Chu nghia hau hien dai nhung khai niem can ban

Tags: Anh Sang, Au Chau, Su That, Viet Nam, New York, Khoa Hoc, chu nghia hien dai, chu nghia tu ban, tinh chat dia phuong, co tinh chat, co tinh cach, trong xa hoi, su ra doi, thoi ky, ngon ngu, AND

- Chu nghia hau hien dai phu nhan tinh chat do ho va ap dat cua dai tu su, co xuy nhung tieu tu su, nhung ly le giai thich cho nhung hanh dong nho be, nhung bien co co tinh chat dia phuong thay vi nhung khai niem rong lon co tinh cach bao quat va toan the.

LTS: Tiep theo cac bai viet Chu nghia hau hien dai va anh huong o nuoc ta cua tac gia Dong La va Viet: tu hien dai den hau hien dai cua nha nghien cuu, phe binh van hoc Hoang Ngoc Tuan, chung toi xin gioi thieu bai viet Chu nghia hau hien dai: nhung khai niem can ban cua nha nghien cuu van hoc Nguyen Minh Quan nham tiep tuc cung cap cho ban doc nhung kien thuc can ban ve xu huong triet hoc - my hoc va nghe thuat quan trong nay.

* * *

Chu nghia hau hien dai nhung khai niem can ban
M. Bakhtin (1895-1975), mot trong nhung nguoi co dong gop quan trong ve ly thuyet cho chu nghia hau hien dai

Trong phan tu cuoi cung cua the ky thu hai muoi, nhung cuoc tranh luan ve chu nghia hau hien dai (postmodernism, con goi tat la PoMo) khong chi xay ra trong gioi han lam ma con tao nen mot phong trao het suc rong lon anh huong den nhieu lanh vuc khac nhau tren khap the gioi. Ve phuong dien ly thuyet van hoa va my hoc, cuoc luan chien no ra xung quanh mot nghi van: Anh huong cua chu nghia hien dai (modernism) trong cac nganh nghe thuat da thuc su bi khai tu hay chua? Neu co, khuynh huong nghe thuat (hau hien dai) nao se tiep noi?

Gay gat va du doi hon, cac nha ly thuyet hang dau hai ben bo Dai Tay Duong da day cac cuoc tranh cai den nhung gioi han cuoi cung cua cac pham tru triet hoc. Nhung triet gia hoai co tiep tuc chong che va co bien giai cho su duy tri chu nghia nhan ban (humanism) va chu nghia duy ly (rationalism), nhom nay tim thay dong minh o gioi khoa bang trung thanh voi chu nghia thuc chung (positivism), lay Khoa Hoc va Tri Thuc lam nen tang cho tri thuc luan (epistemology) cua ho. Trong khi do, nhom triet gia dai dien cho chu nghia hau hien dai nhu Barthes, Derrida, Foucault, Baudrillard, Rorty, Lyotard… tan cong mot cach manh liet vao nen tang triet hoc cua chu nghia hien dai, dong thoi khang dinh rang ly thuyet nay da den thoi diem cao chung. Dan dan, cac cuoc tranh luan ve anh huong cua chu nghia hau hien dai da lan rong ra hau nhu moi lanh vuc cua doi song, bien khai niem chu nghia hau hien dai tro nen vo cung da dang va pham vi y nghia cua no ngay mot rong lon hon .

Chu nghia hau hien dai, theo giao su Mary Klages [I], la mot tu ngu phuc tap bao ham mot he thong tu tuong duoc gioi nghien cuu dai hoc tiep nhan, khai trien tu nhung nam giua thap nien 1980 den nay. Rat kho co mot dinh nghia that chinh xac va ham suc ve chu nghia hau hien dai, vi khai niem chu nghia hau hien dai xuat hien tren nhieu linh vuc nghien cuu khac nhau, bao gom nghe thuat, kien truc, am nhac, phim anh, van chuong, chinh tri, xa hoi, truyen thong, khoa hoc ky thuat va ngay ca thoi trang hay cac phuong tien giai tri thuong ngay nhu Disneyland chang han [2].

Co le cach tiep can de dang nhat ve chu nghia hau hien dai la nen bat dau tu chu nghia hien dai (modernism): nguon goc phat trien, dong thoi cung la doi tuong bi phu nhan cua chu nghia hau hien dai. Theo phuong phap nay, chu nghia hau hien dai se duoc giai thich tren hai binh dien khac nhau: (a) lich su va xa hoi, (b) van hoc va cac khuynh huong nghe thuat.

Neu dua theo quan diem lich su va xa hoi de giai thich chu nghia hau hien dai, chung ta se thay rang chu nghia hau hien dai mac dau tren danh nghia la chu nghia hau hien dai, nhung co ve nhu do la ten goi cho toan the hinh thai xa hoi, hoac it nhat cung la ten goi cho nhung thai do xa hoi cua cac khuynh huong chinh tri, triet ly, hay van hoc nhat dinh. Dung tren mot ngu canh nhu the, chu nghia hau hien dai se mang mot y nghia khong co gi khac voi thoi ky hau hien dai cung voi nhung tinh chat dac trung cua no. Cach tiep can nay se dan den su doi chung va so sanh giua thoi ky hau hien dai va thoi ky hien dai, tien than lich su va xa hoi cua thoi dai chung ta dang song, neu chung ta khong qua bao thu de khu khu cho rang thoi dai nay chi la mot “qua do cua tu ban chu nghia.”

Thoi Ky Hien Dai/Hau Hien Dai - Tinh Chat Hien Dai/Hau Hien Dai

Trong cac luan van Anh Ngu viet ve chu nghia hau hien dai, chu modernity (thoi ky hien dai) hay chu postmodernity (thoi ky hau hien dai) vua bao ham y nghia thoi gian vua ngam chua y nghia cua tinh chat, nen trong tieng Viet cua chung ta, rat kho co mot tu ngu tuong duong, chua dung hai dac diem dien ta ca y niem thoi gian lan tinh chat: thoi ky hien dai va tinh chat hien dai, hay, thoi ky hau hien dai va tinh chat hau hien dai, de chuyen dich tron ven cho hai tu ngu tren.

Ve phuong dien lich su, thoi ky hien dai danh dau mot ky nguyen tuong doi dai trong lich su the gioi, bat dau tu thoi Phuc Hung (Renaissance), keo dai gan mot nua thien nien ky, cho den giua the ky thu hai muoi. Nghia la ke tu khi thoi dai Trung Co (Middle Ages) cham dut cho den nhung nam dau cua thap nien 1950 deu thuoc ve thoi ky hien dai [3]. Thong thuong, nguoi ta sap xep thoi ky hiean dai nay nhu mot modern era trung hop voi ky nguyen Anh sang (Enlightment) cua Au Chau, mac dau thoi gian va tinh chat giup xac dinh mot cach ro rang giai doan lich su nao tuong ung voi Enlightment van con dang trong vong tranh cai giua cac gioi nghien cuu va hoc gia. Theo Oden [4], thoi ky Anh Sang chinh la thoi ky khai sinh cua giai doan hien dai trong lich su tri thuc. No bat dau tu cuoc cach mang Phap, 1789, va cham dut vao nam 1989, moc diem danh dau su cham dut thoi ky chien tranh lanh bang su sup do buc tuong ngan chia Dong va Tay Berlin. Mot so khac cho rang thoi ky hien dai bat dau tu nam 1750 va cham dut sau de nhi the chien (2). Tuy co khac biet trong viec sap xep thoi gian, xu huong chung deu dong y rang, thoi ky hien dai gan lien voi giai doan Anh Sang tai Au Chau.

