thai Lan nhieu (trong giai doan 1988-93, xem Bang 11.2). So voi Trung Quoc nhung nam gan day thi con so cua Viet Nam cung cao hon. Tuy nhien, thong ke trong Bang 11.2 la FDI rong (net inflows), nghia la FDI tu ngoai vao (inflows) da tru di loi nhuan, co tuc chuyen ra nuoc ngoai cua nhung du an FDI trong qua khu. Phan chuyen ra (outflows) nay cua cac nuoc chau A khac kha lon so voi Viet Nam vi cac nuoc khac co mot lich su thu hut FDI dai gap nhieu lan Viet Nam. Do do neu chi tinh inflows, chenh lech giua Viet Nam voi cac nuoc khac se nho hon nhieu so voi thong ke trong Bang 11.2.

Du vay, FDI trong tong dau tu cua Viet Nam duoc xem la kha cao. Tuy nhien, FDI o Viet Nam van con it neu xet tren mot so chi tieu khac. Chang han so sanh Viet Nam voi Trung Quoc noi chung va tinh Quang Dong (mot tinh co nhieu dieu kien nhu dan so, vi tri dia ly giong Viet Nam) noi rieng, FDI tinh tren dau nguoi o Viet Nam chi bang 60% cua nuoc Trung Quoc rong lon voi so dan 1,3 ty va chi bang 13% cua tinh Quang Dong (xem lai Bang 3.2 cua Chuong 3). Nhu Bang 3.2 cua Chuong 3 cho thay, FDI co tuong quan mat thiet voi cac chi tieu ve thanh qua phat trien nhu GDP tren dau nguoi va kim ngach xuat khau hang cong nghiep. Tu nhan xet nay, co the noi ty le cua FDI trong tong dau tu o Viet Nam cao la vi dau tu von trong nuoc (noi luc) con qua it. Viet Nam can huy dong von trong dan, cai thien moi truong dau tu cho dan doanh hon nua de tang noi luc. Tom lai, ty le kha cao cua FDI khong co nghia la Viet Nam khong can ngoai luc nhieu hon ma van de o day la ca noi luc va ngoai luc deu can tang cuong.

Xet ve chat, FDI tai Viet Nam cho den nay chua co cac dac tinh co the mang lai hieu qua tich cuc cho phat trien kinh te. Truoc het co the thay ty trong cua FDI trong san xuat cong nghiep kha cao (gan 40% nam 2000) nhung chi chiem do 10% trong lao dong cong nghiep (Bang 11.1). Di nhien dieu do cung co nghia la nang suat lao dong cua cac doanh nghiep FDI cao hon cac thanh phan kinh te khac. Nhung FDI it tao ra cong an viec lam khong phai chi vi ly do do ma chu yeu vi cho den nay FDI co khuynh huong tap trung vao nhung nganh thay the nhap khau va it dung lao dong. Nhu Bang 11.1 cho thay, vi tri cua FDI trong tong nhap khau cao hon trong tong xuat khau. Di nhien, cac doanh nghiep FDI nhap khau nhieu nguyen lieu va may moc de phuc vu cho ca cac du an dau tu huong ve xuat khau nhung neu phan lon FDI la huong ve xuat khau thi ty le cua FDI trong nhap khau se thap hon nhieu.

De phan tich sau hon tinh chat cua cac doanh nghiep co von nuoc ngoai, ta thu chia khu vuc cong nghiep che bien (manufacturing sector) thanh 23 nganh va tinh thu ty le cua tu ban dung cho moi lao dong (capital/labor ratio, viet tat la K/L) va ty le xuat khau trong tong doanh so ban ra (export/sale, viet tat la E/S) trong tung nganh. Thong ke ve tu ban duoc tinh bang cach cong tat ca kim ngach dau tu da thuc hien tu truoc den thoi diem cuoi nam 2002. Thong ke ve lao dong lay so lieu vao cuoi nam 2002, kim ngach xuat khau va doanh so ban ra la cua nam 2002. Trong Bieu do 11.2, truc tung do ty le E/S va truc hoanh do ty le K/L. Ta thay ngay rang tru mot vai ngoai le, nhung nganh co ham luong lao dong cao (ty le K/L thap) la nhung nganh ma FDI hoat dong chu yeu la phuc vu xuat khau (ty le E/S cao), dien hinh la may mac, giay dep, go che bien... Dieu nay hop voi ly luan co ban ve kinh te quoc te vi Viet Nam la nuoc phong phu ve lao dong nen co loi the so sanh trong cac nganh co ham luong lao dong cao.

