Bay thu dien tu

Tags: Bay Thu Dien Tu, Hoa Ky, Thai Lan, New York, Trung Quoc, Goldman Sachs, cac cong ty xuyen quoc gia, cac nuoc dang phat trien, Quoc gia dang phat trien, sieu thi tai chinh, thi truong tai chinh, ngan hang the gioi, toan cau hoa, nha dau tu, cac quoc gia, ngay nay, nam


Bay thu dien tu

Thang 9 nam 1997, Thu tuong Malaysia, bac si Mahathir Mohamad da su dung cuoc hop cua Ngan hang The gioi (WB) tai Hong Kong de len an nhung dieu xau xa cua toan cau hoa. Do la thoi diem cac loai trai phieu va dong tien cua Malaysia dang bi cac nha dau tu ngoai quoc tan cong.

Mahathir goi nhung nha buon tien te la “do de tien”, ong con ket toi nhung “Sieu cuong” va cac nha tai phiet nhu George Soros da buoc A chau phai mo cua nhung thi truong noi dia, khien cac nha dau co tai chinh toan cau tran vao lung doan trong tu cach doi thu canh tranh.

Ong so sanh cac thi truong von tren toan cau voi hinh anh “Mot khu rung ram nhiet doi voi nhung con thu hung du”, va noi bong gio rang chung duoc mot be dang Do thai dieu khien. Khi lang nghe nhung cong kich cua Thu tuong Mahathir, toi co gang tuong tuong ve cach doi dap cua Bo truong Tai chinh Hoa Ky Robert Rubin, cung dang ngoi trong cu toa de nghe ong Mahathir. Neu duoc phep noi thang, co le Rubin se phan ung nhu sau:

“Xin loi ong Mahathir, ong dang song o hanh tinh nao vay? Ong noi ve chuyen gia nhap toan cau hoa cu nhu la mot lua chon vay. Toan cau hoa khong phai la mot lua chon. Do la mot thuc te. Ngay nay chi co mot thi truong toan cau. Va phuong phap duy nhat de ong co the tang truong va loi keo dan chung cua ong phat trien la phai su dung cac nguon co phan va trai phieu tren toan cau, bang cach moi cac cong ty xuyen quoc gia vao lam an o Malaysia va ban san pham tu cac nha may cua ong tren he thong thi truong the gioi. Va thuc te co ban nhat lien quan den toan cau hoa la: Khong co ai lanh dao – ca George Soros, lan “sieu cuong” hay ban than toi deu khong phai la nhung nguoi chi dao. Toi khong phai la nguoi da phat dong toan cau hoa. Ca toi va ong deu khong the chan no duoc – neu khong muon xa hoi cua ong hay toi phai tra mot gia cuc ky dat, va chiu ngung tang truong. Ong cu co tim nguoi de do loi, de giup giam ap luc o cac thi truong noi dia. Nhung thua ong Mahathir, ong khong tai nao tim duoc ai dau. Toi biet dieu do khien ong kho ma chap nhan. Giong nhu viec noi voi nguoi ta rang khong co Chua vay. Ai cung nhu ai, deu tin, muon tim va buoc ai do phai dung ra chiu trach nhiem. Nhung tren thuong truong tai chinh ngay nay co mot bay thu bao gom nhung tay buon co phan va tien te cung nhung nha dau tu tai chinh xuyen quoc gia an danh – ho moc noi voi nhau bang cac mang dien toan va Internet. Va Mahathir, xin ong dung co vo lan than voi toi. Hai chung ta deu biet rang ngan hang nha nuoc cua ong da de mat ba ty do-la trong vu dau co dong bang Anh hoi dau nhung nam 90 – nen ong dung noi them nhung dieu xang bay, ra ve thanh thien nua. Bay Thu Dien Tu khong nuong tay voi bat cu ai. Chung khong chap nhan chuyen ai do co hoan canh rieng va doc dao. Luat choi cua bay thu rat nhat quan – do la luat choi dung chiec ao nit vang. Thua ong, bay thu nay kiem an o 180 quoc gia, nen chung khong co thoi gian de tim hieu ti mi nhung dac diem cua Malaysia dau. Chung nhanh chong quyet dinh xem ai la nguoi tuan thu luat choi, thuong rat hau cho nhung dat nuoc co he thong tai chinh minh bach. Chung khong muon thay nhung su dot bien gay sung sot. Da nhieu nam, duong nhu Malaysia tuan thu luat choi cua chung va da thu hut rat nhieu khoan dau tu truc tiep tu nuoc ngoai, giup cho quy vi nang thu nhap binh quan tren dau nguoi tu 350 do-la len toi 5000 do-la trong vong mot hai thap nien. Nhung den khi quy vi bat dau pha luat le bang cach vay nhieu qua de xay dung qua muc, thi, e hem, bay thu da bo roi quy vi. Co thuc su can thiet phai xay hai toa thap cao nhat the gioi o Kuala Lumpur khong? Khi xay xong ong da cho thue duoc phan nua dien tich cua chung chua? Hinh nhu chua. Chinh vi the bay thu da gian du va de bep ong tren duong kiem an cua chung. Nam 1997, chi so chung khoan KLCI (tuong tu Dow Jones) cua Malaysia da sut 48%, va tri gia dong tien Malaysia sut xuong muc thap nhat trong vong 26 nam. Khi dieu do xay ra, ong dung co mong bay thu giup do, ru long thuong, ong dung nen len an “hoi am muu cua nhom nguoi Do Thai”, ong hay dung day, phui quan ao, khoac len tam ao nit vang, va di theo con duong bay thu da di. Tat nhien that la bat cong. Ve mot so khia canh, hinh nhu bay thu da du ong vao loi cut: chung hua hen se cho ong vay ngoai te giam gia, ong da lay cua chung, roi dung de xay dung qua nhieu nhung dap nuoc, nha may va thap thuong mai. Nhung do chinh la dieu dang lo so. Khong phai luc nao bay thu cung dung ca. Thua ong Mahathir, chung cung mac loi. Chung phan ung qua tay, tham vong qua muc. Nhung neu nhung nen mong can ban cua kinh te va tai chinh cua Malaysia la vung chac, thi bay thu, cung tai chinh, roi se quay lai voi ong thoi. Bay thu khong ngu ngoc qua lau dau. Truoc sau chung deu muon tro giup nhung ai duy tri duoc cong tac quan ly kinh te va dat nuoc mot cach dung dan. Xin noi, khi con la mot thi truong moi troi day, voi nhung “bong bong” trong xay dung duong sat, Hoa Ky cung phai trai qua nhung tinh huong bap benh nhu Malaysia hien nay”.

“Ong can phai kiem soat tinh the va xay dung nhung buoc dem de tranh nhung cu soc dau tu. Hang ngay toi theo doi duong di cua Bay Thu Dien Tu qua man hinh cua hang Bloomberg de ben ban lam viec. Thong thuong o nhung nuoc co nen dan chu, nguoi ta bau cho nhung chinh sach cua chinh phu hai hay bon nam mot lan. Nhung bay thu nay bieu quyet tin nhiem thuong xuyen toi tung phut tung gio. Bat cu luc nao ong can, bay thu deu co the bao cho ong chinh xac vi tri cua nen kinh te cua ong trong chiec ao nit ra sao, chiec ao vua hay rong doi voi dat nuoc cua ong. Toi biet ong nghi rang toi la mot nhan vat hung manh trong tu cach Bo truong Tai chinh cua Hoa Ky. Nhung thuc ra, giong nhu ong vay thoi, Mahathir, toi cung rat lo va phai doi pho thuong xuyen voi Bay Thu Dien Tu. Nhung thang ngu trong gioi truyen thong thuong dua toi len trang nhat cua bao chi, cu lam nhu toi that su la nguoi dung mui chiu sao. Nhung toi ngoi day lo lang khong ro Quoc hoi My co duyet cho chinh phu, cho Tong thong duoc phep mo rong ngoai thuong hay khong – hay chung toi bi buoc phai han che ngan sach de roi bay thu gian du, dap nat dong do-la cung nhu chi so Dow Jones. Hay cho toi duoc tiet lo mot chut bi mat, Mahathir, dung noi voi ai khac: tren ban lam viec cua toi khong con may dien thoai dau vi toi hieu hon ai het la: Khong co ai de goi den cuu giup”.

Dau ban co khong dong y, thi theo toi, nhung dieu tuong tuong noi tren la su that. Cac quoc gia ngay nay se khong the tang truong neu khong nho cay den Bay Thu Dien Tu. Chung cung khong the tang truong manh neu khong tan dung va khai thac triet de the manh cua bay thu, tranh duoc nhung cu soc ma bay thu gay ra. Cung tuong tu nhu duong day dien cao the noi vao can nha cua ban vay. Thong thuong duong day do giup suoi am va mang nang luong vao nha cua ban. Nhung neu ban khong co nhung he thong cong tac va dam bao an toan, va neu co nhung dot bien ve dien the, thi ban co the bi dien giat, dot chay thui.

Bay Thu Dien Tu duoc chia lam hai nhom. Nhom thu nhat toi xin goi la “Nhung con thu sung ngan”. Nhom nay gom nhung tay buon chung khoan, trai phieu va tien te. Ho buon tren khap the gioi va chuyen tien rat nhanh chong tu noi nay den noi khac. Nhom sung ngan gom cac tay buon tien te, cac quy huu bong,ho tuong, dau co, cac cong ty bao hiem, cac phong giao dich cua nha bang va cac ca nhan dau tu. Chung co quy mo co Merrill Lynch cho toi Credit Suisse, toi Fuji Bank hay trang web Charles Schwab noi moi nguoi neu co mot may vi tinh ca nhan va mot modem thi deu co the giao dich qua mang tu phong khach.

Nhom thu hai toi goi la “Nhung con thu sung dai”. Chung la nhung cong ty xuyen quoc gia – nhung loai nhu General Electrics, General Motors, IBM, Intel hay Siemens – dang tham gia vao cac hoat dong dau tu truc tiep, xay dung nha may tren the gioi hoac tim ky nhung hop dong san xuat dai han o nhieu noi de hop tac san xuat hay lap rap san pham. Toi goi chung la loai “Sung dai” vi chung can phai cam ket dai han hon moi khi quyet dinh dau tu vao mot quoc gia. Nhung thoi buoi nay chung van co the ra hay vao rat nhanh chong.

Mac dau Bay Thu Dien Tu duoc sinh ra va lon len duoi thoi Chien tranh Lanh, chung da khong bi tiem nhiem nhung tri tre va can tro cua thoi do. Thoi do, phan lon cac quoc gia deu kiem soat chat che von lieng cua minh (it nhat cho toi nhung nam 70), cho nen tu ban khong the bi chuyen doi xuyen bien gioi mot cach nhanh chong va de dang nhu trong toan cau hoa thoi nay. Chien tranh Lanh khien cac con thu kho co the duoc tap hop tren toan the gioi. Trong nhung nen kinh te tuong doi bi dong cua thuoc thoi diem truoc nhung nam 70, chinh phu la co quan duy nhat thong linh chinh sach tien te cua dat nuoc, tu quyet muc lai suat, chinh sach tai chinh cua chinh phu, va chinh sach tai chinh la cong cu duy nhat quyet dinh va kich thich tang truong. Trong Chien tranh Lanh, chinh phu Hoa Ky va Lien Xo co the de dang minh dinh duoc muc tang thue trong chinh sach tai chinh de phuc vu chien tranh: “Chung toi can nhung dong do-la thue cua dong bao de chong giac, dua mot nguoi len mat trang cho nhanh va xay dung mot he thong duong cao toc de chuyen quan cho nhanh”. Dong thoi cac nuoc dang phat trien cung tan dung co hoi de song nho vao nhung sieu cuong nhu Hoa Ky, Lien Xo hay Trung Quoc, hoac song nho nhung dinh che tai chinh quoc te de xay dap, xay dung quan doi va lam duong xa. Va dan chung o cac nuoc dang phat trien luc do cung khong thau hieu cho lam muc song cua nhung nguoi khac tren the gioi, ho cam chiu muc song thap trong mot nen kinh te cham rai va tuong doi bi khoa kin.