Khac voi thoi ky hien dai keo dai nhieu tram nam, chu nghia hien dai (modernism) la mot khuynh huong van hoa rong lon xuat hien vao giai doan sau cung cua thoi ky hien dai va chi keo dai 50 hoac 60 nam, tu cuoi the ky thu 19 den nhung nam dau thap nien 60 (4), cao diem cua no vao khoang thoi gian 1890 den 1930 (5) hoac ngan hon nhu quan diem cua Mary Klages la vao khoang 1910 den 1930 (2). Thoi ky hien dai mang nhung tinh chat lien he den mot he tu tuong ve triet ly, dao duc, chinh tri va xa hoi, lam nen tang can ban cho cac khuynh huong my hoc cua chu nghia hien dai phat trien.

Chu modernity bat dau tu chu modern co tu nguyen tu tieng La tinh, modernus, duoc su dung vao the ky thu nam, dung de tach roi mot cach chinh thuc thoi ky Co Doc va qua khu da than cua de quoc La Ma [5]. Ke tu do, danh tu nay duoc dung de mo ta mot giai doan hay mot khoang thoi gian, trong ham y so sanh voi mot qua khu di truoc, goi la thoi ky Co Dai (Antiquity). Tuy nhien, khi co su xuat hien thoi ky Anh Sang cua Phap (French Enlightment), y nghia thoi gian trong chu modernity da duoc bo sung them mot y niem moi, dac biet la sau Querelle des Anciens et des Modernes, chu modernity bao ham them y nghia cao hon (y niem ve tinh chat) trong su so sanh cac giai doan lich su va phat trien cua nhan loai. Trong su lien he voi ly thuyet triet hoc, ton giao va gia tri my hoc, nguoi ta da tranh luan rang, modernity phai duoc xem la tien bo hon, tot dep hon, tinh te hon va di nhien so huu nhieu su that (co nen tang sau xa) hon thoi dai co xua [6].

Nhung cuoc tranh luan ve cac tieu chuan gia tri giua cu va moi (vao giai doan do) lam cho long ton kinh mot cach mu loa ve su hien huu cua mot dang sieu nhien ngoai vu tru, thong suot het moi su, tro nen het suc loi thoi va lo bich, nen tang triet ly cua Antiquity bi lat nhao, mang theo no nhung dinh che ve xa hoi va van hoa chi phoi mot cach manh me boi gioi vua chua, quy toc, tang lu va giao hoi trong hon 15 the ky, mo duong cho thoi ky Anh Sang voi nhung phat trien vuot bac ve khoa hoc, chinh tri, xa hoi, luat phap, dao duc va van hoc tai Au Chau. Xuyen suot chieu dai cua giai doan Anh Sang, dua tren “tinh chat khach quan” cua cac “bang chung khoa hoc”, nguoi ta di tim mot “su that tuyet doi” trong moi tao vat cua the gioi va vu tru ngo hau xay dung nen nhung ly thuyet ve tu nhien cung nhu nhung to chuc va dinh che xa hoi nham dat den “mot co cau hop ly trong doi song thuong ngay.” [7]

Khi ban luan ve tinh chat hien dai co hai ten tuoi lon thuong duoc nhac den: Kant va Hegel. Neu Kant duoc thua nhan nhu nguoi dau tien co xuy cho nhung doi moi trong cac khuynh huong triet hoc hien dai, va neu Hegel duoc xem nhu la nguoi tien phong trong viec dua ra mot khai niem triet hoc ro rang de xac dinh nhung van nan cua thoi ky hien dai nhu “su bao chung ban nga”, hoac su can thiet xay dung nhung nen tang bien chung rieng cho ban nga, thi Baudelaire moi la nguoi thuong xuyen duoc noi den nhu la mot ly thuyet gia co cong tao ra duoc mot nga re ro rang ve cac hieu biet cua tinh chat hien dai [8].

Baudelaire da chi ra nhung gia tri co the co cua thoi ky hien dai [9]; nhan thuc nhung dac tinh hien dai tach biet nhu tinh nhat thoi, ngau nhien, va phu du trong thoi ky hien dai [10]; lam sang to nhung dieu kien va nhung phuc tap trong doi song hien dai [11]. Nhung co le Baudelaire duoc nho den nhieu nhat la nho ong da chi ra “su tuong phan giua tinh chat my hoc hien dai va tinh chat thuc tien cua nen van minh tu san trong thoi ky hien dai.” [12]. Baudelaire da co hai quan sat rieng biet: thu nhat, co nhung trung hop dang ke giua triet ly va my hoc thoi hien dai; thu hai, su tuong phan giua my hoc (hoac van hoa) va chinh tri, xa hoi thoi hien dai tao nen hai tinh chat rieng re doi khang nhau mot cach day mia mai [13], danh dau cho thoi ky nay dang tien den giai doan phat trien cao nhat cua no de chuan bi san sang cho su ra doi cac chu thuyet lon thoi can dai.

Theo Jane Flax, trong luan van Thinking Fragments: Psychoanalysis, Feminism, and Postmodernism in the Contemporary West [14], neu thoi ky hien dai duoc hieu voi khai niem thoi gian, thi giai doan noi tiep cua no se duoc xem nhu la thoi ky hau hien dai (postmodernity). Va tinh chat rieng biet dac trung cho tung thoi ky goi la tinh chat hien dai va tinh chat hau hien dai, mac dau trong Anh Ngu van chi la modernity va postmodernity. Khi noi den tinh chat hien dai nguoi ta co khuynh huong noi den nhung dac diem triet ly xuyen suot thoi ky Anh Sang cua Au Chau, voi nhung dai dien tieu bieu cho giai doan nay bao gom: Jean-Jacques Rousseau, Ferdinand de Saussure, Sigmund Freud, Karl Marx, Jean-Paul Sartre…

Tien trinh xay dung ly thuyet cho thoi ky hien dai tu Descartes cho den Marx, Weber, hay Jean-Paul Sartre, cung nhung truong phai lien he, dat dinh Ly Tinh nhu mot nguon goc tien bo cua tri thuc va xa hoi, cung nhu vi tri uu the dac quyen trung tam cua Su That lam nen tang cho he thong tri thuc. Ly Tinh duoc su dung nhu mot phuong tien day quyen nang de kham pha va xay dung mot cach day du nhung tieu chuan ly thuyet lan thuc hanh; dua vao do, tu tuong va hanh dong cua tung ca nhan, cau truc xa hoi, se hinh thanh. Cuoc cach mang tu tuong trong thoi dai Anh Sang cung xay ra tai Hoa Ky va mot so quoc gia dan chu khac ma muc dich toi hau la xoa bo che do cung voi y thuc he phong kien de san sinh ra mot trat tu xa hoi dung dan va cong bang hon, tao nen mot xa hoi tien bo hon co chuc nang van dong hop ly hon.

Nhung tu tuong can ban cua thoi ky Anh Sang dac trung boi tinh chat hien dai, neu len trong cong trinh nghien cuu cua Jane Flax, co the duoc tom tat nhu sau:

Luon luon ton tai mot ban nga on dinh, tu nhan thuc, duoc cau truc mach lac va chat che. Ban nga nay tu y thuc, duy ly, tu do ve y chi va mang nhung dac tinh chung cho toan the the gioi, khong co mot dieu kien the ly nao co the tao nen nhung anh huong thuc the den nguyen ly hoat dong cua ban nga.

Ban nga nay tu biet ve ban than noi tai va the gioi xung quanh thong qua nhung quy luat ly tinh, trong do tinh hop ly duoc dat o vi tri cao nhat trong cac dang thuc ve chuc nang ly tri, va tinh chat nay la huu the khach quan duy nhat cua vu tru.