Nhung cho den nay, nhung nganh ma kim ngach FDI chiem vi tri hang dau la nhung nganh thay the nhap khau. Bon nganh co kim ngach FDI nhieu nhat (luyen kim, thuc pham va do uong, o to xe may va hoa chat) chiem toi 53% tong kim ngach FDI (luy ke tu nam 1988 den 2002) deu la nhung nganh co ty le K/L cao va ty le E/S thap. Nhung nganh thay the nhap khau nay thuong la nhung nganh duoc bao ho bang hang rao quan thue kha cao. Vao nhung nam cuoi thap nien 1990, thue nhap khau san pham kim loai la 256%, san pham chat deo (plastic) la 185% va san pham giay la 118%. Xem World Bank (2000), tr. 25.. Do duoc bao ho va do ky vong vao su lon manh cua thi truong gan 80 trieu dan, doanh nghiep nuoc ngoai co khuynh huong muon dau tu vao cac nganh thay the nhap khau.

Di nhien khong phai tat ca cac du an FDI co muc dich thay the nhap khau deu dang bi chi trich nhu ta thay o mot so nghien cuu khac. Chang han, xem Sachs va nhung nguoi khac (1997) chi trich FDI o Viet Nam chu yeu la thay the nhap khau nen khong phat huy loi the so sanh va it tao cong an viec lam.. Neu cac nganh do dan dan khong can bao ho ma van canh tranh duoc tren thi truong the gioi va do do chuyen tu thay the nhap khau sang xuat khau trong tuong lai thi van dang duoc danh gia cao (xem nhu la nhung nganh non tre co the duoc bao ho trong thoi gian nhat dinh). Mot diem nua la neu cac du an FDI thay the nhap khau do co hieu qua lan toa (spill - over effects), tac dong tich cuc trong viec chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh, kich thich phat trien cac doanh nghiep ban xu va phat trien cac nganh cong nghiep phu tro trong nuoc thi nhung phi ton bao ho cho toan xa hoi se nho di va cac du an FDI do cung dang duoc danh gia tich cuc. Nhung lich su FDI cua cac nganh nay con ngan, chua co co so de danh gia xem cac nganh thay the nhap khau hien nay, thoa man cac dieu kien cua nhung nganh cong nghiep non tre hay khong. Do do, o day ta se chi phan tich hieu qua lan toa cua cac du an FDI ke ca cac du an thay the nhap khau va huong ve xuat khau (xem phan cuoi cua muc 11.3).

11.3. Danh gia su lien ket giua noi luc va ngoai luc tai Viet Nam

Dua tren khung cac khai niem noi o muc 11.1, ta se danh gia viec chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh giua MNCs voi doanh nghiep FDI (chuyen giao noi bo doanh nghiep) va giua FDI voi doanh nghiep trong nuoc (chuyen giao hang doc giua cac loai hinh doanh nghiep). Khai niem chuyen giao nay chi mot hien tuong gan nhu dong nghia voi khai niem lien ket (linkages) ma Lall (1977) va UNCTAD (2001) dung de phan tich quan he hieu qua giua doanh nghiep FDI voi doanh nghiep trong nuoc nen duoi day ta se dung ca hai khai niem nay. Nhung truoc khi di vao van de, can co cai nhin ve co cau cac loai hinh doanh nghiep dang hoat dong tai Viet Nam.

Cac loai hinh doanh nghiep trong nen cong nghiep Viet Nam

Truoc doi moi, kinh te Viet Nam co ba loai hinh doanh nghiep: doanh nghiep nha nuoc (SOEs), hop tac xa va cac ho gia dinh. Tu khi co doi moi, cac loai hinh doanh nghiep khac nhu doanh nghiep FDI va doanh nghiep tu nhan ra doi. FDI bat dau tu nam 1988 nhung thuc su tang dang ke tu nam 1994. Doanh nghiep tu nhan tang dang ke moi tu nam 2000.

