Bertrand Russell va tu duy triet hoc

Tags: Bertrand Russell, An Inquiry, vat ly hoc, chat lieu tho, dac biet la, co the duoc, tu duy, chung ta, giac quan, khai niem, triet hoc, nhan thuc, den, hien, thay


Bertrand Russell va tu duy triet hoc
Tieu luan duoi day duoc Einstein viet cho loi tua tap 5 cua tuyen tap "Library of Living Philosophers" do Giao su A. Schilpp chu bien, xuat ban lan dau nam 1946, de cap rieng ve triet hoc Bertrand Russell, dac biet la tac pham "An Inquiry into Meaning and Truth" xuat ban nam 1940.

Khi hoi dong bien tap de nghi toi viet chut gi do ve Bertrand Russell, thi vi su nguong mo va kinh trong cua toi doi voi tac gia, toi da nhan loi ngay lap tuc. Nho doc cac tac pham cua ong, toi da duoc huong biet bao gio hanh phuc, dieu ma toi - ngoai tru ve Thorstein Veblen - kho co the noi khi doc bat ky cay but khoa hoc duong thoi nao khac. Song toi da nhanh chong nhan ra rang, dua ra mot loi hua thuong de hon la thuc hien no.

Toi da hua, se viet gi do ve Russell nhu ve mot triet gia va mot nha nhan thuc luan. Va khi toi day tu tin bat tay vao viec, toi som nhan ra rang, mot nguoi bay lau chi can trong dung lai trong dia hat vat ly nhu toi da lieu linh biet bao khi dam dat chan vao mot linh vuc hoc bua nhu vay. Co the hau het nhung dieu toi sap trinh bay sau day la ngay ngo voi nhung nguoi am hieu. Song toi tu an ui minh bang y nghi, mot nguoi voi kinh nghiem tu duy trong mot linh vuc khac nhu toi bao gio cung duoc uu ai hon so voi nguoi hoan toan khong suy tu hay chi suy tu it oi.

Trong qua trinh phat trien cua tu duy triet hoc nhung the ky qua, cau hoi sau day dong vai tro chu dao: Nhung nhan thuc nao co the duoc mang lai tu tu duy thuan tuy, khong phu thuoc vao nhung an tuong cam tinh? Lieu co the co nhung nhan thuc nhu vay khong? Neu khong, nhan thuc cua chung ta co quan he nhu the nao voi nhung chat lieu tho do nhung an tuong cam tinh cua giac quan cung cap. Cac cau hoi do, va mot so cau hoi khac co lien he chat che voi chung tuong ung voi mot truong hon loan hau nhu khong the bao quat het duoc cua nhieu quan diem triet hoc khac nhau. Trong nhung no luc dung cam nhung tuong doi vo bo nay, du sao cung de nhan ra mot vet phat trien co he thong, do la: su hoai nghi ngay cang gia tang truoc moi thu nghiem theo huong "tu duy thuan tuy", hong nam bat duoc dieu gi do ve "the gioi khach quan" va the gioi "su vat", doi lap voi the gioi "cua nhung bieu tuong va tu tuong" don thuan. Doc gia cho phep toi noi trong ngoac kep rang: o day cung nhu noi mot triet gia dich thuc, dau ngoac kep ("") duoc dung khi muon du nhap mot khai niem khong chinh dang, va mong ban doc tam thoi cho phep, mac du no con kha nghi truoc con mat cu vo cua triet hoc.

Niem tin cho rang, chi can tu duy thuan tuy la co the tim ra moi tri thuc dang gia tren doi, niem tin ay kha pho bien trong buoi dau cua triet hoc. Do da la mot ao tuong ma bat ky ai cung de dang nhan ra neu anh ta, trong mot phut giay, tam quen di nhung gi anh ta da hoc duoc tu triet hoc va khoa hoc tu nhien sau nay. Anh ta at se khong ngac nhien khi thay Plato quy cho "y niem" mot dang thuc tai cao hon so voi nhung su vat co the duoc nhan biet mot cach thuong nghiem. Ca o Spinoza va cho toi tan Hegel, dinh kien nay co ve van con giu vai tro chu dao voi tat ca suc manh song dong cua no. Co the ai do tham chi se dat ra cau hoi: Neu khong co mot ao tuong nhu the thi lieu co the tao ra duoc cai gi do vi dai trong linh vuc tu duy triet hoc? Song ve phan minh, chung toi khong muon dat ra mot cau hoi nhu vay.