Phuong tien nhan thuc do ban nga ly tinh khach quan tao nen la Khoa Hoc, va chi co khoa hoc moi co kha nang dua ra duoc nhung Su That tuyet doi, pho thong va van nang ve the gioi, bat chap trang thai ca nhan cua nguoi cam nhan.

Tri Thuc (Kien Thuc) dat duoc tu Khoa hoc la su that tuyet doi vinh hang.

Tri thuc va Su that tao ra boi Khoa Hoc thong qua mot ban nga khach quan huu ly se luon dan den su toan thien va toan my. Tat ca moi the che va hanh dong cua nhan loai co the phan tich bang khoa hoc (mot khoa hoc hop ly va khach quan) de hoan thien.

Ly tinh la su phan xu sau cung cho nhung gi goi la Su That, do do cung se quyet dinh cai gi la dung, la tot, la hop phap va hop dao duc. Su tu do phai bao ham y nghia tuan thu luat phap, mot luat phap phu hop voi tri thuc phat hien boi ly tinh.

Trong the gioi dieu khien bang ly tinh, Su That luon luon dong nghia voi cai dung, cai tot va cai dep, se khong bao gio co su mau thuan giua nhung gi goi la su that va nhung gi goi la dieu dung.

Khoa hoc, vi vay, se dai dien cho mot khuon mau bao gom tat ca moi hinh thai tri thuc co ich doi voi xa hoi. Khoa Hoc la trung tinh va khach quan; khoa hoc gia, ke san sinh ra nhung kien thuc khoa hoc thong qua kha nang ly tinh khong bi anh huong cua su chu quan, phai theo dung quy luat ly tinh va khong bi khuynh dao boi nhung dong co vu loi nhu quyen luc hay tien bac chang han.

Ngon ngu duoc su dung nhu mot phuong tien dien dat dung de san xuat ra kien thuc va pho bien kien thuc khoa hoc. Vi la mot phuong tien khoa hoc, nen ngon ngu cung phai hop ly. Vi phai duy tri tinh hop ly, nen ngon ngu phai trong sang, chuc nang duy nhat cua no la phan anh va the hien the gioi hien thuc cam nhan, mot the gioi ma tu do mot ban nga duy ly quan sat duoc.

Phai co mot lien ket khach quan va chat che giua doi tuong duoc nhan thuc va ngon ngu dung de dien ta su nhan thuc khach quan do. Noi khac di la can co mot quan he bien chung “khoa hoc” giua cai bieu dat va cai duoc bieu dat (signifier/signified).

Dua tren cac nguyen tac tren, chu nghia nhan ban va chu nghia duy ly su dung de giai thich gan nhu tat ca moi hinh thuc cau truc va the che xa hoi, bao gom tinh chat dan chu, luat phap, khoa hoc, dao duc va my hoc…

Ve can ban, tinh chat hien dai duoc bao trum boi tinh duy ly va tien trinh hop ly hoa, mot qua trinh nham tao nen mot trat tu tu nhung hon loan. Cac chu thuyet hien dai luon co cuong linh hanh dong tren co so mot gia dinh: xay dung mot xa hoi hop ly co nghia la tao nen mot trat tu on dinh; xa hoi on dinh chung nao thi chuc nang cua no cang hoat dong huu hieu chung do va cang hop ly hon.

Vi tinh chat cua xa hoi trong thoi ky hien dai luon nhan manh den su gia tang ngay mot cao hon trong muc do on dinh va trat tu xa hoi, nen diem dac thu nhat trong xa hoi hien dai la thuong xuyen canh giu nhung gi goi la mat trat tu - nhung nguy co pha vo cac trat tu da duoc khoa hoc va ly tinh xay dung. Vo hinh trung, trong xa hoi hien dai, dac biet la xa hoi hien dai tay phuong, tinh chat on dinh va trat tu phai duoc dat o vi tri tran ap trong cap doi lap nhi phan Trat Tu/Hon Loan. Muon vay, mat doi lap cua Su Dung/Su That/Trat Tu/On Dinh phai duoc tao ra mot cach thuong truc. Theo ngon ngu cua Jacques Derrida, phan doi lap cua trat tu, cua dung dan, cua chan ly, v.v... duoc xep chung trong mot pham tru Khac (the Others).

Tinh chat hien dai xam nhap vao doi song thuong ngay bang cach pho bien nen nghe thuat cua chu nghia hien dai (se trinh bay chi tiet o phan duoi), nhung san pham cua mot xa hoi tieu thu, nhung ky thuat moi, nhung phuong tien di chuyen va truyen thong tan tien. Nhung phuong tien nang dong ma nho do, thoi ky hien dai da tao ra mot the gioi moi mang tinh chat cong nghiep va thuc dan, mot qua trinh bien chuyen xa hoi de tien toi cong nghiep hoa, chuyen biet hoa, vat chat hoa, thanh thi hoa, thu lai hoa, ca nhan hoa, va dac biet nhat va rong lon nhat la khoa hoc hoa va hop ly hoa, mot qua trinh chuyen hoa toan dien de gop thanh y nghia cua hien dai hoa [15]

Trong qua trinh hien dai hoa nhu the cai "Others” dung de chi moi thu khong hop ly, thieu van minh, khong co nguon goc Au Chau, khong phai da trang, khong phai dan ong, dong tinh luyen ai, van hoa cua cac dan toc thieu so… deu la Khac, La, can phai loai tru. Nhan danh cho su loai tru nhung cai Khac nay la su khai phong, la cach mang, de tao nen mot trat tu va on dinh moi, hop ly hon, tot dep hon. Va tren con duong thi hanh su menh duy tri trat tu va gieo rac chu nghia khai phong, nen van minh hien dai cung sang tao nen mot he thong xa hoi phap ly toan tri nham che day cho su do ho va tran ap:

Tinh chat De Quoc va Thuc Dan; ly tuong khai phong cua thoi ky Anh Sang da mang nhung y nghia trai nguoc. Voi hai cuoc chien tranh the gioi (chu yeu tai Chau Au) keo theo nhung he luy khung hoang xa hoi thoi hau chien, cong voi su noi day cua cac dan toc bi tri duoi che do thuc dan, thoi ky hien dai cung voi nhung he tu tuong triet ly cua no tien dan den su mau thuan va khung hoang, mo duong cho mot giai doan ke tiep: thoi ky hau hien dai.

Khac voi chu nghia hien dai xuat hien trong giai doan cuoi cung cua thoi ky hien dai, chu nghia hau hien dai (postmodernism) xuat hien gan nhu dong thoi voi thoi ky hau hien dai (postmodernity), va co the xem nhu hinh anh doi xung cua chu nghia hien dai theo khia canh thoi gian. Ve mat tu ngu, chu postmodern da manh nha tu nam 1934, va duoc su dung lan dau tien boi Arnold Toynbee vao nam 1939 [16].

Trong phan chu giai o trang dau tien cua tap thu nhat thuoc bo sach lich su do so cua ong, A Study of History, Toynbee da ghi ro thoi ky hien dai cham dut vao khoang phan tu thu ba cua the ky 19, nghia la vao khoang thoi gian 1850 – 1875. Nhu vay, thoi ky hau hien dai tiep theo khong phai nam trong the ky 20 ma bat dau tu the ky 19. Khi nghien cuu sau hon trong cong trinh lich su do, Toynbee da chinh thuc su dung tu ngu hau hien dai (Post-modern) trong tap sach thu 5, bo sach nay xuat ban vao nam 1939, trong do ong doi su cham dut cua thoi ky hien dai lai vao khoang thoi gian giua hai cuoc the chien, nghia la thoi ky hau hien dai co khoi diem nam trong khoang thoi gian tu nam 1918 den 1939 [17].