Bang 11.3 chia khu vuc cong nghiep thanh 23 nganh kem theo thong ke ve kim ngach san xuat nam 2000 va thi phan cua ba loai hinh doanh nghiep. Nhin chung vi tri cua FDI kha cao. Dac biet, doanh nghiep FDI co vi tri lon trong cac nganh o to, xe may, do dien gia dung, may moc dung o van phong. Trong mot so nganh co ham luong lao dong cao nhu may mac, giay dep, FDI cung co vai tro quan trong. SOEs dac biet manh trong cac nganh dung nhieu tu ban nhu san xuat thuoc la, kim thuoc va hoa chat. Cong ty tu nhan va cac ho ca the thi tuong doi manh trong cac nganh co ham luong lao dong cao va chu yeu dung nguyen lieu trong nuoc nhu che bien do go, thuc pham. Bang 11.3 cho thay may mac la nganh cong nghiep ma ca ba loai hinh doanh nghiep deu co vai tro quan trong. Nganh nay se duoc chon de khao sat su lien ket giua doanh nghiep FDI voi cac doanh nghiep khac. Trong nganh oto xe may, FDI co vi tri ap dao, nhung day la nganh lien quan mat thiet voi cong nghiep phu tro, ta se chon de xet xem co su lien ket giua FDI voi cac loai hinh doanh nghiep khac khong.

Chuyen giao cong nghe va nang luc kinh doanh tu MNC

Vao thang 8 va thang 9-2003, toi co thuc hien mot cuoc dieu tra thuc te tai Ha Noi, Thanh pho Ho Chi Minh, Binh Duong va Bien Hoa ve hoat dong cua cac doanh nghiep FDI trong cac nganh det vai, may mac, giay dep, o to va xe may. Trong mua he cac nam truoc do, mot so cuoc dieu tra nho hon cung da duoc thuc hien. Tong hop ket qua cac cuoc dieu tra nay cho thay cac doanh nghiep FDI tich cuc chuyen giao cong nghe cho lao dong o nha may va chuyen giao tri thuc dieu hanh, quan ly cho ky su, nhan vien quan ly cac cap nguoi Viet Nam. Khi nguoi Viet Nam khong hoac chua thoa man cac dieu kien ve chuyen mon, doanh nghiep nuoc ngoai moi dua nguoi o cac nuoc khac den. Nguoi nuoc khac o day khong nhat thiet la nguoi nuoc goc cua MNCs ma ke ca nguoi o cac nuoc thu ba. Dac biet nhieu cong ty FDI goc Dai Loan hoac Hong Kong thuong thue ky su o Trung Quoc, cong ty FDI Nhat Ban thuong thue nguoi Dai Loan, v.v... Sau 3 - 4 nam hoat dong, cac doanh nghiep FDI dan dan tim nguoi Viet Nam thay the de giam phi ton san xuat. Tien luong cua mot ky su nguoi Viet Nam bang nua nguoi Trung Quoc va bang 1/4 nguoi cung trinh do tu Dai Loan sang.

De tang hieu qua chuyen giao cong nghe va tri thuc kinh doanh, dieu tien quyet cua Viet Nam la can tang cuong giao duc, dao tao de cung cap nguon nhan luc can thiet. Chinh sach gan day cua Viet Nam (han che doanh nghiep FDI chi duoc dung nguoi nuoc ngoai trong gioi han 3% tong lao dong trong cong ty)11. Theo Thoi bao kinh te Sai Gon, ngay 1-7-2004. la khong co co so khoa hoc va chi lam moi truong FDI o Viet Nam xau hon.

Ve viec chuyen giao nang luc kinh doanh, chua co so lieu day du de phan tich co he thong nhung nhung thong tin lien quan ma toi thu thap duoc trong may nam qua cho thay la hieu qua chuyen giao rat yeu vi cac ly do sau: Thu nhat, phan lon doi tac phia Viet Nam trong cac lien doanh FDI la doanh nghiep nha nuoc (SOEs). Nguoi quan ly, lanh dao kinh doanh duoc gui toi cac lien doanh thuong la can bo o SOEs hoac o cac bo chu quan cua SOEs lien quan. Trong so nay cung co nhieu nguoi von co tinh than doanh nghiep, tinh than trach nhiem va ham hoc hoi nen da lam viec hieu qua trong cac lien doanh, tich cuc hap thu tri thuc va kinh nghiem tu dong nghiep nuoc ngoai. Nhung mot phan kha lon ho la nhung nguoi hanh dong nhu cac quan chuc va don het quan tam ve nhung van de khac, thay vi lam cho lien doanh phat trien. Thu hai, nguyen tac nhat tri 100% thanh vien hoi dong quan tri ap dung vao viec quyet dinh cac van de kinh doanh trong lien doanh keo dai qua lau, cai thien qua cham gay anh huong den hoat dong cua doanh nghiep FDI. Vi ly do nay, MNCs dau tu o Viet Nam co khuynh huong lap doanh nhgiep 100% von nuoc ngoai thay vi lien doanh. Cac lien doanh trong qua khu cung co khuynh huong xin chuyen sang hinh thuc 100% von nuoc ngoai. Bang 11.4 cho thay ty le cua cac lien doanh trong tong so cac doanh nghiep FDI giam nhanh va lien tuc trong thoi gian qua. Nhu da phan tich o muc I, FDI voi 100% von nuoc ngoai khong dua lai hieu qua chuyen giao nguon luc kinh doanh cao nhu truong hop lien doanh.