Su xoa bo kiem soat dan dan doi voi tu ban trong nhung nam 70, trao luu dan chu hoa tai chinh, cong nghe va thong tin, Chien tranh Lanh ket thuc va nhung rao can sup do, tat ca lam xuat hien mot canh dong rong lon, tren do cac loai thu tha ho tu tap va chay nhay. Tren canh dong thang canh co bay do, sau nay duoc mo rong vao khong gian dien toan, Bay Thu Dien Tu co the kiem an, lon len, sinh soi va lap bay dan trong nhung Sieu thi [tai chinh]. Vao cuoi the ky 20, dau tau cua he thong tai chinh toan cau chinh la khu vuc tu nhan – Bay Thu Dien Tu va cac sieu thi tai chinh da tro thanh, theo loi Bo truong Tai chinh My Larry Summers co lan noi, “la nguon von tu ban chu yeu de tang truong”, thay the cho khu vuc cong. Do la thuc te trong cac nuoc va trong quan he giua cac nuoc phat trien va khoi dang phat trien. Theo Bo Tai chinh My, trong nhung nam 90, gan 1.300 ty do-la tien von tu nhan da tran sang cac nen kinh te moi troi day, so voi con so 170 ty do-la trong nhung nam 80 va mot con so nho giot hon trong nhung nam 70. Khong the tim duoc chi so nao ro rang hon cho thay Sieu thi nay dang dan thay the cac sieu cuong trong linh vuc tap trung von de tang truong.

Nhung sieu thi tai chinh do nam o Tokyo, Frankfurt, Sydney, Singapore, Thuong Hai, Hong Kong, Bombay, Sao Paulo, Paris, Zurich, Chicago, London va New York. Chung la noi nhung thanh vien lon nhat cua Bay Thu Dien Tu tap hop lai de trao doi thong tin, thuc hien giao dich va phat hanh chung khoan va trai phieu cua cac cong ty khac nhau. Theo Saskia Sassen, mot chuyen vien ve toan cau hoa thuoc dai hoc Chicago thi tinh den cuoi 1997, hai muoi lam sieu thi da kiem soat toi 83% von cua the gioi do cac to chuc quan ly va chiem khoang mot nua tong so von toan cau – khoang 20.900 ty do-la (tap chi Foreign Affairs, 1/1999).

Bay Thu Dien Tu va nhung sieu thi noi chung tu tap kiem an da tro thanh nhung nhan to quan trong trong he thong toan cau hoa. Dau cho chung khong gay chien va xam luoc cac quoc gia co chu quyen, thi chung hoan toan co kha nang tac dong den hanh vi cua cac quoc gia do bang nhieu cach. Chinh vi the toi nhan dinh rang he thong Chien tranh Lanh duoc duy tri tren the can bang giua luc luong cua cac quoc gia, trong khi toan cau hoa duoc duy tri bang su can bang cung giua cac quoc gia voi nhau, cong them can can quan he giua cac quoc gia cung Bay Thu Dien Tu va cac chuoi sieu thi.

Tu ngay he thong vien thong xuyen Dai Tay Duong duoc hinh thanh trong boi canh toan cau hoa thoi ky truoc Chien tranh the gioi thu nhat, mot thu Bay Thu Dien Tu da xuat hien va hoat dong, nhung roi suot thoi gian Chien tranh Lanh, chung khong co duoc tam quan trong nhu ngay nay. Dac tinh moi me cua bay thu ngay nay khong phai o cho chung khac truoc, ma o cho tam hoat dong va tinh chat cua chung. Trong thoi toan cau hoa hien tai, bay thu ngay nay, loai sung ngan cung nhu sung dai, da ket hop duoc kich co, toc do va tinh da dang cua chung toi mot muc do chua tung co trong lich su. Ta so sanh giua duoi mot con chuot voi duoi mot con khung long Tyrannosaurus, ca hai cung duoc goi la “duoi”, nhung mot cai, khi vay thi khien ca the gioi khiep dam. Bay thu trong thoi toan cau hoa thu nhat co the duoc vi nhu cai duoi chuot vay; con bay thu trong thoi toan cau hoa ngay nay giong nhu duoi khung long, ma moi lan vay, chung tai tao nen mong va hinh thu cua moi truong va the gioi xung quanh. Chuong nay se giai thich lam the nao ma Bay thu do co tro thanh mot nguon tai luc hap dan doi voi tang truong kinh te ngay nay va dong thoi cung la mot the luc de doa toi muc co the lat do duoc cac chinh phu.

Bay thu sung ngan

Dieu ma bay thu sung ngan lam nguoi ta sung sot ngay nay la thuc an cua chung – do la nhung san pham tai chinh da dang. Hon hop cac loai co phan va trai phieu, hang hoa va hop dong tuong lai, hop dong quyen lua chon va hop dong phai sinh den tu nhieu quoc gia va thi truong tren the gioi khien ban co the dat coc dau tu tren bat cu mat hang hay dich vu gi.

Qua nhien, khi toi nhin vao tui thuc an cua bay thu toi thuong hinh dung toi canh trong phim Guys and Dolls, trong do Nathan Detroit muon danh cuoc voi Sky Masterson rang Mindy’s co ban duoc nhieu banh pho mat hon la loai banh lam tu trai cay. Nathan noi: “To muon biet, cau co the doan nhanh: Mindy’s ban nhieu banh pho-mat hon hay banh trai cay hon?”

Sky noi rang theo loi nghi chu quan cua minh thi Mindy’s ban nhieu banh pho-mat hon. Dieu xay ra sau do la Sky se danh cuoc, dat tien vao banh pho-mat, trong khi Nathan la nguoi da kiem tra trong bep, va biet chac chan, la Mindy’s ban nhieu banh trai cay hon (Nathan muon danh vao tinh hau an cua Sky). Sky la nguoi rat thich danh bac. Thong thuong, anh chang se cuoc vao banh pho-mat nhu cai loi anh em nha Salomon muon dat tien vao kha nang lai suat thay doi. Nhung Sky sau do nhan ra co the co mot cai bay khi thay Nathan rat hau, muon dat tien nhanh chong, ma dat han 1.000 do-la.

Thanh ra, thay vi chap nhan danh cuoc, Sky ke cho Nathan mot cau chuyen ngu ngon. “Nathan, xin ke cho ban mot cau chuyen”, Sky noi. “Cai ngay toi ra khoi nha de di chu du tren the gian, bo toi goi toi den va noi, “Con a, con thong cam vi doi bo khong de danh cho con duoc chut von lieng dang ke nao. Khong de lai cho con duoc tien nong, bo muon cho con mot loi khuyen. Khi chu du thien ha, se co mot thang cha cho con xem mot bo bai chua khui. Neu thang do danh cuoc la co the khien con Boi Bich trong bo bai nhay len va phun nuoc vao tai con, thi con cho co nhan loi danh cuoc. Vi hau nhu chac chan rang han co the lam duoc dieu do”. O day toi khong muon noi rang ban da gai bay trong chuyen danh cuoc va banh pho-mat…

” Nathan noi: “Khong doi nao to lam chuyen do?”

Sky: “Nhung ma (noi den day, lay tay che cavat cua Nathan) neu ban thuc su muon danh cuoc thi toi cuoc voi ban rang ban khong the doan duoc mau cua chiec ca-vat ban hien dang deo tren co la gi, 1.000 do-la?”

Nathan: “Khong chiu”.

Sau do, nhin chiec ca-vat cua minh, Nathan thot len: “Dom Polka, khong bao gio co chuyen Nathan chap nhan thua ca ngan bac vao chuyen danh ca ve ba cai mau ca-vat”.

Neu Nathan va Sky song trong thoi nay thi co le ho co the mua loai trai phieu phat hanh dua vao doanh so ban banh pho-mat hay banh lam tu trai cay trong bep cua Mindy. Va cung co the co nhung cong cu tai chinh ho co the mua sam de tranh rui ro cho viec danh cuoc ay, dau cuoc banh ngot hay banh pho-mat hay la mau cua ca-vat. Do trao luu dan chu hoa tai chinh, bat cu mat hang gi, bat cu thu gi thoi nay deu co the chuyen hoa thanh chung khoan. Ban co the phat hanh trai phieu tren ban than ban hoac tren mot nang khieu ma ban tu co, giong nhu ca si David Bowie da lam. Ong ta thu duoc 55 trieu do-la khi ban trai phieu Bowie hoi nam 1997, dua tren ban quyen cac dia hat cua ong. To The New York Times da tung tung ra hang tit: “Ban than ban cung co the duoc dinh muc kha tin (dang duoc dau tu) AAA”.

Lesley Goldwasser, mot nguoi ban cua toi la mot tay buon trai phieu hang dau o pho Wall chuyen chuyen loai phim dang duoc san xuat thanh mot thu trai phieu. Co ay giai thich cac cong doan nhu sau: “Gia su ban so huu mot co so cho vay tin dung de mua nha tra gop o vung Minneapolis va dang nam trong tay 100 hop dong vay mua nha o dia phuong, gia su co gia tri 100 trieu do-la, moi thang thu ve cho cong ty mot trieu do-la tien lai va von. Cong ty nay co the ket hop, tap trung toan bo cac khoan tien tai san, tien cho vay thanh mot moi, sau do phat hanh mot loai trai phieu ban cho dan chung voi gia 1.000 do-la mot trai phieu. Loi the cua chuyen do la no cho phep cong ty nay co the thu hoi duoc 100 trieu do-la (dang cho vay) ngay tuc khac, khong phai doi cho cac khach hang cua cong ty tra dan dan trong vong 30 nam. Loi the doi voi dan mua trai phieu la hang thang, ho co the nhan duoc tien tu khoan ngan luu cua tien von va lai chay ve hang thang, lai cao hon muc tiet kiem thong thuong o nha bang vai diem. Dieu quan trong hon la nhung trai phieu duoc ho tro bang dia oc, hang tram can nha, cho nen muc an toan la cao, dau cho co mot hai rui ro xay ra khi nguoi vay tien khong tra gop duoc”.

“Nhu vay, nguoi ta nhan thay rang neu co the quy tu duoc cac khoan cho vay dia oc, thi tai sao khong quy tu cac phim truyen Hollywood – tham chi nhung phim dang duoc san xuat. Vi du neu ban la mot hang lam phim hien chua co kha nang vay tin dung. Ngan hang dau tu cua toi se xem xet 10 du an lam phim cua ban. Chung cung khong can phai nam trong qua trinh san xuat ma chi moi o giai doan y tuong. Sau do chung toi se danh gia 10 kich ban se co trien vong ra sao, dua tren nhung thong so co truoc do: Vi du, mot phim se la dang ban chay nhat, noi nhat, mot phim ban rat chay, hai phim thuoc vao loai tuong doi, hai phim khac toi hon, va bon phim khac thi vua du tien hoa von... Chung toi dua vao co so phan tich xac suat tinh ra ban se kiem duoc bao nhieu tien trong vong 5 nam toi. Gia su ban phai chi 500 trieu do-la nhung se dat doanh thu la 600 trieu. Chung toi se cho ban vay 400 trieu do-la voi muc lai suat tuong tu nhu muc lai suat cua cong trai trong vong ba nam cong them mot hoac hai phan tram. Cong ty cua ban se phai hun them 100 trieu cho chi phi lam phim. Sau do, ngan hang se chia khoan vay 400 trieu do-la thanh trai phieu, moi trai phieu co co gia 1.000 do-la, ban cho dan chung. Lai cua trai phieu se duoc thanh toan khi cac phim cua ban bat dau duoc trinh chieu (khi ban bat dau thu nhap). Nhu vay, cong ty cua ban tu cho khong co danh tieng, thieu tai chinh, nay da vay duoc tien de lam an, mot khoan tien ma ban khong doi nao vay duoc tu cac ngan hang. Do la nhung cong doan trong dau tu hien nay. Mien rang ban lam an chu dao, san xuat hay bieu dien hang hai va du tinh chac chan duoc cac muc thu nhap on dinh trong mot thoi gian nhat dinh, ngan hang chung toi co the bien chung thanh trai phieu va thu hut von hau ban”.