Cai ao tuong nang ve quy toc ve suc manh tham nhap vo bien dung doi dau lai voi cai ao tuong nang ve binh dan ve mot thuyet duy thuc ngay tho, theo do, su vat "ton tai" y het nhu khi ta tri giac chung bang giac quan. Ao tuong nay chi phoi hoat dong thuong nhat cua con nguoi va thu vat. No cung la khoi diem cua cac khoa hoc, nhat la cac khoa hoc tu nhien.

Viec vuot qua hai ao tuong tren khong doc lap voi nhau. So ra, viec vuot qua thuyet duy thuc ngay tho la don gian hon. Russell da khac hoa qua trinh nay mot cach day an tuong trong phan dan nhap cua cuon "An Inquiry into Meaning and Truth" cua ong nhu sau:

"Chung ta deu bat dau bang "thuyet duy thuc ngay tho", nghia la bat dau bang hoc thuyet cho rang, su vat ton tai nhu no xuat hien ra [truoc giac quan cua ta]. Chung ta thua nhan rang, co thi xanh, tuyet thi lanh va da thi cung. Nhung vat ly hoc lai cam doan voi ta rang, cai xanh cua co, cai lanh cua tuyet va cai cung cua da khong phai y het voi cai xanh, cai lanh va cai cung ma chung ta biet theo kinh nghiem, ma la mot cai gi do khac han. Neu chung ta tin vao vat ly hoc, chung ta se thay rang, khi mot nguoi quan sat cho rang minh dang quan sat mot hon da, thi nghia la tren thuc te, anh ta dang quan sat nhung tac dong cua hon da vao chinh minh. Co ve nhu khoa hoc dang tu mau thuan voi chinh no: khi no tu cho minh la khach quan cuc do, thi, trai voi mong muon cua no, no lai chim ngap trong tinh chu quan. Thuyet duy thuc ngay tho dan den vat ly hoc; va vat ly hoc, ve phan minh, lai chi ra rang thuyet duy thuc ngay tho nay, bao lau no cu triet de nhu the, la sai lam. Sai ve logic; nghia la sai."

Khong ke den loi hanh van bac thay, nhung dong chu tren noi len mot dieu gi ma truoc do toi chua he nghi den. Loi tu duy cua Berkeley va Hume, neu chi nhin mot cach hoi hot, co ve doi lap lai voi loi tu duy cua cac khoa hoc tu nhien. Nhung nhan dinh tren cua Russell da phat hien mot moi lien he: Neu Berkeley dua tren nen tang rang chung ta khong truc tiep nam bat cac "su vat" cua the gioi ben ngoai thong qua giac quan, ma giac quan cua chung ta chi nhan biet duoc chung thong qua cac qua trinh noi ket nhan qua voi su hien dien cua cac "su vat" - mot su suy tuong nhu the han da co duoc suc manh thuyet phuc tu long tin vao le loi tu duy vat ly hoc, thi se khong can thiet phai dua bat ky cai gi vao giua khach the va hanh vi nhin de ngan cach khach the va chu the, va bien "su ton tai cua khach the" thanh mot ton tai dang nghi van.

Loi tu duy vat ly nay cung nhu cac ket qua thuc tien cua no da lam lay chuyen niem tin vao kha nang cho rang, chi bang con duong tu duy tu bien don thuan la co the hieu duoc cac su vat va cac moi quan he cua chung. Dan dan, niem tin rang tat ca su hieu biet ve su vat cua chung ta rot cuoc deu la mot su xu ly cac chat lieu tho cua cac giac quan da chien thang. Nguyen ly ay, trong hinh thuc pho quat nay (duoc dien dat mu mo mot cach co y) hien dang duoc chap nhan rong rai. Song niem tin do khong he dua tren co so, rang da co ai do chung minh duoc tinh bat kha cua viec thu hoach cac nhan thuc hien thuc bang con duong tu bien thuan tuy, ma la: chi duy nhat con duong thuc nghiem noi tren da chung to nhu la nguon goc cua nhan thuc. Galilei va Hume la nhung nguoi dau tien da dung ve phia nguyen ly nay voi tat ca su sang sua va kien quyet.

Hume da nhan thay rang, cac khai niem duoc ta xem la co ban, vi du: "su noi ket nhan qua", khong the duoc rut ra tu chat lieu do giac quan cung cap. Cach nhin ay da khien ong co thai do hoai nghi voi tat ca cac loai nhan thuc. Neu da doc nhung tac pham cua ong, nguoi ta se khong khoi kinh ngac khi nhung triet gia sau ong - trong do co khong it nguoi duoc danh gia cao - da viet vo khoi nhung thu lon xon ma van tim duoc doc gia nguong mo. Ong da giu duoc anh huong sau dam den nhung nguoi xuat sac sau ong. Nguoi ta nhan ra ong khi doc cac bai phan tich triet hoc cua Russell, ma su sac sao va loi viet gian di cua chung luon lam toi nghi toi Hume.