Lien ket hang doc: Hieu qua lan toa manh hay yeu?

Nhu da de cap o muc 11.1, hieu qua lan toa tu FDI den cac thanh phan khac trong nen kinh te cang cao thi noi luc cang duoc tang cuong. Qua su lien ket giua doanh nghiep FDI voi cac doanh nghiep trong nuoc (SOEs, doanh nghiep tu nhan, cac don vi ca the...), cong nghe va nang luc kinh doanh duoc chuyen giao tu doanh nghiep FDI den cac thanh phan khac cua nen kinh te. De kiem chung hieu qua nay, can xet tung nganh cu the. Duoi day se phan tich hai nganh may mac va xe may la nhung nganh co cac quan he hang doc voi cac nganh khac. Ngoai ra, day la hai trong nhung nganh co FDI nhieu, trong do FDI nganh may mac huong vao thi truong nuoc ngoai con o nganh xe may chu yeu la thay the nhap khau

a. Nganh may mac

Det vai va may mac la nhung nganh cong nghiep quan trong cua Viet Nam. Nam 2001, hai nganh nay chiem do 11% gia tri tinh them trong toan bo nganh cong nghiep che bien. Tu dau thap nien 1990, may mac tro thanh nganh xuat khau hang dau cua Viet Nam. Vao giua thap nien 1990, nganh nay chiem 15% tong kim ngach xuat khau va do 50% kim ngach xuat khau hang cong nghiep. Voi su lon manh cua nganh da giay va mot so nganh xuat khau khac, vi tri cua nganh may mac co giam nhung van chiem 10% tong kim ngach xuat khau vao nam 2001. Truoc giai doan may mac (apparel) la cac giai doan keo soi (spinning), det (weaving) va det kim (knitting). Theo Bang 11.6, so doanh nghiep FDI hien dien kha dong dao trong tat ca cac giai doan, dac biet la kha tich cuc trong giai doan may mac. Trong hai nganh may mac va det nay, cac nuoc va cac nen kinh te dau tu tich cuc nhat la Dai Loan, Han Quoc, Xingapo va Hong Kong (Bang 11.5). Nhieu cong ty Nhat Ban cung tich cuc. Tru Xingapo, cac du an cua cac nuoc nay co ty le xuat khau rat cao va ty le K/L thap. Dieu nay cho thay cac nuoc cong nghiep moi o chau A va Nhat Ban da tan dung lao dong Viet Nam de san xuat va xuat khau mat hang dien hinh co ham luong lao dong cao.

Nhung hoat dong cua cac doanh nghiep FDI trong nganh may mac co tao ra mot su lien ket voi cac doanh nghiep trong nuoc thuoc cac giai doan keo soi va det khong? Theo dieu tra cua Vien Quan ly kinh te Trung uong, vao nam 2002, van con toi hon 2/3 so doanh nghiep FDI dung nguyen lieu nhap khau de san xuat hang may mac11. Tu lieu tham khao theo Dang Thi Dong (2003). Xem them Goto (2003).

Dieu tra cua toi vao thang 8 va thang 9-2003 cho thay cac doanh nghiep co 100% von nuoc ngoai thuong co khuynh huong nhap khau hau nhu toan bo ban thanh pham va nguyen lieu can thiet. Chang han, truong hop cong ty 100% von Nhat Ban san xuat quan ao o Khu che xuat Tan Thuan, vao nam 2003, mac dau da sau bay nam hoat dong tai Viet Nam, van con co toi 97% nguyen lieu va ban thanh pham nhap khau tu nuoc ngoai.