Va cho du mat hang la banh ngot, tien vay mua nha tra gop, tien no the tin dung, nhung khoan no xau, tien mua xe, tin dung thuong mai, du an lam lai phim Titanic, no doanh nghiep Brazil, trai phieu chinh phu Lebanon, tai tro tin dung oto cho General Motors va nhung nguon thu nhap cua sieu sao nhac rock David Bowie... tat ca deu co the duoc chuyen hoa thanh trai phieu. Kiem soat tin dung cang coi mo giua cac quoc gia thi con nguoi ta se tung ra phat hanh thuong vang ha cam... bien chung thanh chung khoan, trai phieu, phai sinh. Su phat trien heo huong chung khoan hoa do qua da “lam thay doi ban chat cua cac thi truong tin dung,” Henry Kaufman, chuyen vien kinh te pho Wall cho biet.

Do la dieu cung de hieu. Thoi truoc, nhung khoan cha me cua ban vay mua nha, mua xe, no the tin dung, bao hiem nhan tho va tham chi nhung khoan chinh phu Brazil vay tu ngan hang cua cha me cua ban, tat ca deu khong duoc giao dich tu do tren cac thi truong mo. Chung chi nam trong cac tai khoan co dinh trong cac ngan hang hay cac cong ty bao hiem, co tri gia khong doi, duoc cam giu cho toi luc dao han. Nhung cho toi nhung nam 80, tat ca nhung khoan vay do duoc chung khoan hoa, quy tu lai va duoc ban ra trong hinh thuc trai phieu, duoc ban cho ban va toi va nguoi co cua ban, cho bat cu ai. Cac trai phieu duoc phep trao doi, mang gia tri bang tien, va gia cua chung len xuong tuy thuoc vao muc do loi lo cua chinh trai phieu, vao suc khoe cua cac nen kinh te, vao muc lai cua chung trong tuong quan voi cac tai san khac. Hieu ung day chuyen, theo Kaufman, cho thay su chung khoan hoa do da mo ra mot nguon tai san rat lon, hang ngan ty do-la ma truoc do chua bao gio duoc giao dich, chua bao gio tro thanh trai phieu – “dua vao thi truong thanh sat trong boi canh nhieu doi thay”. Tinh trang do da lam xuat hien su da dang tren thi truong tai chinh – tao dung them nguon thuc an phong phu cho Bay Thu Dien Tu – va cung tang muc do dao dong trong gia tri cua tai san truoc day chua tung duoc giao dich.

Nhung con bo tot di dau trong bay thu chinh la loai co the dua ra nhung giai thich hay nhat. Chung nho lai cai thoi Chien tranh Lanh, chung duoc gam co tren nhung manh ruong bi hang rao cat xe ra sao. Leon Cooperman, cuu Giam doc chuyen trach ve nghien cuu cua Quy Dau tu Goldman Sachs, nay la Giam doc dich vu dau co cua Omega Advisor, cong ty rieng cua ong, da noi voi toi vao nam 1998: “Trong suot thoi gian phuc vu Goldman Sachs – 1967 den 1991, toi khong the so huu mot loai co phan nuoc ngoai hay tham gia mot loai thi truong moi troi day nao. Gio day toi so huu hang tram trieu do-la tai san tren cac thi truong Nga, Brazil, Argentina va Chi Le, va toi thuong rat lo ve muc hoi doai giua do-la va dong yen Nhat Ban. Dem nao cung vay, truoc khi len giuong, toi goi dien de biet ti gia do-la va yen la bao nhieu, tim hieu thi truong Nikkei hay Hang Seng hoat dong ra sao. Chung toi dat kha nhieu tien vao nhung thi truong do. Ngay bay gio, anh Paul o dang kia”, – ong chi mot nhan vien cua minh, nguoi dang theo doi cac du lieu chung khoan va trai phieu tren mot man hinh nho – “dang mua dong do-la Canada. Chung toi dat tien o moi noi. Hai muoi nam truoc, toi khong phai lo lang gi ve chuyen nay. Gio day, luc nao cung canh canh lo au”.

Sau do Cooperman mo mot an ban cua to tap chi Pho Wall va doc cho toi ve nhung khoan tien dau tu khac nhau: “Xin hay nhin vao day... dong euro, cong trai Hoa Ky, ky han S&P, bang Anh, dau tuong, dau ran, dau tho, cong trai Singapore, cong trai Venezuela, NASDAQ 100, chi so Nhat Ban, chi so Dow Jones, quy ho tuong, trai phieu cong ty dich vu tien ich, trai phieu lai nhieu, trai phieu cong ty, trai phieu trung gian...” cho den khi toi dung day bo di ma van thay ong ta doc tiep.

Tinh da dang cua cac loai cong cu tai chinh va cac thoi co da tro thanh co hoi ngan vang doi voi cac nuoc phat trien cung nhu dang phat trien va cac doanh nghiep – khien cho mot vai trong so ho tang truong nhanh chua tung thay. Co lan to bao The Ecomonist nhan dinh: “Nhung nuoc ngheo, dang can nhung khoan dau tu lon nay khong con bi troi buoc boi thieu von. Nhung nguoi gui tien tiet kiem khong con phai thay tien cua ho bi giam ham trong cac thi truong noi dia – ho co the tim co hoi dau tu o nuoc ngoai de tang muc lai trong so du tiet kiem cua ho.” (25/10/1997). Ngay nay, moi mot quy tiet kiem lon o Hoa Ky deu tung ra mot dich vu dau tu vao it nhat mot “thi truong moi” nuoc ngoai.

Khi ban thay co rat nhieu cac san pham, nhan nhan cac loai thong tin cap nhat nhanh chong, thi kha nang canh tranh, chop lay co hoi cua ban tro nen nho be di. Chinh vi the cac nha dau tu phai tim ra moi cach de tan dung nhung loi the canh tranh nho be de nhanh chan hon ca thi truong con lai.

“Khi gia nhap Goldman Sachs nam 1967”, Cooperman hoi tuong, “toi dung dau phong nghien cuu va da tuyen dung cac nha phan tich. Thoi do, mot nha phan tich thuong phu trach theo doi 75 cong ty hoat dong trong khoang sau nganh cong nghiep. Gan day, noi chuyen voi mot chuyen vien toi tung tuyen dung, anh ta noi anh lam viec qua suc khi chi phai theo doi co 12 cong ty ma thoi. Toi cuoi. Chi co 12 cong ty? Nhung dung la ban phai theo doi, nhin sau hon nhieu, vao hoat dong cua 12 cong ty nay de hieu cung cach lam an cua chung. Doi voi cac du kien kinh te cung vay. Thoi xua, moi nguoi theo doi muc that nghiep chi dua vao nhung con so ma chinh phu chinh thuc cong bo. Nay nguoi ta nhin sau hon vao dien bien trong bang luong – len hay xuong – vi chung co the la nhung yeu to de ban suy doan va dat coc. Sau do ho nhin vao thanh phan cua bang luong – ai duoc tang luong, ai bi cup bot di? Muc do cong viec doi hoi de duoc tang luong nay lon hon nhieu”.

Toi biet mot tay dau co tai chinh da mat hang gio dong ho nghien cuu cac du bao thoi tiet. Du bao thoi tiet! Anh ta giai thich, “do la de phan doan nhung khuynh huong dot bien va muc do chung anh huong ra sao doi voi cac thong so kinh te. Vi du, nam 1998, chung ta khong co mua dong, nhu the co ve nhu nen kinh te se kha hon, va toi da dua vao phan doan nhu vay de co the dat tien phong theo phan doan muc thay doi trong lai suat. Hay trong mot tinh huong khac: hien tuong bun truot xuat hien nhieu o bo bien phia Tay, trung hop voi thoi diem chinh phu thu thap cac thong tin kinh te de tong hop cac thong ke chinh thuc, nhu chi so gia tieu dung. Hien tuong thien tai do o nhung bang lon nhu California chang han, co tac dong dang ke toi cac thong ke chinh thuc. Toi co the nhan dinh, “hay theo doi co phieu cua hang Home Depot, chuyen cung cap cac loai dung cu va nguyen lieu de sua sang nha cua. Co phieu cua hang co the len gia neu bun truot hay loc xoay xay ra”. Hoac toi de y den nhung con bao tuyet xuat hien vao thoi diem chinh phu soan thao cac con so that nghiep. Lam nhu vay toi co the xac dinh duoc muc do chinh xac trong tinh toan. Co the moi nguoi luc do dang cho doi 250.000 viec lam moi trong khu vuc phi nong nghiep, nhung vi bao tuyet, nen so luong viec lam duoc tao ra chi con o muc 150.000, cho thay nen kinh te dang di cham rai va yeu ot hon la moi nguoi nghi – nhung thuc ra dieu do khong dung, vi nhung con so vao thoi diem do bi chinh yeu to thoi tiet tac dong va lam thay doi. Khi thong ke xuat hien nhu vay, moi nguoi tin rang kinh te dang tien cham lai, lai suat se duoc ha xuong va do la thoi diem thuan tien de phat hang trai phieu. Vay ban tich tru trai phieu, de danh chung, tang gia cho chung khi xuat hien thong so ve that nghiep (thap hon du kien) roi lap tuc ban ngay, truoc thoi diem cac thong ke tiep theo duoc cong bo vao thang sau (khi do, thong ke se cho thay nhung con so cua thang truoc la khong chinh xac vi bi anh huong boi yeu to thoi tiet). Tom lai do la co hoi de tan dung thoi tiet de kiem them chut dinh. Ban co the dung yeu to thoi tiet de tien doan gia hop dong dau mo tuong lai, dau an hay lai suat, dien, khi tu nhien, bang chi so gia tieu dung, gia dau tho, khi dot, lon, dong, vang hay bac...”

Rat nhieu thi truong, nhieu thong tin va rat it co hoi. Vay khi moi viec do be thi dung co goi cho nguoi moi gioi cua ban, ma hay trach moc nhan vien du bao thoi tiet.