Vi su xuat hien co tinh cach dong thoi nhu vay, nen tinh chat hau hien dai thuong duoc dien ta trong cac dac tinh cua chu nghia hau hien dai. Do do, trong cac van ban tieng Anh, chu Postmodernity chi dung de chi khoang thoi gian theo sau thoi ky hien dai, nhung tinh chat ve xa hoi, triet ly, van hoa, my hoc… duoc bao ham trong chu nghia hau hien dai (postmodernism). Thoi ky hau hien dai (Post-modern age, Postmodernity) co lien he noi tiep voi thoi ky hien dai, co the keo dai vai the ky ma thoi dai chung ta song hien nay la phan dau cua no. Neu chu nghia hau hien dai, cung nhu chu nghia hien dai chi keo dai mot thoi gian ngan, sau nay nguoi ta se phan biet ro hon giua tinh chat hau hien dai va chu nghia hau hien dai, nhu chung ta thuong phan biet tinh chat hien dai va chu nghia hien dai khi noi ve giai doan Anh Sang. Dieu nay phu hop voi quan diem cua Lemke [18], “chu nghia hien dai, hay bat cu mot khuynh huong tri thuc nao, cuoi cung se duoc xac dinh va lam ro tinh chat tu quan diem cua the he ke tiep.”

Chu nghia hau hien dai: Nhung Khai Niem Can Ban

Theo Hassan [19], danh tu postmodernism duoc Federico de Onis dua vao van ban lan dau vao thap nien 1930 de chi su anh huong doi khang voi chu nghia hien dai. Danh tu nay duoc su dung mot cach pho bien vao thap nien 1960 tai New York, theo sau su xuat ban hai cuon sach phe binh ve my thuat kien truc: The Death and Life of Great American Cities cua Jane Jacobs vao nam 1961 va cuon Complexity and Contradiction in Architecture cua Robert Venturi vao nam 1966. Trong khi Jacobs phe binh nhung qua trinh hien dai hoa do thi da lam mat di tinh my thuat ve ket cau tong the cua thanh pho, Venturi phe binh loi kien truc don dieu coc loc cua cac cao oc mang nang tinh thuc dung cua dien tich mat bang ma lai bo quen tinh da dang, su hai hoa giua lich su co dien va van minh duong dai.

Trong hai tap sach, mac dau khong nhac den chu chu nghia hau hien dai, nhung ca hai tac gia deu de nghi gioi tri thuc hien dai phai co tam nhin vuot len tren thoi hien dai. Den nam 1972, nhung khoi nha cao tang duoc xay dung tu nhung nam 50 (do Yamasaki thiet ke va doat giai kien truc Pruitt-Igoe ve thiet ke nha o do thi hien dai) tai thanh pho St. Louis, Missouri (Mien Trung Tay Hoa Ky) bi giat sap keo theo su pha huy cac cao oc co loi kien truc tuong tu tai cac thanh pho khac cua My, Gia Na Dai va Au Chau trong nhung nam tiep theo, nam 1972 tro thanh moc thoi gian cho su ra doi cua chu nghia hau hien dai.

Trong suot thap nien 60, danh tu postmodernism duoc nhieu gioi nghe si, nha van va nha phe binh nhu Rauschenberg, Cage, Burroughs, Barthelme, Fielder, Hassan va Sontag su dung de chi trich su can kiet cua chu nghia hien dai va de mo ta nhung khuynh huong nghe thuat muon vuot qua nhung pham vi gioi han cua chu nghia do [20]. Khuynh huong hau hien dai tung buoc tao nhung anh huong rong lon hon, loi keo su ban luan va chu y cua gioi tri thuc dai hoc nhu Bell, Kristeva, Lyotard, Vattimo, Derrida, Foucault, Harbemas, Baudrillardd va Jameson [21].

Theo Fredric Jameson, chu nghia hau hien dai cung nhu chu nghia hien dai, la nhung co cau van hoa, xa hoi, tuong ung voi nhung giai doan nhat dinh cua chu nghia tu ban. Jameson da chia chu nghia tu ban ra lam ba giai doan phat trien can ban gan lien voi nhung hinh thai van hoa dac thu, de tu do cac nganh nghe thuat va van chuong duoc hinh thanh mot cach tuong ung:

Giai doan thu nhat hay chu nghia tu ban thi truong xay ra tu nua dau the ky 18 keo dai den cuoi the ky thu 19 tai Tay Au, Anh Quoc va Hoa Ky cung cac quoc gia chiu anh huong. Giai doan nay gan lien voi su phat trien ky thuat cua chu nghia tu ban, vi du nhu dong co hoi nuoc va ve my hoc la su ra doi cua chu nghia hien thuc (realism).

Giai doan thu hai hay chu nghia tu ban doc quyen, bat dau tu cuoi the ky thu 19 cho den khi Au Chau hoan tat chuong trinh tai thiet thoi hau chien (vao khoang thap nien 1950). Giai doan nay tuong ung voi su ra doi cua dong co dot trong va dong co dien ve ky thuat; ve my hoc la su hinh thanh chu nghia hien dai (modernism).

Giai doan thu ba tuc thoi ky duong dai chung ta dang song, la chu nghia tu ban da quoc gia mang nang yeu to mo rong thi truong, buon ban va tieu thu san pham. Ve ky thuat tuong ung voi su ra doi nang luong hach tam va ky nghe dien tu. Chu nghia hau hien dai tuong ung voi thoi ky nay.

Ve phuong dien ly thuyet, chu nghia hau hien dai phu nhan nhung gia dinh can ban cua chu nghia hien dai ma hai yeu to dong vai tro chu dao cho moi nen tang triet ly cua no la Tri Thuc Khach Quan (Objective Knowledge) va Su That Tuyet Doi (Absolute Truth). Theo cach nhin cua cac triet gia hau hien dai, chu nghia hien dai duoc xay dung tren mot niem tin la co mot hien thuc khach quan, ton tai mot cach doc lap voi moi suy nghi cua chu the quan sat, vi vay chi co mot ket qua bieu hien khach quan duy nhat tu hien thuc: Su That. Phuong tien de tim hieu hien thuc (su that) khach quan la Khoa Hoc va cac nha ly thuyet cua chu nghia hien dai tin rang con nguoi co the tim ra duoc su that khach quan cua the gioi va vu tru. Nho vao khoa hoc, chu nghia hien dai tin rang, tri oc con nguoi co the co nhung hoat dong tinh than de tao ra tri thuc phan anh cho mot hien thuc khach quan – Tri thuc khach quan.

Ly thuyet chu nghia hau hien dai tranh luan rang nhung gi chung ta goi la Tri Thuc chi la mot mau chuyen dac biet, mot dang van ban, hay mot giai trinh ngon ngu (discourse), la su sap xep cac tu ngu, hinh anh hay ky hieu, dang dieu… theo mot cach dac biet nhat dinh nao do de phu hop voi nhung loi ich cua mot nen van hoa, hoac doi khi chi lam vui tai, vui mat cho mot thanh phan nho nhoi co quyen luc trong nen van hoa do. chu nghia hau hien dai phu nhan con nguoi co the co mot Tri Thuc Khach Quan vi nhung gi chung ta goi la tri thuc phai duoc tao thanh tu ngon ngu va nhung nguon goc tao nghia khac ton tai trong mot nen van hoa nhat dinh, moi nen van hoa co cach nhin the gioi trong nhung cach khac nhau, nhung he thong hinh thanh tri thuc trong cac nen van hoa khac nhau nhu the hoat dong tren mot nguyen tac dac thu rieng biet. Vi vay, quan diem ve the gioi va vu tru tu nen van hoa Au My xay dung tren nen tang chu nghia hien dai bi ap dat de tro thanh mot quan diem thong nhat va hang dinh cho toan the moi nen van hoa tren the gioi, ve thuc chat la mot gia dinh co tinh chat muu cau loi ich chinh tri de dat duoc nhung tham vong de quoc trong qua khu, no khong ton tai vung chac tren co so tri thuc.