Nhung doanh nghiep FDI co dung (mac du so luong chua nhieu) nguyen lieu va ban thanh pham san xuat trong nuoc thuoc hai truong hop sau: mot la cac doanh nghiep lien doanh voi cac doi tac phia Viet Nam, cac doi tac nay thuong la cac cong ty nha nuoc ma san xuat chinh cua ho la cac mat hang trung gian do. Mot trong nhung dong co hoac dieu kien de lap lien doanh voi nuoc ngoai la tieu thu ban thanh pham hay nguyen lieu ho co san xuat. Hai la cac doanh nghiep FDI nganh may mac mua ban che pham hay nguyen lieu tu nhung lien doanh FDI khac. Tu giua thap nien 1990, FDI vao Viet Nam de san xuat cac san pham nay bat dau tang va vao dau nam 2003, da co tren duoi 50 doanh nghiep von nuoc ngoai san xuat soi va vai tai Viet Nam (xem Bang 11.6).

Ket qua khao sat nay cho thay su lien ket giua cac doanh nghiep FDI voi cac doanh nghiep thuan tuy von trong nuoc la rat yeu. Doanh nghiep FDI co khuynh huong dung nguyen lieu va ban thanh pham nhap khau hoac do cac cong ty FDI khac san xuat. Nguyen nhan la vi doanh nghiep nha nuoc trong nganh khong cung cap cac san pham chat luong cao va/hoac khong bao dam cac dieu kien ve giao hang. Doanh nghiep tu nhan trong nuoc con qua yeu.

b. Truong hop nganh xe may

Tu giua thap nien 1990, thi truong xe may o Viet Nam tang nhanh. Truoc nam 1997, nhieu cong ty thuong mai nha nuoc nhap khau xe cu tu Nhat Ban. Nhung tu nam 1997 xe cu khong duoc phep nhap nua va tu nam 1998 nhap khau xe moi cung bi cam. Chinh sach nay nham day manh san xuat thay the nhap khau tai Viet Nam.

Tu dau thap nien 1990, mot so cong ty lap rap trong nuoc da ra doi. Ho nhap khau linh kien nguyen chiec (CKD) hoac linh kien roi (IKD) ve lap rap ban tai thi truong trong nuoc. Cong nghe lap rap CKD don gian nen nha nuoc chi danh cho mot so cac cong ty nha nuoc. Cac cong ty ngoai nha nuoc phai theo hinh thuc IKD. Trong tinh hinh do, tu giua thap nien 1990, so doanh nghiep FDI tham gia san xuat tang nhanh. Den thang 6-2002 da co 7 cong ty FDI trong so 52 doanh nghiep lap rap xe may. So doanh nghiep FDI khong nhieu nhung quy mo lon va co uy tin quoc te nen chiem thi phan khong nho. Dac biet noi tieng nhat la Honda. Nho thanh danh, nhan hieu noi tieng va thi phan lon nen gia ban xe may cua Honda cao va cong ty nay da co the co loi tu nam 1999, chi 15 thang tinh tu ngay bat dau san xuat. Nhung khi thong tin ve phi ton san xuat va gia ban cua xe may do Honda lap rap tai Thai Lan lan truyen tai Viet Nam, du luan xa hoi da chi trich Honda ve thanh qua hoat dong kinh doanh tai Viet Nam. Cung luc do, nhieu doanh nghiep trong nuoc bat dau nhap linh kien xe Trung Quoc va san xuat voi gia re. Tuy chu yeu ban cho gioi tieu thu thu nhap thap, nhat la tai thi truong nong thon, cac loai xe may nay xam lan vao thi truong cua Honda. Vao thang 1-2002, Honda doi pho bang chien luoc nhap linh kien IKD tu Trung Quoc va san xuat loai xe moi, gia re, gianh lai thi truong11. Theo toi, so sanh voi nuoc khac nhu Thai Lan chang han, gia xe may Honda san xuat o Viet Nam cao vi ba ly do: phi ton khau hao (depreciation cost) cao (vi thoi gian hoat dong cua nha may ngan hon nhieu), quy mo san xuat nho, va dieu kien thi truong (bao ho, co loi cho cong ty co kha nang chi phoi bang nhan hieu noi tieng nhu Honda). Du luan o Viet Nam phe phan Honda ban gia cao nhung chi dua tren cam tinh (boc lot gioi tieu thu de tang loi nhuan) chu khong dua tren ket qua cua cac phan tich khoa hoc. Yeu to thu ba yeu di khi cong ty trong nuoc duoc phep nhap linh kien re tu Trung Quoc buoc Honda phai co hanh dong tuong tu de san xuat loai xe may re hon (nhan hieu moi la Wave Alpha)..