De kiem tien tren nhung thi truong nhu vay, loai thu sung ngan khong nhung can mot chut it co hoi – chung can them nhung khoan dau tu lon, ngay cang lon. Hay tuong tuong mot ty do-la duoc treo tren dau cay kim. Cac tay buon da phat minh ra mot loat cac loai san pham giao dich nghe rat keu – swaps (hoan doi), futures (tuong lai), forwards (trien ky), options (quyen chon), derivatives (phai sinh), va indexations (tong hop) – roi ho vay them that nhieu tien, nhieu hon nhung khoan dau tu cua cac than chu, de co du suc de mo rong va trang trai cho cac khoan dat coc. Dieu do khien quy mo va muc do giao dich tang len nhieu lan va co vong quay nhanh chong hang ngay tren khap the gioi. La nguoi quan ly quy ban co the “trung manh”rat lon, nhung ban cung co the phai chiu tang gia bai san. Do la ly do trong nhung nam gan day chung ta thay co nhung dai gia moi gioi dau tu lon (dien hinh la hang Baring) bi mot tay buon don le, dung ky thuat don bay, lam xieng lieng. Hay nho lai cai duoi cua con khung long. Mot nguoi ban cua toi lam viec cho mot ngan hang dau tu ke lai la mot khach hang cua ho, mot quy dau co co tong so von ban dau la 200 trieu do-la. Nhung sau khi dung ky thuat don bay, quy nay so huu 900 trieu do-la trai phieu cua nuoc Nga va 5 ty do-la trai phieu Sallie Mae (day la loai trai phieu bao gom cac khoan vay cua cac sinh vien My). Khi nuoc Nga xay ra khung hoang vao nam 1998, quy nay mat hau nhu toan bo gia tri trai phieu cua ho o Nga. Ho phan ung ra sao? Ho ban ngay mot phan lon trai phieu tu cac khoan vay danh cho sinh vien My de trang trai cho phan thua thiet o Nga – lam thi truong trai phieu sinh vien My sut gia bat ngo, lam ngan hang dau tu cua ban toi thua thiet dang ke tren thi truong do, mac dau ho khong dinh dang gi den nuoc Nga ca.

Khong nhung thuc an cua Bay Thu Dien Tu da dang hon, ma chinh ban than chung cung thay hinh doi dang theo rat nhieu kieu, dac biet la loai sung ngan. Kaufman cho biet: “Kich co tuong doi cua cac ngan hang thuong mai, cac co so tiet kiem va cac cong ty bao hiem nay tro nen nho be hon. Mot lop cac co so moi gioi the he moi da xuat hien va di tien phong. Nhung co so nay co dac diem la ho chu trong vao cac hinh thuc dau tu ngan han, dung don bay tai chinh va kha nang nhanh chong tham nhap va rut lui khoi thi truong, du la cac thi truong von, trai phieu hay hang hoa, ho muon dam bao muc loi nhuan toi da cho moi cuoc dat bac”. Dung dau trong nhung tay choi the he moi la nhung quy dau co, ho tap trung nhung khoan tien cua nhung ca nhan va to chuc giau co, vay them tien tu cac ngan hang de dat danh cuoc voi muc mao hiem cao – lai cao tren su chuyen dong cua gia hoi doai, co phan va trai phieu tren khap the gioi. Nhung, theo Kaufman, trong nhung nam gan day cac ngan hang lon, cac hang moi gioi, ngan hang dau tu, cac cong ty bao hiem, cac phong tai chinh cua cac tap doan xuyen quoc gia va tham chi cac phong giao dich cua cac ngan hang trung uong lon tren toan cau, tat ca deu cam nhan nhu cau can thiet phai tu lap ra nhung dich vu dau co giong co che cua cac quy dau co noi tren. Cung khong lay lam la khi ta thay mot ngan hang dau tu lon tro thanh mot khau moi gioi cho mot quy dau co va cung bat chuoc cung cach lam an cua quy nay.

Hien nhien la mot khi nhung hang rao duoc pha bo thi nguoi ta cang dan than vao nhung noi ma truoc day ho chua tung dat chan. Ban hay tuong tuong boi canh nhu sau: Ngan hang Thai Farmers’ Savings & Loans mot hom nhan duoc cu dien thoai tu van phong Bangkok cua Ngan hang First Global Investment (tru so chinh o dao Cayman): “Nay, quy vi nen mua cong trai Nga, ho tra lai 20 phan tram, va neu dong rup co xuong gia chut it thi quy vi van thang to”. Va bong nhien, Ngan hang Thai Farmers’ Savings & Loans so huu 20 trieu do-la cong trai nuoc Nga. Va khi nhung trai phieu do mat gia thi ngan hang nay, thuong ngay von ho tro cho nong dan trong lua, di den khanh kiet. The gioi bi soc va kinh ngac khi phat hien so luong cac ngan hang Han Quoc tich tru bao nhieu cong trai cua nuoc Nga khi kinh te Nga suy sup trong nam 1998. Khi tin dung duoc cung ung de dang hon thi dieu thuong xay ra la “nhung ke kho khao”, – nhung co so thong thuong khong co may may man trong chuyen vay tien, – nay duoc phep muon tien, dat bac, cung canh tranh voi nhung tay sanh soi. Chinh nhung ke kho khao do thuc su lam tram trong them nhung bien dong tai chinh, mot khi tai hoa xay ra.

Su ket hop giua cac sieu thi tai chinh va Internet da giup cho dau tu toan cau nhanh chong va de dang hon khong nhung doi voi nhung chuyen gia va con doi voi dan thuong. Ho co the buon ban tai chinh tu phong ngu cua ho, thong qua ke moi gioi tren mang. Canh tranh giua cac co so moi gioi tai chinh tren mang hien nay cang thang toi muc ho khong dam lay nhieu, tham chi bo han le phi giao dich. Dau tu toan cau gio day de den muc khien cho nguoi dan ai cung nghi thi truong o dau cung thuc hanh loi lam an tuong tu nhu o pho Wall vay. Bo truong Tai chinh My Larry Summers rat thich nhan xet: “Cung giong nhu mot khi co duong cao toc, dan chung phong xe nhanh hon. Roi tai nan, chet nguoi, duong nhien xay ra nhieu hon tren duong cao toc, vi nguoi ta thuong danh gia sai kha nang cua ban than, phong nhanh hon toc do duoc phep”.

Tiep tuc cau chuyen o Thai Lan, Ngan hang First Global Investment goi cho Ngan hang Thai Farmers’ Savings & Loans va noi, “Quy vi nen doc tien mua cong trai Tho Nhi Ky, day la thoi diem ngon lanh nhat”. Ngan hang Thai tra loi, “Cong trai cua Tho tra lai 25 phan tram? O, chung toi khong biet la nguoi Tho co mot thi truong trai phieu. OK, nghe loi khuyen cua ban, chung toi se mua vai trieu do-la trai phieu”. Khon kho la o khau nay. Khi moi nguoi nghe “thi truong trai phieu Tho Nhi Ky”, ho nghi, “o, pho Wall co mot thi truong trai phieu, Franfurt cung co mot cai, Tokyo cung the, vay thi Tho Nhi Ky chac cung co day. Hay that”. Nhung tren thuc te, qua la o Tho Nhi Ky cung co thi truong nhung no khong tai nao giong nhu pho Wall. Ban se nhan thay dieu nay mot khi cong trai cua Tho xuong gia va ban muon ban voi chung di. Khi do ban se thay cai “cho” o dat nuoc nay be lam, toan nguoi ban ma khong thay nguoi mua, khong thay ai chuyen doi giup ban, va khong thay loi thoat. Kaufman noi toan cau hoa cac thi truong tao mot ao tuong la tat ca cac thi truong “deu lam an hieu qua, san ke mua nguoi ban va duoc tieu chuan hoa thich hop” va them nua thong tin cung muc do minh bach duoc dam bao tren tat ca cac thi truong. Con lau moi the. Hay suy luan: Tong gia tri cua cac co phan cua hang Microsoft vao thoi diem cuoi 1999 la 600 ty do-la. Luc ay, muc do lon hon rat nhieu so voi tat ca tai san va co phan tren khap cac thi truong moi noi cua the gioi cong lai.

Va ai ai cung dang rao riet lam an. Nam 1980, 4,6 trieu ho dan nguoi My so huu co phieu trong cac quy tin dung. Nam 2000, hon mot nua dan so nuoc My dau tu trong cac thi truong co phieu, hoac do truc tiep mua hoac gian tiep (do quy tin dung hoac quy huu bong cua ho dau tu vao). Mot hom, toi thuc hien cuoc phong van ngan tren truyen hinh CNBC hoi giua nam 1999. Hom do, trong dai truyen hinh, truoc toi la mot tay chuyen gia co phieu dang giai dap thac mac tu khan gia tu khap nuoc My goi dien vao. Nguoi phat thanh vien thong bao nguoi goi dien ke tiep la “Adam tu Michigan”. Adam co giong noi nhu mot cau be – nen nguoi dieu phoi chuong trinh hoi Adam bao nhieu tuoi. Cau nay noi la moi 12! Adam hoi nguoi chuyen vien, “Gan day chau co mua CVS (mot loai co phieu hang duoc) khong ro co phieu do se len xuong ra sao?” (toi thay hien tuong tre con mua co phieu nay that la lung nhung cung rat dang lo). Nhung khoan tien huu bong thuoc nhung quy tiet kiem nhu IRA tang tu muc 412 ty do-la nam 1992 len toi 1.600 ty do-la vao nam 1997. 10 phan tram trong so do duoc dau tu vao cac co phieu tren toan cau. Va lan dau tien trong lich su nuoc My, ta thay mot ong Joe dan thuong va mot ong Bob trieu phu, ca hai cung xem truyen hinh CNBC de theo doi muc co phieu len xuong. Nam 1998, hang moi gioi Charles Schwab tung ra mot quang cao trong do co mot cap vo chong trung luu, Marion va Rick, ngoi xa long, ban ve chuyen di nghi he cua ho.

Marion: “Thoi gian vua roi du lich quanh dat nuoc, minh dung lai o cho do, xem tren truyen hinh thuong mai thay co cai thi truong dang xuong gia – co cai co phan anh voi em muon mua. Minh ra xe roi goi dien...”

Rick: “Dung phai goi dien cho Schwab, vi luc do anh khong mang theo modem, nen khong the nao len mang de mua duoc. Luc do minh o dau nhi?”

Marion: “O bang Utah”.

Rick: “Utah?”

Marion: “Chung minh luc do dang o bang Utah?”

Rick: “Goi dien thoai cong cong cho (hang) Schwab?”

Marion: “de…”

Rick: “Mua cho duoc cai co phan do. That suong. Chung minh da mua duoc roi. Sau do di ve nha”.

Marion: “(Schwab) giup chung ta mua duoc co phan do, trung to roi, that tuyet”.

Marion va Rick, xin don mung hai ban den voi Bay Thu Dien Tu. Toi mung la hai ban nay an ra lam nen. Nhung trong moi truong moi voi nhung cong cu dau tu moi da cam do rat nhieu nhung Marion va Rick vao nhung thi truong ma dang nhe ho khong nen ben mang vao. Chua bao gio trong lich su, ta thay nhieu nguoi dau tu vao nhieu noi den the tren khap qua dat. Leon Cooperman chi ra rang: “Trong nam nam vua qua, nguoi dan thuong von chi dem tien mua cong trai chinh phu cua ho cho chac chan, nay da trut het von vao cac trai phieu. Va nhung nguoi von chi mua trai phieu, chiu mot chut mao hiem cao hon, nay quay sang mua trai phieu tu cac thi truong tai chinh moi mo nhu o Nga va Brazil. Va nhung tay mua trai phieu thi truong moi thi dam dau vao mua co phieu cua cac thi truong do. Dieu tat phai xay ra la mot so trong bon ho da treo cao va se co ngay nga rat dau”.

Su hoi nhap toan cau da vuot xa muc hieu biet cua nguoi ta. Nho co toan cau hoa, chung ta biet ve nhau hon truoc, nhung chung ta van khong biet ro nhau. Dieu dang lo ngai la su da dang trong lop thanh vien moi cua bay thu da duoc nhan rong den muc khong nhung lop linh moi ma tham chi nhung tay to trong moi gioi tai chinh nay cung khong the nhan biet va danh gia day du duoc toan dien tinh hinh. Toi xin trich dan loi mot giam doc quy dau co, khi phat bieu voi Moises Naim, bien tap cua tap chi Chinh Sach Doi Ngoai sau con khung hoang ve no nuoc ngoai o Mexico: “Chung toi tien vao chau My La tinh ma khong biet chut gi ve vung nay. Gio day, chut toi rut khoi do ma van khong hieu gi ve no ca”.