Chu nghia hau hien dai di xa hon de chi ra rang, cung giong nhu mot so nen van hoa Au Chau trong thoi ky can dai da ap dat quan diem cua ho len nhung nen van hoa khac bang vu luc, bang xam lang va do ho, thi ngay trong cac quoc gia “hien dai” do cung co mot thieu so thuoc giai cap quyen the, giai cap quy toc cam quyen chiem uu the boi cac nhom nam gioi trung nien, da thong tri va chi phoi cac dong tu tuong “chinh mach” trong cac dong huong xa hoi, chinh tri, van hoa va ca den khoa hoc tu nhien (neu thuc su co mot khoa hoc khach quan ve tu nhien nhu the hang ton tai), lam cho “the gioi quan hien dai” phat di tu chu nghia hien dai tai cac quoc gia do von di da khong khach quan lai cang bi bo hep hon – quan diem cua giai cap thong tri [22].

Nhu da de cap o phan tren, Huyssen da truy nguyen nguon goc cua chu nghia hau hien dai tu cac khuynh huong kien truc, my thuat va phe binh cua gioi tri thuc va nghe si tai New York vao thap nien 1960 sau do duoc cac nha ly thuyet triet hoc Au Chau khai trien vao thap nien 70, trong so cac ly thuyet gia hang dau do (Michel Foucault, Jean Baudrillard, Kristeva, Bell…) phai ke den Jean-François Lyotard voi cuon sach noi tieng La Condition Postmoderne xuat hien tai Paris vao nam 1979, khi cuon sach nay duoc chuyen dich sang Anh ngu vao nam 1984 [23], cung voi bai luan van ngan: “An Answer to the Question: What is Postmoderism?” dang trong phan phu luc, da tro thanh cuon sach giao khoa ve chu nghia hau hien dai luu hanh pho bien trong gioi dai hoc cua cac quoc gia noi tieng Anh. Lyotard phe phan no luc tao on dinh xa hoi bang cach tran ap su hon loan (disorder) cua chu nghia hien dai, ong cho rang tinh chat on dinh xa hoi nay trung hop voi khai niem toan the (totality) cua J. Derrida (trong do totality tuong duong voi wholeness, completeness).

Tinh toan the, tinh on dinh, tinh trat tu trong xa hoi hien dai, theo Lyotard, duoc duy tri thong qua nhung than thoai hop ly hoa (legitimating myths), hay nhung dai tu su (grand narratives) cua thoi ky hien dai. Lyotard tan cong vao tinh dai tu su ma chu thuyet hien dai tin rang se co mot qua trinh giai phong nhan loai de tien den su tien bo thong qua khoa hoc, cung voi y tuong triet ly co the phuc hoi tinh thong nhat trong su tiep nhan va phat trien mot tri thuc nhan loai co gia tri chung cho toan the gioi (va vu tru). Mot trong nhung doi tuong tan cong cua Lyotard vao thoi ky nay la Habermas, nguoi dat nghi van ve mot hinh thuc bao thu moi trong ly thuyet cua chu nghia hau hien dai va hau cau truc luan (poststructuralism) cua Phap [24].

Lyotard tranh luan rang, tat ca moi khia canh cua xa hoi hien dai, bao gom ca khoa hoc – hinh thuc can ban cua tri thuc, hoan toan tuy thuoc vao nhung dai tu su. Theo ong, dai tu su la nhung cau chuyen “co tinh cach than thoai” mot nen van hoa tu ke ve niem tin va hanh dong thuc tien cua no. Vi du nhu tai Hoa Ky, mot trong nhung dai tu su ve chinh tri hien nay la Dan Chu va Nhan Quyen, mot dai tu su ma chinh phu My cho la chinh sach hop ly va van minh nhat trong van de doi ngoai, va di nhien, nguoi lap ra sach luoc nay tin rang no se lam cho nhan loai tren the gioi song hoa binh va hanh phuc hon. Co le cho den nay khong ai trong chung ta la khong tin vao chinh sach “het suc khoa hoc va hop ly” nay. Nhung tuyet nhien khong ai dat mot dau hoi con con nao ve mat that dang sau tinh chat dai tu su ay cua nen van hoa My.

Theo quan diem hau hien dai, moi he thong duc tin hoac y thuc he, deu chua dung nhung “than thoai huu ly” cua no. Vi du, giao hoi Cong giao tin co mot thuong de duy nhat hang huu, bao dung va toan tri; trong khi do, nhung nguoi Mac-xit tin tuong mot cach kien trung rang, mot ngay kia che do tu ban se tu no sup do va the gioi xa hoi khong tuong se hinh thanh; hay Viet Nam ta cung co dai tu su: Dan toc Viet Nam la mot dan toc anh hung, danh thang ba de quoc to…

Chu nghia hau hien dai phe phan cac hinh thuc dai tu su cua chu nghia hien dai bang cach canh bao rang, nhung dai tu su do duoc lam dung de che day nhung mat doi lap va bat dinh gan lien voi moi to chuc xa hoi cung nhu moi thuc tien hanh dong. Noi mot cach khac, moi no luc kien tao trat tu va on dinh luon luon san sinh ra mot doi luc tuong ung cua hon loan va bat on, nhu hai qua trinh song hanh trong mot the thong nhat cua hien thuc xa hoi. Nhung, thay vi nhin nhung yeu to “hon loan” va “bat on” do nhu mot doi trong co tinh cach can bang trong nghia xay dung, dai tu su cua chu nghia hien dai da tim moi cach de bep voi ly le cho rang su hon loan va bat on la xau, la pha hoai, la phan dong, can phai tan diet, trong khi do trat tu va on dinh la luon luon tot, luon luon dung, phu hop voi cach mang, hop ly voi khoa hoc!

Chu nghia hau hien dai phu nhan tinh chat do ho va ap dat cua dai tu su, co xuy nhung tieu tu su, nhung ly le giai thich cho nhung hanh dong nho be, nhung bien co co tinh chat dia phuong thay vi nhung khai niem rong lon co tinh cach bao quat va toan the. Nhung tieu tu su cua chu nghia hau hien dai thuong duoc nhin duoi goc do hoan canh tam thoi, ngau nhien, khong tuyen xung tinh thong nhat toan the, tinh on dinh, tinh hop ly, hay su that khach quan.

Doi voi chu nghia hau hien dai, moi su that vinh hang va truong cuu se bien mat, mang theo no nhung quy dinh ve ngon ngu cua cai bieu dat (signifier/signifiant) va cai duoc bieu dat (signified/signifie), thay vao do la nhung bieu hien be mat khong can co ban chat, nhu Foucault [25] da chi ra ban chat cua lich su, trong do ong cho rang, su gia tai tao lich su la mot cong viec hao huyen, neu khong muon noi la su danh lua cong chung mot cach au tri, vi, giai trinh ngon ngu lich su la mot giai trinh ngon ngu hien tai, phuc vu cho hien tai, tao ra mot y nghia nao do cho con nguoi hom nay, co mot hieu biet nao do, ve nhung dau tich khao co de lai tu nhung sinh hoat ma nhan loai thu luom duoc tu qua khu.