Khat khao cua con nguoi la doi hoi phai co nhan thuc duoc dam bao chac chan. Boi the, thong diep ro rang cua Hume lam ta that vong e che: Chat lieu tho cam tinh - nguon goc duy nhat cua nhan thuc, nho thoi quen, co the dua chung ta toi niem tin va su mong doi, nhung khong the dua chung ta toi su nhan biet hay tham chi den su thau hieu ve cac quan he co tinh quy luat. Dung o diem nay, Kant da xuat hien voi mot y tuong - du o dang dien giai cua ong, no kho ma dung vung duoc, song van la mot buoc tien de giai quyet the luong nan cua Hume: Tat ca nhung gi co nguon goc thuong nghiem o noi nhan thuc deu khong bao gio chac chan ca (Hume). Nghia la (theo Kant - ND), neu chung ta so huu nhan thuc chac chan, thi nhan thuc ay phai duoc dat co so o trong ban than ly tinh. Chang han, dieu nay duoc khang dinh khi ban ve cac dinh ly cua hinh hoc va ve nguyen ly nhan qua. Nhan thuc nay, va cac nhan thuc vung chac khac co the noi la mot bo phan trong bo cong cu cua tu duy; do do, chung khong can phai nho den cac du lieu do giac quan cung cap moi co the co duoc (tuc goi la nhan thuc "a priori" - tien nghiem). Ngay nay moi chung ta deu biet rang, nhung nhan thuc ay tuyet khong co gi la chac chan, vang, chung tuyet khong so huu mot su tat yeu nao ben trong nhu Kant tung tin tuong. Nhung voi toi, neu nhin van de tu quan diem logic, lap truong cua ong lai co ve dung: do la su xac nhan, rang chung ta co ly do "chinh dang" khi su dung cac khai niem ay de tu duy, nhung khai niem ma chung ta khong the co duoc tu chat lieu cua cac kinh nghiem do giac quan mang lai.

Theo toi, nguoi ta tham chi phai khang dinh manh me hon nua: Nhung khai niem xuat hien trong tu duy va trong cac bieu dat bang ngon ngu cua chung ta, tat ca - tu diem nhin logic - la nhung sang tao tu do cua tu duy va khong the co duoc mot cach quy nap tu cac kinh nghiem giac quan. So di dieu nay la kho nhan ra, chi vi chung ta thuong co thoi quen gan chat mot so khai niem va lien ket khai niem (menh de) nhat dinh voi mot so kinh nghiem giac quan nao do cua chung ta, den noi chung ta khong y thuc duoc khe nut ngan cach - ve mat logic la khong the vuot qua - giua the gioi cua cac kinh nghiem giac quan voi the gioi cua cac khai niem va menh de.

Theo do, chang han day so nguyen ro rang la mot phat minh cua tri tue con nguoi, mot cong cu tu tao, nham tro giup viec sap xep nhung kinh nghiem giac quan nhat dinh duoc de dang. Song tuyet khong co cach nao de khai niem nay (day so nguyen - ND) co the duoc nay sinh tu ban than cac kinh nghiem. O day so di toi chon khai niem "so" vi no thuoc ve tu duy tien-khoa hoc va du sao, tinh cau tao (constructive) o no van con de nhan dien. Song, khi ta cang di sau vao nhung khai niem so dang nhat cua doi song thuong nhat, suc nang cua thoi quen tham can co de se cang gay kho khan cho chung ta trong viec nhan dien khai niem ay nhu la mot sang tao tu do cua tu duy. Nhu vay, tu nhung tuong quan noi tren, co the nay sinh mot quan niem nguy hai cho rang, nhung khai niem so di ra doi deu la tu cac kinh nghiem giac quan thong qua qua trinh "truu tuong hoa", nghia la bang cach luoc bot di mot phan trong noi dung cua no. Toi muon chi ra rang, tai sao quan niem ay voi toi lai nguy hai:

Neu da quen voi phe phan cua Hume, ta de co y tuong rang, duong nhu co the loai bo ra khoi tu duy tat ca cac khai niem va menh de co tinh "sieu hinh", neu nhung khai niem va menh de ay khong co nguon goc tu chat lieu tho cua kinh nghiem giac quan. Boi tat ca tu duy deu chua dung noi dung la chat lieu von khong co nguon goc tu dau khac ngoai moi lien he cua no voi kinh nghiem giac quan. Toi thay menh de thu hai nay la hoan toan dung, nhung dua tren do de de ra dieu lenh cho tu duy thi lai la sai. Boi yeu sach ay - neu duoc thuc hien triet de - se loai bo bat ky thu tu duy nao chi vi xem no la "sieu hinh".