Trong khi ban ve tinh da dang cua Bay Thu Dien Tu, co mot diem quan trong chung ta khong duoc quen – bay thu nay khong don thuan la luc luong ngoai sinh. Chung khong chi la nhung quy tien te tu do khong bi chinh phu rang buoc, khong chi la nhung tay dau tu hay nhung sieu thi tai chinh tu xa den. Trong dan thu co nhung thanh vien ban xu. Suc manh cua Bay Thu Dien Tu khong chi o cho cac nha dau tu ben ngoai ao at vao mua ban co phieu va tien te trong nuoc khi cac rao can bi loai bo. No cung nam o cho cac nha tai chinh trong nuoc duoc phep buoc ra khoi bien gioi! Dieu bi mat ve bay thu chinh la o cho nhung con gian du, nhung khung hoang do chung gay ra khong bat dau tu nhung quy dau co o pho Wall hay tu mot ngan hang lon o Frankfurt. Tai hoa bat dau tu mot nha bang dia phuong, mot co so tin dung dia phuong hay khi mot nguoi quan tri tien te dia phuong doi ngoai te nhu dola My chang han, roi dat coc vao muc do tri gia cua chinh dong noi te trong thi truong dau co tien te. Nghien cuu nam 1998 cua IMF “Nhung quy dau co va tinh nang dong cua thi truong tai chinh” da ghi nhan rang: nhung danh gia dung dan ve cuoc khung hoang dong peso cua Mexico nam 1994-1995 cho thay “nhung cu dan trong nuoc, chu khong phai la nhung nha dau tu ngoai bang” da dau teu gay ra cuoc khung hoang do. Trong the gioi cac thi truong tai chinh toan cau hoa, IMF ket luan: Cac nha dau tu nuoc ngoai quan ly nhung du an dau tu da dang co the gap nhieu kho khan, thieu thong tin, khi ho theo doi cac dieu kien cu the trong cac nuoc ho dau tu. Doi voi cac thi truong tai chinh moi, nho nhoi, thi cac nha dau tu lon it khi de y va theo doi chung. Hau qua la nhung cu dan ban xu voi nhung hieu biet can ke tinh hinh dia phuong cua ho, thuong la nhung nguoi dau tien dau co dua tren chinh dong noi te it kha nang chuyen doi o chinh noi do. Va khi he thong thi truong tai chinh noi dia va nhung giao dich tai chinh quoc te duoc tha noi, thi chinh nhung cu dan dia phuong no duoc loi, hoan chuyen va mua ngoai te vao de giu gia. Noi cach khac, chinh nhung nha tai chinh Mexico, nha dau co Indonesia, cac ngan hang Thai Lan da khoi dau nhung cuoc khung hoang lam suy yeu va pha gia dong noi te, pha tri gia cac loai trai phieu va co phan trong nhung nuoc nay – khien nhung con thu khac trong bay thu phan ung gian du. Dieu do co ly, vi dan dia phuong, thong qua be ban, cha me va cac quan he lam an, bao gio cung biet can ke chi tiet ve hoan canh kinh te cua dat nuoc minh – chinh ho la nhung nguoi di dau trong viec bo di tim kiem nhung vung dat moi tot tuoi hon. Ngay nay, ho lam duoc dieu do mot cach de dang hon – thay vi nhu truoc kia khi ho phai len lut chuyen tien, phai mo tai khoan nuoc ngoai voi dieu kien ho dung ten nguoi khac.

Richard Medley, chuyen trach ve phan tich do mao hiem ve chinh tri va kinh te cho nhieu ngan hang quoc te va cac quy dau co, da ke voi toi rang anh da dua ra nhung canh bao cho nhieu khach hang ve mot kha nang cac thi truong va tien te o A chau se suy yeu khoang 5 thang truoc khi con khung hoang xay ra tai vung nay, nam 1997. Lam duoc the khong phai la anh ta co tai can gi, ma chi do anh biet lang nghe tu nhung thanh vien A chau cua bay thu. “Dau hieu dau tien toi tim thay”, Medley giai thich, “la khi nhung dinh che tai chinh dia phuong chi muon muon ngoai te, thay vi noi te. Neu mot nha bang Thai Lan khang khang khong cho mot thuong gia nuoc nay muon tien bang dong baht, ma chi cho muon ngoai te, do-la hoac yen, co nghia la nha bang lo lang cho tri gia cua dong noi te. Ban phai tinh y doi voi nhung cu chi nho, lac dac nhu vay, vi nhung thong so kinh te chinh thuc o cac nuoc nhu the rat kem chinh xac va thieu cap nhat. Trong nhung nen kinh te theo loi gia dinh tri nhu o A chau, thi bao gio toi cung cho rang, nguoi dia phuong thuong biet nhieu hon toi”.

Chinh phu Trung Quoc da va dang mien cuong lam cho dong tien nuoc nay co kha nang chuyen doi hoan toan thanh ngoai te, khong nhu o cac nuoc lang gieng. Khong han vi ho lo so se khong kiem soat noi muc dau tu nuoc ngoai, ho cung so khong kem ve cai kha nang cho thay dan chung cua ho co the dan dan chuyen doi va phan tan tai san tu Trung Quoc ra nuoc ngoai. Chinh phu Trung Quoc co ly do chinh dang de lo nhu vay: Co mot cho den tien te da duoc hinh thanh trong long nuoc nay, trong do nguoi ta doi noi te dau co lay ngoai te. Mot phong vien thong tan ve tai chinh nguoi My dong tai Thuong Hai da ke cho toi ve mot cuoc doi thoai giua anh ta va mot nguoi ban nguoi Hoa. Nguoi ban Trung Quoc nay phan nan voi anh phong vien ve nhung “am muu” trong do cac nha bang dau tu va cac quy dau co hua nhau ban pha gia cac dong noi te cua Thai Lan, Malaysia, Han Quoc va Indonesia trong cuoc khung hoang 1997-1998.

“Vi sao ho lam the doi voi chung toi?” Thuong nhan Trung Quoc hoi anh ban nguoi My.

“Anh noi cho toi hay”, phong vien nguoi My hoi lai, “gan day anh co ban dong te nao khong de mua do-la?”

“Co, toi co ban”, thuong nhan nguoi Hoa thu nhan. “Toi hoi lo khi thay tinh hinh nhu vay”.

Xin nho cho, trong Bay Thu Dien Tu, nhung con thu tu dia phuong bao gio cung nhay len dau tien, moi khi co mot chan dong de doa.

Khong nhung lon hon va nhieu chung loai hon bao gio het, Bay Thu Dien Tu ngay nay di chuyen nhanh hon va lien he voi nhau chat che hon truoc nhieu. Joseph Sassoon, mot nguoi dung dau hang Goldman Sachs trong van phong o London tham gia vao bay thu tu nam 1982. “O London nam 1982, do chung toi di truoc New York nam hay sau tieng dong ho, chung toi thuong khong biet ket qua giao dich o thi truong Dow Jones ra sao cho mai toi khi den so vao buoi sang hom sau”, anh ta noi. “Mot so cac vi o day co may Quotron (de theo doi) va phuong tien chi co the. Thoi do Goldman Sachs cho rang co may moc nhu the la hay lam roi. Roi mot ngay kia, co mot tay o van phong Goldman Sachs o New York da thue mot cau be den van phong luc 3 gio sang, gio New York, photocopy hai cot cua to tap chi Pho Wall mang ten “Don dai tren duong pho” va “Tiep can thi truong” – noi ve nhung thu thuat va meo muc giao dich – roi chuyen sang London. Lam nhu the, chung toi o London da di truoc cac hang moi gioi tai chinh khac duoc vai gio dong ho, khien chung toi co the gioi thieu ban va mua cho cac khach hang ve cac co phan o New York truoc khi cac doi thu cua chung toi nam duoc thong tin. Ho phai doi cho den khi thi truong New York mo cua moi tiep can duoc thong tin tu ben do. Phai mat mot thoi gian thi cac doi thu moi biet duoc thu thuat cua chung toi. Day la noi den nam 1982. Khi ke lai cau chuyen nay cho dong nghiep cua toi ngay nay, ho nhin toi nhu the toi ke cau chuyen xay ra tu thoi cu ky cua ho vay”.

Qua co the. Di dao quanh mot van phong quy dau co o New York ngay nay, ban thay cac nhan vien cam nhung man hinh ca nhan xach tay, theo doi thi truong tung phut, theo doi su len xuong cua tri gia cac trai phieu, tham chi ho co the thuc hien giao dich ngay khi di vao phong ve sinh nua la ve nha rieng. Banh xe giao dich thoi nay duoc boi tron thau dao khien cho nhung khoan tu ban, duoc nha kinh te David Hale goi la “tu ban du muc” co the di chuyen tren the gioi, chen vao cac co hoi mua ban o moi noi voi chi phi di chuyen va giao dich xuong toi muc so khong, voi thoi gian hau nhu trong chop mat. Cuoc choi ngay nay co the duoc tom luoc bang noi dung mot quang cao cua hang Credit Suisse/ First Boston hoi nam 1998, khi ho cho ra doi mot dich vu moi mang ten Prime Trade, cho phep trao doi dich vu phai sinh duoc phat hanh o bat cu noi nao tren the gioi. Quang cao keu goi: “Prime Trade: bat cu thi truong nao, bat cu luc nao, bat cu dau”.

Thuc te cho thay khi co them nhieu nguoi co the duoc noi mang dong loat, thu thap thong tin va giao dich o bat cu dau, da khien cho Bay Thu Dien Tu ngay nay cang tro nen lon manh hon va da nang hon. Xua nay nguoi ta hieu rang, cang co nhieu thong tin cho cac tay buon thi thi truong cua ho cang tro nen on dinh hon. Nhung duong nhu tren thuc te, thi nguoc lai. Toi da truc tiep hoc duoc dieu do. Ngay nay o nuoc My, hanh khach di may bay thuong duoc phat mot loai dien thoai di dong, gan voi ghe giua trong bang ghe cua ho, goi la dien dam GTE. Hoi nam 1999, GTE noi dien thoai voi so giao dich Dow Jones Industrial Average, American Stock Exchange va NASDAQ. Giup cho ban ngoi tren may bay, bay trong gio giao dich, co the theo doi, tren man hinh va tai nghe, cac hoat dong, tri gia len xuong o cac thi truong do, truc tiep. Neu ban ngoi o ghe giua, ban khong tranh khoi phai nhin vao man hinh. Trong mot chuyen bay sang Colorado, toi da dung man hinh de kiem tra muc len xuong cua mot loai co phan toi so huu. Dung mot thiet bi noi voi dien thoai GTE, sau khi bam ten cua co phan vao man hinh, toi kiem tra gia cua chung tu he thong bao gia Bloomberg. Trong chuyen bay do tu Washington sang Denver, toi kiem tra nam lan gia cua co phan no va da ban co phan nay khi ha canh. Toi da dung dien thoai cong cong tu san bay Denver, goi cho nhan vien moi gioi ha lenh ban – mot dieu ma cach do mot chuc nam, toi khong tai nao co the thuc hien duoc. Nhung nhieu thong tin san sang nhu vay khong co nghia la thi truong ngay nay on dinh hon. Edward Chancellor trong cuon sach cua anh ve lich su dau co tai chinh, Devil tak the Hindmost, giai thich ve su ngo nhan thong thuong trong gioi quan sat, rang cang nhieu thong tin thi hoat dong cua Bay Thu Dien Tu cang on dinh hon. Phan lon cac nha phan tich, anh ta noi, “cho rang tien bo trong cong nghe thong tin se dan den su on dinh va thinh vuong. Trong thuc te, neu cac thi truong von di da co muc hieu qua cao thi khi co them thong tin, chung cang hoat dong hieu qua hon. Tham chi chung se hoat dong mot cach may moc nhu mot loai xe hoi chat luong cao”.