Tu ly luan ve giai trinh ngon ngu lich su, Foucault da di sau hon ve khai niem giai trinh ngon ngu (discourse), ong viet mot chuong dai ban luan ve vai tro cua khai niem nay, no khong phai chi dac trung cho chuc nang ngon ngu, ma tat ca nhung gi con nguoi co the lam de tao nghia ve the gioi. Foucault da chung minh rang, nhung hien thuc khach quan, nhung doi tuong nghien cuu khoa hoc cua chu nghia hien dai, nhu nhung y niem (thuc the) cua ban nga, quoc gia, ngon ngu, tri tue, gioi tinh, toi pham, nhung dinh chuan tu nhien, van van, thuc chat la nhung cau truc dac thu cua lich su, hay san pham cua lich su, khong thuoc ve doi tuong cua giai trinh ngon ngu nhan loai.

Ong chu y den cai goi la khoa hoc hien tuong de tim y nghia thong qua giai trinh ngon ngu, tu do nghien cuu nhung phuong phap ly thuyet cua qua trinh tao nghia boi su tuong tac giua con nguoi va giai trinh ngon ngu doi voi su vat. Voi giai trinh ngon ngu cua Foucault hay "tro choi ngon ngu" (language game) cua Wittgenstein (J. F. Lyotard khai trien them), chu nghia hau hien dai da buoc han sang mot nga re khac trong qua trinh quan sat va tao nghia, mot qua trinh hoan toan loai tru khai niem cai bieu dat va cai duoc bieu dat cua chu nghia hien dai de tap trung xay dung mot cach dien dat y nghia moi ve the gioi va vu tru.

Trong giai trinh ngon ngu hau hien dai, su phan tich ngon ngu la mot su ap dung ngu nghia hoc (semantics) vao mot van ban thuan tuy, khong tim nhung y nghia an tang sau nhung cach su dung cu phap, van pham va tu tu nhu duoc nhan manh trong chu nghia hien dai. Thay vao do la su chu tam den nhung quy uoc van hoa cua ngon ngu, do do doi hoi su tim hieu ngon ngu xuat phat tu xa hoi hon la xuat phat tu y thuc.

Chung ta khong the nao phan tich mot cach day du qua trinh thu nhan tri thuc cua mot ca nhan tu ngon ngu neu chung ta khong he hay biet den kieu mau giai trinh ngon ngu cua cong dong ca nhan do dang le thuoc [26]. Giai trinh ngon ngu cua chu nghia hau hien dai dat nen tang tren nguyen tac lien van ban (intertextuality), bat chap giai trinh do la ngoai bieu hay noi bieu; noi cach khac, moi y nghia duoc tao nen phai dua vao can ban mot y nghia khac da duoc thanh lap truoc do va chia se boi cong dong, rong hon, cua nen van hoa cong dong do phu thuoc [27].

Trong giai trinh ngon ngu cua chu nghia hau hien dai, co hai ten tuoi lon luon duoc nhac den: Foucault va Bakhtin. Bakhtin va Foucault quan niem rang, giai trinh ngon ngu la mot qua trinh hanh dong de tao nghia, ma don vi giai trinh cua no la don vi y nghia hoac mot hanh dong cua con nguoi de dien ta y nghia chu khong phai nhung don vi cua ngon ngu nhu ngon, tu, menh de, cau… Giai trinh ngon ngu co the tao nghia tu nhung dieu luan vu, dang dieu, chuyen dong; voi hinh anh, bieu do, bai hat, hay ngay ca voi thuc pham va quan ao.

Lay vi du, trong khoa hoc, chung ta khong phai chi viet va noi, chung ta con su dung rat nhieu phuong phap khac nhau de xay dung nhung y nghia dac thu cho moi nganh khoa hoc, nhung phuong phap do bao gom viec quan sat cac hien tuong xay ra khi tien hanh mot thuc nghiem sinh hoa hoc, ghi nhan va phan tich du kien, hoac trong kinh te, cac chuyen gia thuong chu y den cac bieu do len xuong cua tien te, hoi doai, trong xa hoi nguoi ta lai tim kiem cac so lieu nguoi that nghiep, nguoi co viec lam, ti le toi pham, hoac tham do cac khuynh huong chinh tri cua mot nhom chung toc nao do… (vi du se con rat nhieu, chi xin don cu mot so de minh hoa).

Trong moi lanh vuc rieng biet deu co mot he thong ky hieu quy uoc ma cong dong chap nhan, va giai trinh ngon ngu la su ung dung cac he thong ky hieu de tao nghia ve mot hien tuong, mot vat the hay rong hon ve the gioi. Ky hieu hoc hau hien dai nhan manh den su giai trinh ngon ngu ve tao vat hay hien tuong tuc la cach chung ta nhin su vat va hien tuong nhu the nao, chu khong phai hien tuong va su vat duoc mo ta nhu the nao bang giai trinh ngon ngu.

Chu nghia hau hien dai hoan toan khong de cap den ban chat hien tuong do, hay noi theo ngon ngu cua chu nghia hien dai, Su That dang sau hien tuong. Nhu da de cap phan tren, hien tuong chung ta quan sat va tao nghia bang giai trinh ngon ngu, la mot qua trinh so sanh lien van ban keo dai den bat tan, nen chung ta khong tai nao biet duoc dau la nguon goc cua y nghia, dau la su that cua y nghia do. Mot qua trinh ma Baudrillard cho la su sao chep gia tao (simulation).

Khai niem can ban cho ly thuyet hien tuong hoc cua Baudrillard la Vat the gia tao (Simulacrum). Simulacrum la mot hien tuong ma ban chat cua no hoan toan bi che dau nen khong con mang tinh chat hien thuc [28] va chung ta cam nhan duoc the gioi la nho giai trinh ngon ngu tren cac hien tuong “gia tao” do. Vi vay, Su That ma chu nghia hien dai tim thay o vat the va the gioi thuc ra la nhung hinh anh gia tao, Simulacrum.

Tri Thuc Duoi Quan Diem Hau Hien Dai

Khai trien tu luan van cua J.F. Lyotard, Sarup [29] da phan tich mot cach kha chi tiet ve to chuc cua tri thuc theo ly thuyet cua chu nghia hau hien dai. Trong xa hoi hau hien dai, tri thuc khong nhung duoc dac trung boi tinh chat ung dung, ma con co the phan phoi, du tru, va sap xep: Tri Thuc thuan tuy la mot hien tuong, mot san pham, do do no mang day du tinh chat cua mot vat the co gia tri trao doi.

Di xa hon, nhu Sarup da nhan manh theo ly luan cua Lyotard, trong xa hoi hau hien dai, bat cu mot loai tri thuc nao ma khong duoc ma hoa de nhan biet va luu tru boi may dien toan, thi khong con duoc xem la tri thuc. Dua theo khuon mau nay, doi lap voi tri thuc khong con la su dot nat nhu cac cap doi lap nhi phan trong chu nghia hien dai, ma la tap hieu (noise). Tap hieu duoc dung de chi mot cai gi do khong nhan thuc duoc trong khuon mau hau hien dai, tin hieu khong chuyen cho mot thong tin co nghia nao.

Theo chu nghia hau hien dai, tri thuc khong phai chi thuan tuy lam giau kien thuc ca nhan, ma nhan manh den khia canh chuc nang, tri thuc hoc hoi de hanh dong chu khong phai chi de biet. Vi vay, trong cac xa hoi tay phuong chiu anh huong cua chu nghia hau hien dai, chinh sach giao duc thuong duoc chu y den phuong dien thuc tien, tao mot su lien ket chat che giua giao duc va huong nghiep.