Xe may gia re da nhanh chong lam cho thi truong phat trien manh nhung cung lam tang tai nan giao thong. Nam 2002, chinh phu han che so luong xe may moi luu thong tren thi truong, chi cho phep dang ky 1,5 trieu chiec, bang 75% nam 2001. Trong so 1,5 trieu chiec, 900.000 chiec la han ngach danh cho doanh nghiep trong nuoc va phan con lai cho doanh nghiep FDI. Mac du so luong 600.000 chiec danh cho doanh nghiep FDI la kha lon so voi luong san xuat cua ho nam 2001, nhung vi cac cong ty FDI da co ke hoach day manh san xuat voi so luong cao hon han ngach duoc phan phoi nen nhieu cong ty da phai dieu chinh ke hoach kinh doanh (Honda tam ngung san xuat vao thang 9-2002, mot su kien duoc cac co quan truyen thong loan bao rong rai lam hinh anh moi truong FDI o Viet Nam xau di).

Chinh sach cua Viet Nam trong nganh xe may cung co mot so co so nhat dinh nhung van de la chinh phu khong co ke hoach lau dai cho nganh nay va chinh sach thay doi dot ngot lam anh huong den hoat dong dau tu, kinh doanh cua doanh nghiep. Moi truong FDI xau, san xuat cua doanh nghiep FDI bat on dinh di nhien anh huong den su chuyen giao cong nghe va tri thuc kinh doanh den cac doanh nghiep trong nuoc vi ke hoach san xuat cua xe may khong on dinh thi ke hoach tao su lien ket voi cac doanh nghiep cung cap phu kien, bo phan cung bat on.

Ve su lien ket giua FDI voi cac cong ty trong nuoc, it co tu lieu de kiem chung. Sau day ta xet hoat dong cua Honda la truong hop ma tac gia thu thap duoc tuong doi nhieu thong tin.

Nhu Bang 11.7 cho thay, ty le noi dia hoa cua Honda kha cao ngay tu luc moi bat dau san xuat va tang nhanh trong nhung nam sau do. Ty le nay cao hon ca ty le quy dinh cua Chinh phu Viet Nam. Theo chinh sach ap dung cho nganh xe may, doanh nghiep FDI phai thuc hien ty le noi dia hoa it nhat 10% vao luc bat dau san xuat va tang ty le do len it nhat 60% vao nam thu sau. Su tich cuc noi dia hoa cua Honda co the duoc giai thich bang du tuong ban dau cua cong ty nay ve kha nang mo rong san xuat trong tuong lai. Quy mo lap rap xe may cang duoc mo rong, thi truong cho cac linh kien va cac san pham trung gian khac cang lon va tro thanh dieu kien de san xuat hieu qua cac san pham trung gian do. Tang ty le noi dia trong truong hop nhu vay se lam cho gia thanh san xuat xe may giam, loi nhuan cua Honda se tang hon.

Nang luc san xuat cua Honda Viet Nam dau nam 2001 la 400.000 chiec nhung quy mo san xuat thuc te cua cong ty nay trong nam 2001 chi co 170.000 chiec vi suc ep canh tranh tu xe may Trung Quoc. Nhung qua nam 2002, sau khi dua loai xe moi (Wave Alpha) vao thi truong, Honda chiem lai thi phan da mat va du tuong thi truong xe may o Viet Nam dang lon manh nen da tang nang luc san xuat len 600.000 chiec (nhung do chinh sach han che san xuat va phan bo han ngach cua Chinh phu Viet Nam vao thang 9-2002, Honda chi san xuat duoc 390.000 vao nam 2002). Ty le noi dia hoa kha cao cua Honda co the duoc hieu trong boi canh du tuong tang nang luc san xuat ay.