“That ra thi khong thay mot dan chung trong lich su nao cho thay su cai thien ve thong tin lien lac se san sinh ra cac loai thi truong tai chinh de sai khien hon, hay hoat dong dau tu thong minh hon. Thuc te cho thay nhung dieu nguoc lai. Trong qua khu thong tin tai chinh cang san co va su cai thien dieu kien lien lac co khuynh huong cang hap dan them cac tay mo vao cuoc choi dau co: the he cac to bao dau tien da kich thich dan toi nhung dang bong bong South Sea, nhung cot bao phan tich “thi truong tien te” tren cac bao nuoc Anh, da dan toi con sot khoang san nam 1825, cac he thong duong sat tao ra con dau co cac co phieu duong sat nhung nam 40 cua the ky nay, cung nhu viec xuat hien bang giay dien bao da kich dong nhung cuoc ca cuoc va vao nhung nam 20, khi dai phat thanh duoc phat minh da gay kich dong trong gioi cac nha dau co thoi do. Gan day nhat la Internet. Dich vu nay da dua co phieu vao tan nha nguoi ta... nhung cung da lam xuat hien tung dam nhung “tay moi gioi ban ngay”, nhung tay dau co tai tu tai gia, moc noi mua ban nhung loai co phieu re mat do cac cong ty cung cap tren mang. Tinh den mua he nam 1998, nam trieu nguoi My da mo tai khoan voi cac hang moi gioi tai chinh tren mang, trong so do co mot trieu nguoi ban than tro thanh cac moi gioi vien lam viec tai gia. Con so trung binh cac tai khoan, va so luot giao dich ho thuc hien tren mang cao hon con so tai khoan trong cac hang dau co truyen thong khoang 12 lan. Co tin noi mot so cac nha dau co kieu do thuc hien khoang mot ngan giao dich moi ngay”.

Qua co the, thi truong NASDAQ la noi ban co the thay khong phai la nhung quy tin dung hay huu bong da xo day cac co phan Internet len xuong dap diu. Thu pham chinh la nhung tay moi gioi tai tu, trao qua doi lai quang 200-300 co phieu moi ban, khong theo tinh toan dinh huong nao ca. Phan dong nhung nguoi tham gia giao dich nhu vay khong biet ho mua cua ai va ban cho ai, ho chi biet mot vai ky hieu nao do, cua ai do, ma thoi.

Neu Bay Thu Dien Tu den tham ban thi trong mot thoi gian ngan, chung se trut hang ty do-la va vao co phan va trai phieu cua cong ty cua ban, dau tu ao at vao nha may cong xuong ban co. Chinh vi the ma ngay cang co nhieu cac quoc gia dang bang moi gia moc noi cho duoc voi nhung con thu trong Bay Thu Dien Tu. Tuy nhien khi cac ly do chinh tri, kinh te hay xa hoi khien thi truong trong cac nuoc nay suy yeu va bat on, thi cung chinh bay thu se chuyen hoa su bat on dinh len toi muc cao hon, lam cho hau qua tro nen toi te hon. Nguoc lai, trong boi canh thuan loi thi chung co the nhanh chong cai thien tinh hinh va bien thi truong tu cho be bong nho nhoi den cho thinh vuong va on dinh hon.

Alan Greenspan da neu ro trong cac phat bieu cua ong, rang cung mot he thong toan cau hoa “da kich thich tang nhanh muc do di chuyen von cua tu nhan, dong thoi cung cho thay su gia tang va lan tran cac hinh thuc dau tu thieu suy nghi”. Vi thong doc nay noi them rang “kho co the tuong tuong muc do mat mat (1 ty do-la) cua chi duy mot tay buon, su dung cong nghe cao, da khien cho ngan hang Barings sup do nam 1995. Dieu nay kho co the xay ra trong thap nien truoc do, khi nguoi ta chi don thuan buon ban tren giay to. Ro rang la kha nang gay lo cua chung ta da tang nhanh trong nhung nam gan day”. Bo truong Kinh te Ai cap Yousef Boutros-Ghali da tung noi: “Ngay truoc ban ngoi trong phong, lo lang cung vai tram dong nghiep nha bang, gio day di dau ban cung cam thay lo lang. Noi lo lang qua da duoc dan chu hoa”.

Tuy vay cung co mot dieu an ui trong hoan canh hien nay. Tai hoa co the xay den cuc nhanh, nhung cung ra di cuc nhanh, nhung roi lai den... Nhieu van nan moi se xay ra, nhung cung nay sinh nhieu giai phap – mien la dat nuoc cua ban lam an cho dung dan. Khi cuoc song troi di gap gap thi cung it ai keo dai them noi nho. Nam 1995, Mexico lam phat long cac nha cap tin dung, thi chi den nam 1998, dat nuoc nay lai da tro thanh diem thu hut cua cac nha dau tu quoc te, trong do khong may ai con nho toi noi dau nam 1995. Nam 1997, Han Quoc gan nhu khanh tan, thi den nam 2000, thuong gia o pho Wall lai thay noi duoi nhau mua cong trai cua nuoc nay.

Bay thu sung dai

Ngay nay, mac du tren bao chi thuong chi thay dang ve nhung con thu sung ngan nhu George Soros chang han, nhung con thu sung dai ngay cang co them vai tro quan trong hon. Bay thu sung dai la nhung cong ty xuyen quoc gia, tham gia vao “dau tu nuoc ngoai truc tiep”. – co nghia la ngoai viec mua vao cac cong trai va trai phieu o cac nuoc dang phat trien, chung rot tien truc tiep vao cac nha may, co so cong nghiep, he thong nang luong va mot loat cac du an khac – dau tu dai han, dong von va khong the rut von nhanh chong duoc. Trong bay thu sung dai co cac cong ty nhu Ford, Intel, Enron hay Toyota. Nho co toan cau hoa, chung dau tu o muc do cao hon, dai han hon va o nhieu quoc gia hon bao gio het.

Trong thoi Chien tranh Lanh, khi cac quoc gia thuong bao ho thi truong noi dia bang hang rao thue quan, cac cong ty xuyen quoc gia thuong chu trong dau tu vao nhung noi co thi truong lon, nham vuot thu hang rao do. Noi cach khac, Toyota se sang Hoa Ky, xay mot nha may san xuat linh kien, chi ban tai thi truong Hoa Ky, nhu vay ho tranh han ngach nhap khau vao nuoc nay. Nguoc lai hang Ford cung sang Nhat Ban, thuc hien mot dieu tuong tu. De vuot nhung hang rao bao ho, cac tap doan xuyen quoc gia vao nam ngay trong cac thi truong lon, tro thanh nha san xuat dia phuong va canh tranh, ban hang re hon va tot hon cac hang o dia phuong.

Khi trao luu dan chu hoa cong nghe, tai chinh va thong tin thoi bay nhung buc tuong Chien tranh Lanh thi bay thu sung dai tap trung duoc suc luc lon hon va mong muon xay dung nha may nhieu hon. Ngay moi ngay, mot thi truong toan cau don chiec va mang dien toan xuat hien, tren do cac cong ty xuyen quoc gia co the san xuat va ban hang o bat cu dau. Dieu do mai sac them suc canh tranh va thu nho muc loi nhuan trong rat nhieu nganh cong nghiep. Moi cong ty xuyen quoc gia deu muon ban hang tren toan cau, ban that rong de bu dap muc loi nhuan binh quan tren moi san pham ngay cang nho. Ho co gang dan trai suc san xuat tren toan cau, chia nho cac day chuyen san xuat, chuyen chung sang dong tai nhieu quoc gia, noi co gia tai nguyen va nhan cong re nhat va nang luc hoat dong hieu qua nhat – lam nhu the nang suat se tang, chi phi san xuat giam va suc canh tranh duoc duy tri. Dieu nay giai thich cho viec co nhieu them cac cong ty xuyen quoc gia dau tu vao nhung co so san xuat, hay nhung hang thau o nuoc ngoai san co. Ho lam the khong phai de ton tai trong mot the gioi co nhieu buc tuong, ma thuc ra la de ton tai trong mot the gioi mo. Trong toan cau hoa, cac cong ty xuyen quoc gia ngay cang can phai mo rong ra nuoc ngoai, khong chi de tro thanh nhung nha san xuat hieu qua o cac quoc gia do, ma con de tro thanh nhung nha san xuat gioi tren toan cau.

Nha bao Kevin Maney cua to USA Today co bai tren so bao ngay 24/4/1997 noi ve viec hang may tinh IBM da su dung them nhieu doi tac lam an va chi nhanh o hai ngoai de tro thanh mot nha san xuat toan cau thong minh hon, hieu qua hon trong mot the gioi mo. Maney viet: “Mot nhom chuyen vien lap trinh cua dai hoc Tsinghua o Bac Kinh dang viet phan mem moi bang cong nghe Java. Ho lam viec cho IBM. Sau moi ngay lam viec ho gui bao cao qua Internet sang mot co so cua IBM dong tai Seattle. Tai do cac nha lap trinh cua IBM se tiep tuc cai tien phan mem tren nhung ket qua do roi chuyen tiep, bang Internet, qua chang duong 5.222 dam sang Vien Khoa hoc May tinh o Belarus va Tap doan Phan mem o Cong hoa Latvia. Tu do, ket qua duoc chuyen sang Tap doan Tata o An Do, tu day, ket qua duoc gui tro lai Dai hoc Tsinghua o Bac Kinh vao sang hom sau, ...roi lai Seattle... cho den khi hoan thanh san pham. “Chung toi goi do la Java suot ngay dem”, John Patrick, Pho chu tich ve ky thuat cua IBM nhan xet, ‘tua nhu la chung toi tao ra moi ngay co 48 tieng dong ho tren Internet vay”.

Trong nhung nam 70, hang giay Bata cua Canada co khoang mot chuc nha may tai cac thi truong chu chot tren the gioi, nhung nhung chi nhanh do chi san xuat phuc vu cho thi truong dia phuong noi chung dong chot, lam theo dung thi hieu o dia phuong va hau nhu ban 100 phan tram san pham tai day. Ngay nay, hang giay Nike co the thiet ke mau giay o Oregon va gui, bang email hay fax qua dem, nhung chi tiet mau sua doi sang cac nha may va nha thau o chau A de ho to chuc san xuat theo mau ma moi ngay ngay hom sau.

Qua la nhung con thu sung dai nhu Ford, Cisco, Nike hay Toyota khong chuyen doi von lieng nhanh nhu loai sung ngan, nhung chung cung co the di chuyen tu nuoc nay sang nuoc khac nhanh chong hon la nguoi ta tuong. Phan nhieu nhung dau tu cua chung ngay nay khong bi bo gon vao viec xay dung nha may hay co so san xuat. Chung lap lien minh voi cac don vi dia phuong cua cac nuoc, nhung noi von co san co so san xuat – chung se tro thanh chi nhanh, doi tac va nha thau cho cac cong ty xuyen quoc gia – nhung quan he doi tac nhu vay co the di chuyen tu nuoc no sang nuoc kia, tu doi tac nay sang doi tac khac, quay vong nhanh, tim ra giai phap giam thue huu hieu nhat, su dung phuong tien va suc lao dong co chi phi thap nhat. Cisco co 34 nha may tren the gioi san xuat linh kien cho ho, nhung chi co hai trong so do thuoc so huu truc tiep cua Cisco. Nhung nha may khac la nhung doi tac, gan bo voi ban quyen cua Cisco trong chuyen mau ma thiet ke, linh kien vat lieu va chia se thi truong tren mang Internet. Cisco goi ho la nhung “co so san xuat ao”. Nho co mang dien toan ma cac co so do lien lac chat che tua nhu duoc tap trung vao mot dia diem vay, va hoat dong san xuat duoc di chuyen nhanh chong trong so nhung co so do.