Sau het, lam the nao de xac dinh tri thuc va tap hieu? Chu nghia hau hien dai khong dua ra mot dinh nghia ro rang lam the nao de phan biet hai lanh vuc nay, thay vao do, dua vao Ky Hieu Hoc hau hien dai, tri thuc la mot hanh dong giai trinh ngon ngu truoc mot hien tuong, mot su kien, mot tao vat…, con doi voi Lyotard, tri thuc la mot "tro choi ngon ngu" (language game). Tu cach dat van de nhu the chung ta co the phan biet ro rang su khac biet giua hai quan niem tri thuc hien dai va hau hien dai. Tri thuc theo quan niem cua chu nghia hien dai la su phan anh su that khach quan tu mot hien tuong, duoc lam ro ban chat thong qua phuong tien khoa hoc. No tro thanh tam guong soi cho su that cua vat the va the gioi.

Duoi lang kinh cua chu nghia hau hien dai, tri thuc tu than cua no cung la mot hien tuong, duoc dien dich mot cach chu quan bang giai trinh ngon ngu, mot qua trinh hoan toan phu thuoc vao kinh nghiem ca nhan. Noi khac di, khong co tri thuc khach quan va co tro thanh tri thuc cho mot ca nhan hay khong la dua vao kinh nghiem ca nhan cam nhan hien tuong. Lay vi du, doi voi mot nha phe binh van hoc, hieu biet nhung van de ve van chuong la dieu toi can thiet, nen su ra doi mot tac pham co the loai hoan toan moi, se tro thanh mot tri thuc vi chua bao gio anh ta gap mot the loai nhu the tu truoc, trai lai, tac pham do roi vao tay mot anh lai buon, anh ta khong thay hung thu doc tiep, doi voi ban than anh ta no la thu anh ta khong can phai biet, tac pham bien thanh mot tap hieu.

My Hoc Theo Quan Diem Hien Dai va Hau Hien Dai

Theo mot nghia rat han hep, chu nghia hien dai va hau hien dai gan lien voi nhung khuynh huong my hoc co tinh chat dac trung cho thoi ky hien dai va thoi ky hau hien dai. Nhu da khao sat o phan dau, chu nghia hien dai xuat hien vao giai doan sau cung cua thoi ky hien dai (cuoi the ky thu 19) voi nhung dai dien tieu bieu nhu: Joyce, Yeats, Gide, Proust, Rilke, Kafka, Mann, Musil, Lawrence va Faulkner (Van Chuong); Rilke, Pound, Eliot, Lorca, Valery (Thi Ca); Strindberg, Pirandelo va Wedekind (Kich); Matisse, Picasso, Braque, Cezanne va nhung truong phai Vi Lai, Bieu Hien, Da Da, Sieu Thuc, trong hoi hoa; Stravinsky, Schoenberg va Berg (Am Nhac).

Nhung dac diem my hoc cua chu nghia hien dai co the tom tat nhu sau (2): nhan manh den su dien ta qua trinh nhan thuc xay ra nhu the nao hon la nhung gi duoc cam nhan, su dung hinh thuc an tuong va neu bat vai tro chu the trong hanh van, nhu truong hop loi viet cua the loai dong y thuc (stream of consciousness) trong tac pham cua James Joyce; loai tru loi viet tu su, bat nguon tu mot ngoi thu ba thong suot het moi su, co cam quan co dinh va mot lan ranh ro rang ve dao duc; xoa nhoa su tach biet giua cac the loai, do do tho den gan voi van xuoi (truong hop Eliot) va van xuoi den gan voi tho (truong hop cua Woof va Joyce); tac pham my thuat co dang thuc phan doan, khong lien tuc va la mot ket hop ngau nhien nhieu chat lieu; tac pham mang nhieu sac thai noi huong, y thuc ban nga cua tac gia, de moi sang tac mang mot y nghia my hoc tu than; va sau cung la su choi bo cac ly thuyet my hoc khuon sao de tien den su ngau hung va kham pha su sang tao, phu nhan su phan biet cac dang thuc cao thap trong my hoc.

Quan diem my hoc hau hien dai mang nhung dac diem nhu: xoa nhoa ranh gioi giua nghe thuat va doi song thuong ngay; pha bo nhung giai tang van hoa quy phai va van hoa dai chung; phu nhan tinh chat nguyen thuy cua mot tac pham nghe thuat va cho rang nghe thuat cung chi la mot hien tuong lap lai; nhan manh den phong cach tron lan giua nhan vat va su can thiep cua chinh tac gia vao tac pham; tinh chat ket dinh nhieu mang ket cau khac nhau trong cung mot tac pham, tua nhu mot buc tranh kham co nhieu chat lieu di biet, la dieu kha pho bien trong cac tac pham hau hien dai.

Nghe thuat hau hien dai cung co nhieu diem tuong dong voi quan niem my hoc hien dai, nhu su soi roi noi tam, y thuc ban nga, cach doan va khong lien tuc, tinh dong dien… Nhung nguoc lai, thai do cua chu nghia hau hien dai trong my hoc la phi cau truc, phi tam hoa va tu choi vai tro chu the cua con nguoi, mot su tiep nhan, mo ta hien tuong khong suy dien, khong chu y den chieu sau, khong dien dich ban chat su vat theo chu quan tac gia; thay vao do, tac gia cung tham gia vao mot tro choi ngoai bieu, tao ra nhung doi khang co tinh chat mia mai va cham biem de nguoi doc tu tim thay trong tac pham va neu can tac gia se chu dong loi keo nguoi doc vao tro choi do.

Quan diem my hoc hien dai van con mang nang tinh chat dai tu su, khi nhieu cong trinh nghe thuat duoc sang tac de mang mot thong diep cho loai nguoi biet rang, nghe thuat hien dai co kha nang tao ra nhung tac pham co su dong nhat, ket cau chat che va mang nhung y nghia cua doi song ma chinh su phat trien cac phuong tien hien dai da lam chung bien mat. Nghe thuat hien dai tu khoac cho no mot vai tro lich su to lon de tai tao lai nhung gi ma cac the che khac cua nhan loai da bo tay. Noi chung, nen my hoc hien dai, giong nhu chu thuyet khai sinh ra no, van bi anh huong nang ne boi nhung niem tin vao kha nang vo han cua con nguoi, mot kha nang dua han vao tinh chat tuyet doi cua su that phat hien boi cac phuong tien khoa hoc.

Chu nghia hau hien dai, trai lai, xem my hoc cung nhu cac vat the gia tao khac ma hien thuc hoan toan bi khuat lap sau nhung hien tuong, nhung Simulacrum. Cang nhieu hien tuong, “hien thuc” cang duoc lam day them (hyper-reality) va vai tro cua nghe thuat chi thuan tuy la tham gia vao tro choi hon loan giua cac vat the gia tao do, va viec co tin tuong vao hien thuc bieu hien hay khong la hoan toan tuy thuoc vao kinh nghiem ca nhan cua nguoi doc, tuy thuoc vao nen van hoa ma ho dang sinh hoat va tuy vao kha nang phan anh hien thuc thong qua hanh dong giai trinh ngon ngu, va cu nhu the ma my hoc hau hien dai cu keo dai su dien dich ra ngoai moi bien cuong de tien ve noi bat tan.