De tu duy khong bi sa da vao "sieu hinh hoc" cung nhu vao ly luan suong, chi can co du cac dinh luat cua he thong khai niem duoc ket noi chac chan voi cac kinh nghiem giac quan; dong thoi he thong khai niem - voi nhiem vu sap xep cac kinh nghiem giac quan va lam cho ta de co cai nhin thong quan ve chung - phai co tinh thong nhat va tiet kiem cang nhieu cang tot. Ngoai ra, cai "he thong" ay can phai la mot tro choi tu do (co tinh logic) voi cac bieu tuong dua theo cac luat choi duoc de ra mot cach tuy tien (nhung hop logic) theo cac luat choi. Tat ca cac quy dinh tren can duoc ap dung nhu nhau cho tu duy thuong nhat va cho loi tu duy duoc y thuc nhieu hon ve tinh he thong trong khoa hoc.

Bay gio han tat ca deu hieu dieu toi muon noi sau day: Bang su phe phan sang sua cua minh, Hume da khong chi thuc day triet hoc mot cach quyet dinh ma su phe phan ay - khong phai loi tai ong - da tro thanh mot moi nguy hiem, khi no tao ra mot su "so hai truoc sieu hinh hoc". Noi so hai ay chua day hiem hoa va la mot can benh cua triet hoc thuc nghiem ngay nay; can benh nay la cai doi ung voi loai "triet hoc tren may" truoc day, loai triet hoc von tuong rang khong can den hoac co the bo qua du lieu cam tinh.

Voi tat ca long nguong mo truoc su phan tich sac sao ma Russell da mang lai cho chung ta trong "Meaning and Truth", toi van thay rang, ngay ca o day, bong ma cua noi so sieu hinh hoc van hien dien va gay ra mot so tac hai. Chang han, toi thay hinh nhu noi so nay la nguyen nhan dan den viec Russell coi "su vat" nhu la "tap hop cac tinh chat", trong do "cac tinh chat" can duoc tim thay trong cac chat lieu tho tu giac quan. Van de nay sinh la: hai su vat chi la mot khi va chi khi chung giong het nhau ve "cac tinh chat", dan toi cho can phai quy cac quan he hinh hoc giua cac su vat voi nhau thanh "nhung tinh chat" cua chung. (Neu khong, theo ly thuyet cua Russell, ta se phai coi thap Eiffel o Paris va thap Eiffel o New York la "cung mot su vat"). Doi dien voi van de nay, toi hoan toan khong thay mot "nguy co sieu hinh" nao ca, khi ta dua "su vat" (tuc "doi tuong" theo nghia vat ly hoc) nhu mot khai niem doc lap voi cau truc khong gian - thoi gian cua no vao he thong.

Nhin vao nhung no luc ay, toi cam thay thoa man khi rot cuoc, chuong cuoi cua cuon sach da dua ra ket luan, rang nguoi ta khong the khong can den "sieu hinh hoc". Dieu duy nhat ma toi thay khong thoai mai khi doc toi do la cai luong tam tri thuc can rut cua tac gia cu lan khuat giua cac dong chu.

ALBERT EINSTEIN

Bertrand Russell va tu duy triet hoc
Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

Lãnh đạo Nga, Ukraine, Đức, Pháp điện đàm giải quyết tình hình Ukraine

  Sau cuộc điện đàm 4 bên, lãnh đạo của Nga, Ukraine, Đức và Pháp đã nhất trí rằng nhóm liên lạc giữa các bên liên quan trong xung đột tại miền đông Ukraine cần được họp bàn ngay lập tức nhằm tiến tới một thoả thuận ngừng bắn lâu dài, điện Kremlin thông báo.

Tìm hiểu: Bertrand Russell, An Inquiry, vat ly hoc, chat lieu tho, dac biet la, co the duoc, tu duy, chung ta, giac quan, khai niem, triet hoc, nhan thuc, den, hien, thay

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Bertrand Russell và tư duy triết học

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Bertrand Russell và tư duy triết học bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Bertrand Russell va tu duy triet hoc

Nhan xet, hay lien he ve tin Bertrand Russell va tu duy triet hoc co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Bertrand Russell va tu duy triet hoc de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tac pham trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tac pham
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0