Bay thu sung dai co the va thuong khien cho mot so quoc gia dang phat trien tro thanh doi thu cua nhau. Moi quoc gia dang phat trien deu cuc ky muon co dau tu tu cac tap doan xuyen quoc gia, vi do la co hoi nhanh nhat de ho dai nhay vot trong cong nghe. Nike ban dau da mo cac co so san xuat o Nhat Ban, nhung mot khi nhan thay o do dat do hon, ho da nhay sang Han Quoc, roi sau do la Thai Lan, Trung Quoc, Philippines, Indonesia va Viet Nam.

“Ho la nhung gi chung toi can”, Joel Korn, chuyen vien tu van nguoi Brazil nhan xet ve nhung cong ty xuyen quoc gia. “Chau My La tinh van le thuoc nhieu vao nguon von tu ben ngoai, vi du tru noi dia hoan toan khong du de duy tri tang truong kinh te o muc cao. Nen chung toi can dau tu truc tiep tu nuoc ngoai. Ho [nhung con thu sung dai] cung mang den nhung he tieu chuan quoc te va cac dang cong nghe moi, ho giup chung toi thich nghi voi nhu cau cua cac thi truong khac, ho mang den cac quan he doi tac, chuyen giao cong nghe va chuyen giao thi truong. Neu khong cho ho vao thi cung nhu ban song co don tren mot hanh tinh la vay”, ong ket luan.

Dau rang sinh ra trong thoi Chien tranh Lanh, nen san xuat toan cau lan tran manh me hon, sinh soi nay no khong ngung, trong thoi buoi ngay nay. Theo Ngan hang The gioi, tong san pham tu nhung co so nuoc ngoai cua cac hang xuyen quoc gia tren the gioi tang tu 4,5 phan tram tong san pham quoc noi toan the gioi trong nam 1970 len toi muc cao gap doi, ngay nay. Con so phan tram co ve nho be, nhung con so do-la ma chung dai dien thi that khong lo. Nam 1987, dau tu truc tiep vao cac nuoc dang phat trien chiem 0,4 phan tram tong so GDP cua ho. Ngay nay, con so nay la hai phan tram va tiep tuc gia tang, khong chi o 10 thi truong moi troi day, ma o pham vi toan the gioi. Neu nhin vao nhung chi nhanh nuoc ngoai do nguoi My so huu – nhu co so Ford Motor o Mexico chang han – thi thay nam 1966, ho ban 80 phan tram san pham trong noi dia va xuat 20 phan tram. Ngay nay, ho xuat 40 phan tram san pham va 60 phan tram trong duoc tieu dung trong noi dia. Craig Barrett, Chu tich hang Intel noi voi toi rang hang loat cac dai su va chinh khach o nhieu quoc gia thang nao cung goi dien den Thung lung Silicon cho ong. Ho nhan: “Hay mang nha may cua ong den cho chung toi”.

George St Laurent la Chu tich hang Vitech, mot nha may san xuat may vi tinh do ong sang lap, dong tai bang Bashia, phia bac Brazil. Ong ta la mot thanh vien dien hinh trong bay thu sung dai. Ong ta biet la trong cuong vi cua minh, ong co rat nhieu quyen luc. Mot buoi chieu, St Laurent giai thich cho toi rang ong khong ne ha gi khi dat doi hoi cho chinh phu Brazil ve nhung gi ong can, neu ho con muon ong dong nha may o do, duy tri cong an viec lam o dia phuong va kha nang chuyen giao ky thuat o nuoc nay. Ong noi: “Toi can thay o nuoc nay mot dong tien on dinh de thu hut von tu nuoc ngoai, vi the ho (chinh phu) phai can doi ngan sach, kiem soat lam phat va cat giam bo may chinh phu. Mot trong cac muc tieu cua chung toi la thu hut von dau tu vao nuoc nay. Nhung von dau tu se khong vao neu chu cua chung khong biet gia tri cua nhung dong von do khi ho rut chung ra. [Hon nua] chinh phu can phai thuyet phuc duoc toi rang cac chinh tri gia doi voi dan chung phai duy tri thai do nhu giua khach hang va nguoi ban hang, nhu ban than toi thuc hien. Neu ban la khach hang cua toi, de khien cho ban mua may tinh cua toi, toi thuong phai quy xuong de thuyet phuc ban. Cac chinh tri gia nuoc nay khong nghi nhu vay vi ho khong quen voi cuong vi nguoi ban hang. Ho quen voi viec ai cung phai den quy phuc duoi ngai vang cua ho, va ho chi cho phep nguoi khac duoc huong nhung quyen loi nho nhoi ma ho ban phat”.

Qua nhu nhan xet cua St Laurent, quyen luc gia tang cua Bay Thu Dien Tu chinh la dieu ma cac nha lanh dao truyen thong moi chi bat dau hieu va tuan thu. Toi bat dau thay dieu nay khi sang Mexico vao thoi diem toi te nhat trong cuoc khung hoang dong peso. Dieu do bat dau khi ngoi tren chuyen bay vao dat nay. Khi cuong quit dien vao to khai nhap canh, toi dong thu 3 thi toi chung lai. Dong nay hoi ban lam nghe gi va quy dinh ban khoanh vong tron vao mot trong chin lua chon – khong thay co muc “binh luan vien bao chi” ma chi thay “nong dan”, “lai xe”, “nguoi nuoi gia suc”, va mot lua chon khac la “nguoi so huu trai phieu” –cho thay nhung be tac cua dat nuoc Mexico vao thoi do. Nuoc nay da tro nen le thuoc vao nhung nha dau tu nuoc ngoai, nhung nguoi mua cong trai va trai phieu thuong mai cua ho, de cuu giup kinh te. Chinh vi the co muc “nguoi so huu trai phieu” tren to khai hai quan.

Khong may cho Mexico la nhung nguoi co the khoanh tron muc do thi lai dang bay tro ra, mang theo tien cua ho, va se khong quay lai. Khi den phong van mot vien chuc Ngan hang Trung uong Mexico, dang trong con hoang loan, anh ta hoi toi ve nhung nguoi so huu trai phieu tren toan cau hien dang vut bo cac loai trai phieu cua Mexico. “Vi sao ho gian du den vay? Ho bao thu cho dieu gi vay?” anh ta hoi. Toi khong tai nao giai thich cho anh nay cai canh gian du va phan ung cua mot nguoi My co tien gui tiet kiem khi thay tai san dau tu cua anh ta bi mat gia. Sau do, khi den gap Enrique Del Val Blanco, vien chuc cua Bo phu trach ve nhan dung cua Mexico, toi thay ong noi nang nhu mot nhan vat trong phim Invasion of the Body Snatchers. Ong noi: “Dan o day ai cung cam thay so phan cua ho nam trong tay nguoi nuoc ngoai. Va ai cung muon biet nhung nguoi nuoc ngoai do la ai? Ai nam giu mot the luc nhu vay? Chung toi van nghi chung toi dang tren duong gia nhap the gioi thu nhat (cac nuoc phat trien). Bong nhien moi su deu do be. Mot phut truoc nguoi ta thay Ngan hang The gioi va IMF noi Mexico la mot dien hinh tot nhat. Gio day chung toi lai tro thanh mot hinh mau cua su xau xa? Chung toi dang mat dan kiem soat. Neu khong tim duoc duong ra, chung toi se bi diet vong. Chung toi dau hang”.

Cung ngay hom do, toi di xuyen thanh pho de tim den phu tong thong o Los Pinos de gap Tong thong Ernesto Zedillo, con nguoi cung dang bang hoang ve viec dong peso bi mat gia. Toi khong nho ro ong ta noi gi nhung khong bao gio quen cai khung canh khi gap ong. Toi va dong nghiep duoc mot nguoi linh dua vao, noi len cau thang roi di sau vao ben trong de den van phong tong thong. Duong nhu chang co ai qua lai trong dinh thu nay ca. Chung toi di qua mot cua, mot cua nua roi mot cua nua, cho toi khi gap ban cua mot co thu ky. Co nay chi cho chung toi vao mot van phong nho be tam toi. Buoc vao phong, chung toi thay ngoi co don ben ban lam viec, vi Tong thong Mexico dang thuong thuc ban giao huong “Overture 1812” cua Tchaikovsky tu mot dan stereo. Ong ta co dang ve cua Napoleon sau khi thua tran Waterloo.

Trong thap nien 90, ca mot the he cac lanh tu thoi hau thuoc dia nhu Zedillo, Mahathir, Suharto, tham chi Borris Yeltsin – da nem mui con gian du cua Bay Thu Dien Tu. Khong lay gi lam ve vang lam. Bay thu do khong cu xu nhu nhung ke thu trong nuoc cua cac vi nay. Ho khong the bat giu, kiem duyet, cam doan, mua chuoc, tham chi thuong cung khong nhin thay chung. Mot so vi lanh dao nhu Zedillo tham chi quy phuc truoc chung. Mahathir va Suharto thi dung mot chien thuat khac. Ho chui rua bay thu, to cao chung la nhung hoi am muu, cam ket se tra thu va trong truong hop cua Mahathir, ong da doa se dung toi nhung bien phap kiem soat tai chinh. Mahathir va Suharto lon len trong thoi Chien tranh Lanh, thoi ma it co dip cac sieu cuong thuc su ran day va trach moc truc tiep lanh tu cua the gioi thu ba, vi ho can the gioi nay trong cuoc chien tranh. Nhung mot khi Chien tranh Lanh qua di thi nhung han che nhu tren cung khong con nua. Va ngay nay, nhung con vat tien phong trong bay thu khong cu xu voi cac quoc gia dang phat trien nhu cai loi cu xu cua Bo Ngoai giao (Hoa Ky), Lien hiep quoc hay Phong trao Khong lien ket truoc kia. Bay Thu Dien Tu khong noi chung thong cam voi noi dau cua ban, hay thong cam voi nhung dau thuong cua ban trai qua trong thoi thuoc dia. Chung khong noi rang ban la nguoi doc dao, hay la yeu to on dinh khu vuc, hay hua se khong dong toi ban. Chung co duong huong rieng. Bay Thu Dien Tu da bien doi ca the gioi thanh mot he thong quoc hoi, trong do moi quoc gia ton tai trong lo lang – ho co the bi bay thu bieu quyet bat tin nhiem.

Toi da noi chuyen voi pho thu tuong Malaysia thoi do la ong Anwar Ibrahim, tai Kuala Lumpur nam 1997, khi cuoc khung hoang A chau len toi dinh diem, truoc khi ong ta bi Mahathir loai bo. Anwar noi voi toi rang khi Mahathir to cao nguoi Do thai, Soros va nhung ke am muu khac ve toi da pha gia dong noi te cua Malaysia, thi ong ta va mot so dong nghiep da mang mot to bieu den gap Mahathir va noi, dai khai nhu sau: “Hay nhin vao day, hom thu hai, ong chi trich Soros thi dong ringgit xuong gia tung nay, den thu ba, ong ke toi nguoi Do thai, thi tri gia cua no xuong nua den day. Roi sang thu tu, ong to cao nhung nha dau tu toan cau thi no xuong nua, den day, HAY CAM MIENG LAI!”

Trong truong hop Suharto thi chinh bay thu da giup kich dong mot cuoc noi day, lat do quyen luc cua ong vao dau nam 1998, bang cach lam suy yeu dong noi te va thi truong cua Indonesia khien cho cong chung va gioi quan nhan mat long tin vao tong thong.