Doi voi van hoc Viet Nam, su anh huong cua chu nghia hau hien dai gan nhu chua co mot dau an nao dang ke (xem them bai viet cua Nguyen Hung Quoc trong so nay). Cung co mot so “dai hoc gia” kien nghi rang chung ta nen giu mot thai do bao dung va the tat toi da voi van hoc nuoc nha, khong nen vi cai moi ma xoa bo cai cu. Toi dong y, bao ve nen van hoc (va rong hon la van hoa) truyen thong cua dan toc la chuyen nen lam; nhung toi cam thay bi lac trong “cao trao van hoa truyen thong” do. Truyen thong la mot giai trinh ngon ngu van hoa, chung ta se khong bao gio mat, boi tu than giai trinh ngon ngu van hoa nay xuat phat tu quan diem ca nhan rat Viet Nam da tham can co de trong mau huyet cua moi mot chung ta (co ai nhin ta ao dai Viet Nam ma bao rang do la cai vay dau). Cai con lai ma chung ta se mat la da tien hoa cua nhan loai.

Khi the gioi dang vuot len tren moi gioi han cua dan toc va bien gioi quoc gia de tao nen mot cach nhin da nguyen ve cuoc song, de tao nen mot su hoa tron giua cac nen van hoa noi chung va van hoc noi rieng, le nao chung ta cu om giu mai mot dai tu su “doc ton”: Viet nam la dinh cao cua tri tue va luong tri cua loai nguoi.

Mot dai tu su da lam cho nhung tri oc sieu viet chung minh mot cach rat “khoa hoc va bien chung” rang cu mi co chat dam cao hon thit bo. Mot dai tu su da lam cho ai do o Tay ba nam, o My nua doi nien thieu, van nang long voi dan toc, de ho hao bao ve nen van hoa truyen thong dan toc, vi e rang van hoa Au My se an tuoi nuot song nen van hoc Viet Nam. Chu nghia hau hien dai khong nhung khong pha huy nen van hoa dan toc ma nguoc lai, con co xuy cho su phat trien tinh da dang cua cac nen van hoa (va van hoc) nho be do.

Chi co dieu nen the hien no duoi mot quan diem moi hon, la hon va thu vi hon. De lam duoc nhu vay, khong phai chung ta co nen bao dung voi nen van hoc nuoc nha hay khong, ma thuc ra nhung ke ho hao bao dung do phai tu bo nhung Dai Tu Su kieu nhu: dan toc ta thong minh co thua… Dan toc ta la mot dan toc anh hung van van. May ra van hoc Viet co duoc mot loi di moi me trong ky nguyen toi.

  • Nguyen Minh Quan

Da in trong tap Van hoc hau hien dai the gioi: nhung van de ly thuyet, NXB Hoi Nha van va Trung tam Van hoa Ngon ngu Dong Tay phoi hop xuat ban, 2003. Dang lai voi su cho phep cua tac gia.

_________________________

Chu thich:

[1] Mary Klages, Postmodernism dang tren trang web: http://www.colorado.edu/English/ENGL2012Klages/pomo.htm

[2] Baudrilla, J. (1996) Disneyworld Company dang tren nhat bao xuat ban tai Paris: Liberation ngay 4 thang 5 nam 1996, ban dich Anh ngu cua Francois Debris.

[3] Epstein, M. On the place of Postmoderism in Postmordernity in the book Russian Postmodernism: New perspectives on Post-Soviet Culture. New York, Oxford: Berghalm Books (1999), pp. 456-468.

[4] Bell, D. (1976) The Cultural Contradictions of Capitalism. London: Heinemann, p. 50.

[5] Oden, T. C. (1992) Two Worlds: Notes on the Death of Modernity in America and Russia. Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press. P32.

[6] Bock, K. (1979) Theory of Progress, Development, Evolution in Bottomore, T. and Nisbet, R. A history of Sociological Analysis. London: Heinemann. Calinescu, M. (1977) Faces of Modernity. London: Indiana University Press. Habermas, J. (1981) Modernity versus Postmodernity. New German Critique, 22:9.

[7] Smart, B. (1990) Modernity, Postmodernity and Present in Turner, B. S. (1991) Theories of Modernity and Postmodernity. London: SAGE Publ, p17.

[8] Benjamin, W. (1973) Illumination. London: Fontana, p196.

[9] Harbemas, J (1987) The Philosophical Discourse of Modernity. Cambridge: Polity, p8.

[10] Berman, M. (1983) All that is Solid Melts in Air. London: Verso, p40.

[11] Calinescu, M. (1977) Faces of Modernity. London: Indiana University Press, p4.

[12] Sach da dan trong (14), p41.

[13] Lash, S. (1987) Modernity or Modernism: Weber and contemporary social theory, in Whimster, S. and Lash, S (eds) Max Weber, Rationality and Modernity. London: Allen and Unwin.

[14] Flax, J. (1990) Thinking Fragments: Psychoanalysis, Feminism, and Postmodernism in the Contemporary West. California: The University of California Press, p41.

[15] Featherstone, M. In Pursuite of the Postmodern: An Introduction. In Theory, Culture & Society Volume 5, 195-215. London: SAGE Publication, 1988.

[16] Toynbee, A. (1939) A Study of History. Volume 5. Oxford: Oxford University Press, p43.

[17] Best, S. and Kellner, D. (1991) Postmodern Theory: Critical Interrogations. New York: Guiford Press. Introduction of Chapter 1.

[18] Lyotard, J. F. (1979) The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. Translated by Geoff Bennington and Brian Massumi, Manchester: Manchester University Press (1984).

[19] Hassan, I. (1985) Theory, Culture and Society. Postmodern Culture, 2(3): 119-131.

[20] Huyssen, F. (1984) Mapping the Postmodern. New German Critique 33.

[21] Jameson, F. (1984) Postmodernism, or the Cultural Logic of Late Capitalism. New Left Review 146.

[22] Lemke, J. L. (1994) Semiotics and the Deconstruction of Conceptual Learning. J. Soc. For Accelerative Learning and Teaching.

[23] Lyotard, J. F. (1979) The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. Translated by Geoff Bennington and Brian Massumi, Manchester: Manchester University Press, 1984).

[24] Beinstein, R. (1985) Habermas and Modernity. Oxford: Polity and Richters, A. (1988) Habermas and Foucault. Theory, Culture & Society: Vol 5, No. 4.

[25] Foucault, M. (1969) The Archaeology of Knowledge and The Discourse on Language. New York: Pantheon Books, 1972. Chapter 1: The Unities of Discourse.

[26] Lemke, J. L. (1989) Social Semiotics: A new model for literacy education. In D. Bloome Edition. Classrooms and Literacy, pp 289-309. Norwood, New Jersey: Ablex Publishing.

[27] Lemke, J. L. (1985) Ideology, Intertexuality, and The Notion of Register. In Benson, J. D. and Greaves, W. S. Editions: Systemic Perspectives on Discourse, pp 275-294. Norwood, New Jersey: Ablex Publishing.

[28] Woolley, M. (1996) Beyond Simulation: Production and the Nostalgia Industry. SSPP.net Vol.2, No.1, Sep. 1999.

[29] Sarup, M. (1993) An Introduction Guide to Post-Structuralism and Postmodernism. Atlanta: University of Georgia Press.

Viet Bao

Tìm hiểu: Anh Sang, Au Chau, Su That, Viet Nam, New York, Khoa Hoc, chu nghia hien dai, chu nghia tu ban, tinh chat dia phuong, co tinh chat, co tinh cach, trong xa hoi, su ra doi, thoi ky, ngon ngu, AND

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Chủ nghĩa hậu hiện đại: những khái niệm căn bản

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Chủ nghĩa hậu hiện đại: những khái niệm căn bản bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Chu nghia hau hien dai nhung khai niem can ban

Nhan xet, hay lien he ve tin Chu nghia hau hien dai nhung khai niem can ban co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Chu nghia hau hien dai nhung khai niem can ban de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tac pham trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tac pham
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0