Nhung quan tam cua chung ta la ty le noi dia hoa cao ay co di theo lien voi su lien ket hieu qua voi cac doanh nghiep trong nuoc khong. Noi dia hoa la dung linh kien va cac san pham trung gian khac san xuat tai Viet Nam theo ba kenh: (1) san xuat trong noi bo nha may lap rap (in-house production) cua Honda, (2) mua tu cac doanh nghiep FDI khac, (3) mua tu cac doanh nghiep thuan tuy trong nuoc. Di nhien su lien ket giua Honda voi SOEs hoac cac doanh nghiep tu nhan cua Viet Nam se cang manh neu kenh 3) cang quan trong. Rat tiec la ket qua dieu tra cua toi khong cho thay nhu vay: cho den nay, Honda chu yeu dung kenh (1) va kenh (2) mac du cong ty nay da co gang tim kiem cac kha nang de dung kenh (3) nhieu hon de giam phi ton san xuat. Nhu Bang 11.7 cho thay, vao nam 2003, Honda da mua linh kien va cac san pham trung gian khac tu 42 doanh nghiep hoat dong tai Viet Nam nhung trong do chi co 13 doanh nghiep la cua von trong nuoc. Duoc biet Honda moi nam khao sat hon 100 doanh nghiep Viet Nam, ke ca SOEs va tu nhan, de tim nhung cong ty co tiem nang, qua do se chuyen giao cong nghe de cac cong ty nay co the cung cap linh kien va cac san pham dau vao khac voi chat luong va gia thanh chap nhan duoc. Nhung luc dau chi co 5 cong ty dap ung cac dieu kien do. Con so nay cung chi tang den 13 cong ty nam 200311. Honda Thai Lan san xuat moi nam do 1 trieu xe may, khoang gap doi muc san xuat cua Honda Viet Nam, nhung tai Thai Lan hien nay, hon 100 doanh nghiep trong nuoc cung cap linh kien, phu tung cho Honda. Di nhien Honda Thai Lan co lich su dai hon Honda Viet Nam nen khong the so sanh mot cach may moc. Nhung du co su khac biet do, van phai ghi nhan la so luong doanh nghiep trong nuoc co the tham gia vao ke hoach noi dia hoa cua Honda dang co mot khoang cach kha xa giua hai nuoc. .

Tom lai, cung nhu trong truong hop cua nganh det may, su lien ket hang doc giua doanh nghiep FDI va doanh nhgiep trong nuoc cua nganh xe may cung qua yeu. Can co chinh sach tang cuong noi luc bang cach xay dung cong nghiep phu tro (supporting industry), tai cau truc SOEs va day manh phat trien doanh nghiep tu nhan nho va vua de ngay cang co nhieu cong ty trong nuoc co dieu kien lien ket duoc voi doanh nghiep FDI.

Ket luan

Chuong nay xem von, cong nghe va nguon luc kinh doanh (managerial resources) la nhung bieu hien cu the cua tu "luc" trong noi luc va ngoai luc, va dua cac khai niem do cung voi cac khai niem thay the nguon luc nuoc ngoai (catching-up in foreign resources), lien ket (linkages), chuyen giao cong nghe (technology transfer) vao trong mot khung phan tich. Phan tich ve mat ly luan cho thay noi luc va ngoai luc lien quan mat thiet voi nhau, ngoai luc co the lam tang cuong noi luc, va de su dung hieu qua ngoai luc can co chinh sach lanh manh hoa noi luc.

Danh gia FDI tai Viet Nam tren binh dien vi mo va phan tich cu the hai nganh may mac va lap rap xe may cho thay Viet Nam con co khuynh huong canh giac ngoai luc, chua tan dung ngoai luc de day manh cong nghiep hoa va chua tao su lien ket hieu qua giua doanh nghiep FDI voi doanh nghiep nha nuoc va doanh nghiep tu nhan. Ham y ve chinh sach o day la tao moi truong thuan loi de co the tan dung toi da FDI ma khong so kinh te bi cac cong ty da quoc gia chi phoi, va viec lanh manh hoa doanh nghiep nha nuoc va tao dieu kien de doanh nghiep tu nhan phat trien la nhung tien de can thiet de dung ngoai luc tang cuong noi luc. Cac chinh sach han che hoat dong cua doanh nghiep FDI hien nay deu lam giam hieu qua cua ngoai luc trong qua trinh tang cuong noi luc.

TRAN VAN THO