Supachai Panitchpakidi, Pho thu tuong kiem Bo truong Thuong mai Thai Lan ngay nay phai mang tren nguoi nhung vet seo ma bay thu gay ra cho nguoi tien nhiem cua ong, nguoi da ra suc dau voi bay thu va da phai chiu thua. Ong noi: “Chung toi mac mot loi – da gan gia tri dong baht Thai Lan voi dong dola lau hon sau thang, ma khong som cho tha noi no”, ong noi ve cuoc khung hoang nam 1997. Dang nhe tai hoa khong den, nhung vi nhung phan ung day chuyen, nen ai cung nhay vao danh hoi dong baht cua chung toi. Thanh ra thay vi mat do 15 hay 20 phan tram gia tri, baht bi mat toi 50 phan tram. Do thi truong da duoc toan cau hoa nen [Bay Thu Dien Tu] biet ro la chung toi luc do dang thieu du tru ngoai te. Lan dau tien chung tan cong vao dong tien cua chung toi la vao thang hai, sang thang ba roi tiep theo vao thang tu. Moi mot dot nhu vay, Ngan hang Du tru cua Thai Lan tung tien ra de bao ve gia tri dong baht, moi lan nhu vay, lai tuyen bo: “Chung ta da thang”. Nhung tren thuc te moi lan nhu vay Thai Lan deu da thua – vi du tru cua Thai Lan da mong dan sau moi lan ung cuu nhu vay. Chung toi nghi the gioi khong the biet duoc luong du tru tien te cua chung toi, dan chung Thai cung khong biet dieu do, chi co thi truong la to tuong. Ban be toi o Singapore va Hong Kong biet duoc dieu do va ho da tinh toan xem du tru cua chinh phu Thai con duoc bao nhieu sau moi lan ung cuu tai chinh. Khi ong hoi chuyen vi cuu Thu tuong thi ong ta se noi rang khong ai bao cho ong ta nhung thong tin nhu vay. Nhung thi truong luc do da phan doan duoc thuc trang cua Thai Lan, chung cung lan ra duoc nhung buoc ngoat – thoi diem ma chinh phu khong tai nao cuu duoc dong tien baht nua. Do chinh la luc chung [Bay Thu Dien Tu] tan cong de bep chung toi”.

De thich ung voi hoat dong cua cac sieu thi tai chinh va bay thu, cac nha lanh dao, dac biet o nhung thi truong moi noi len can xay dung cho minh mot tu duy moi. Trong qua khu, thanh vien cua bay thu thuong tranh nhau lam duyen va cam do cac chinh phu tu ben trong va ben ngoai nuoc. Luc do la thoi diem cac chinh phu la nguoi cam can nay muc. Gio day cac chinh phu thi dua de to cho bay thu rang ho giu duoc on dinh, moi moc va cuon hut bay thu. Vi thoi nay la luc chinh bay thu dung ra cam can nay muc, phan phoi tai nguyen. Xin xay dung mot cau ngan ngu: Lanh dao tren the gioi can phai co loi nghi nhu nhung thong doc (bang o My). Thong doc cac bang cua Hoa Ky ngay nay duoc phep quyet dinh, co quyen han tuong tu quyen han cua tong thong va thu tuong. Ho thinh thoang con co quyen dieu dong luc luong canh ve quoc gia. Nhung nhiem vu chinh cua ho ngay nay la thuyet phuc Bay Thu Dien Tu va cac sieu thi tai chinh den dau tu vao bang cua ho, bang moi cach giu chung o lai do va suot ngay tiep tuc lo lang lam sao cho chung o lai cho lau. Chinh vi the, cac vi truong vung (lanh dao tai dia phuong – thong doc bang) dang la nhung vi lanh dao thuc chat tren the gioi ngay nay. Chinh vi the da co mot vi lanh dao dung bao trum tat ca cac vi lanh dao khac trong ky nguyen toan cau hoa – vi Thong doc cua Hop chung quoc Hoa ky, ong Bill Clinton.

Nhung ong vua, cac nha doc tai, tieu vuong, cac vi Sultan, nhung tong thong va thu tuong – tat ca deu da tro thanh nhung thong doc. Mua thu nam 1997, toi sang Qatar, mot tieu vuong quoc dau lua nho be phia dong Arap Xeut, va duoc moi an trua voi vi tieu vuong, Sheikh Hamad bin Khalifa al-Thani. Ong ta la mot nguoi nho nhan, thong minh nhu mot con cao, nhung la mot con nguoi de ra lenh chu khong phai de tuan lenh. Ong ta hoi toi ve cuoc khung hoang kinh te o Malaysia va Dong Nam A va toi da ke cho ong ve su trung phat cua Bay Thu Dien Tu va nhung sieu thi doi voi Malaysia do loi lam cua ong Mahathir, gom ca viec ong xay toa thap doi cao nhat the gioi. Sheikh Hamad lang nghe roi sau do tuyen bo theo loi mot vi thong doc, chu khong phai la cua mot tieu vuong. Ong noi: “Co le toi khong nen xay cac toa cao oc o day. Vi co the cac thi truong se khong ung y ve dieu do”.

Cung cach trong do cac vi lanh dao, cac ca nhan, cac nha dau tu va cac cong ty hoc hoi de thich ung voi he thong toan cau hoa danh dau mot cot moc moi vao cuoi the ky 20. Nhung co mot dieu toi muon noi: Quy vi van chua tuong duoc buc tranh toan canh dau.

Nhu toi da co giai thich, trao luu dan chu hoa cong nghe, tai chinh va thong tin – lam thay doi cung cach chung ta lien he voi nhau, dau tu va xay dung tam nhin ra the gioi – tat ca da san sinh ra nhung dac diem chu chot cua he thong toan cau hoa ngay nay. Chung thoi bay nhung rao can giua cac thi truong. Chung xay dung nhung he thong de chung ta co the vuon toi nhieu noi tren the gioi va khien chung ta co them nhieu quyen luc, tham chi sieu quyen luc. Chung tao nen nhung moi lien he va moi truong cho Bay Thu Dien Tu sinh soi va mo rong cac sieu thi tai chinh. Chung thoi bay nhung he tu tuong loi thoi va giu lai he tu tuong tu ban chu nghia tren nen thi truong tu do. Chung tao nen nhung tieu chuan ve hieu qua san xuat va hoat dong khien cho moi doanh nghiep hoac phai tuan theo hoac chiu diet vong. Chung pha bo nhung rao can, cho phep cac ca nhan tham gia vao bat cu thuong vu nao. Chung khien con nguoi ta phat trien tu cho suy nghi loi dia phuong truoc roi huong ra toan cau, den loi suy nghi co tam toan cau truoc khi nhin vao pham vi dia phuong.

Chinh Internet la ly do khien toi nhan xet la quy vi thuc ra chua nhin thay duoc toan bo buc tranh toan canh. Su ra doi cua Internet trong giai doan cuoi cua trao luu dan chu hoa tai chinh, cong nghe va thong tin, da dong gop manh me cho toan cau hoa ngay nay. Khi Internet duoc dung dai tra, no tro thanh dong luc chinh, mot thu sieu turbin, thuc day toan cau hoa di toi. Internet se dam bao xay dung cho chung ta mot cach nhin toan cau, khi chung ta duy tri thong tin lien lac, dau tu va hieu biet ve the gioi. Boi vi mot khi vao duoc mang de truy cap, ban co the lien lac, trao doi voi bat cu ai tren the gioi, ban co the bo tien ra dau tu vao bat cu dau, lap mot doanh nghiep voi chi phi hau nhu rat nho. Va mot khi doanh nghiep cua ban duoc thanh lap voi mot trang mang thi tam nhin cua ban phai la toan cau – de tim them khach hang cung nhu de phat hien cac doi thu canh tranh voi ban.

Dau nam 1998 toi den Thung lung Silicon de noi ve mot so diem lien quan toi lap luan tren voi John Chambers, Chu tich Cisco Systems, tap doan san xuat cac loai thiet bi dung de noi mang Internet tren toan cau. Ong ta noi voi toi luc do: “Internet se lam thay doi moi thu. Cach mang Cong nghiep gan con nguoi voi may moc trong nha may, va cuoc Cach mang Internet se gan con nguoi voi tri thuc va thong tin trong cac nha may ao. Va no se tac dong vao xa hoi giong nhu tac dong cua Cach mang Cong nghiep truoc day. No se xuc tien toan cau hoa voi toc do chong mat. Va thay vi phai mat hon mot tram nam de hinh thanh nhu Cach mang Cong nghiep, Cach mang Internet chi phat trien trong vong bay nam”.

Khi Chambers noi nhu vay toi da ghi lai, tham chi trich dan loi noi do trong mot cot bao nhung van chua hoan toan hieu duoc dieu ong noi. Toi nghi ong ta, trong tu cach la mot chuyen vien ky thuat, co the hoi mot chut phong dai. “Vang, u thi...”, toi nghi, “Internet se lam moi thu thay doi. Ai cung noi nhu vay”. Nhung khi bat dau viet cuon sach nay, toi ngay cang nhan thay loi cua ong Chambers noi khong nhung dung, ma con chi dung moi mot phan.

Vai thang sau khi tham Chambers, van phong cua ong ta gui den cho toi mot hop giay, trong do co nhung coc tach, but va ao phong, qua luu niem mang logo quang cao cua moi cua hang Cisco, mang thong diep ma co the ban da thay tren truyen hinh. Thong diep rat don gian. Quang cao cua Cisco tren TV cho thay dan chung gia tre tren khap the gioi, nhin thang vao ong kinh camera, va hoi: “Ban da san sang chua?” Nho lai, khi nhan duoc hop qua cua Cisco, thay thong diep do, toi da nghi: “Thu rac ruoi gi vay? Quang cao gi ma la vay. “Ban san sang?” De lam gi?”

Nhung nam 1999 la nam cua Internet, thoi diem Internet thu hut duoc so luong khach hang lon dang ke va lam thay doi khai niem ve thong tin lien lac va thuong mai va luc do toi hieu chinh xac y nghia cua thong diep cua Cisco: “Ban da san sang chua?” – Internet se tro thanh mot thu e-to lon, kep chat he thong toan cau hoa ma toi da mo ta trong chuong phan nay cua cuon sach – the gioi di nhanh, Bay Thu Dien Tu, sieu thi tai chinh va chiec ao nit bang vang – Internet se kim giu chung, troi buoc toan cau hoa vao tat ca cac ca nhan, khien cho the gioi ngay cang nho be va van dong nhanh hon.

Hay suy nghi ma xem: nho Internet ma chung ta co mot he thong buu dien dai chung tren toan cau, qua do ta gui thu cho nhau. Chung ta cung co mot sieu thi toan cau tren do ta mua va ban. Chung ta cung co mot thu vien toan cau trong do chung ta nghien cuu va mot truong dai hoc pho quat cho tat ca moi nguoi cung theo hoc. Vao nam 1999, hon mot nua dan so Hoa Ky, tren 100 trieu nguoi noi mang Internet. O My khong hiem khi ta gap nhung nguoi vua mua mot cuon sach qua mang, muon mot khoan tien qua mang, mua mot may tinh hay mot chiec xe hoi, cung qua mang. Va khong chi o Hoa Ky. Hay xem An Do. O nhung vung ngheo quanh Thu do Delhi, mot cong ty dien thoai di dong mang ten Usha Group duoc thanh lap, da to chuc nhung doi nhan vien nu mang dien thoai di dong cap phat cho tung nha o nhung khu vuc ngheo kho, thieu thon dien thoai. Sau khi tra mot khoan tien nho, nhung nguoi dan ngheo co the dung dien thoai di dong do goi di cho nguoi than. Nay Usha da lap dat cac trung tam dien thoai cong cong o nhieu lang mac nhu vay – voi kha nang noi mang chi phi thap.

Bo truong Tai chinh Larry Summer thich ke lai cau chuyen sau: “Hoi truoc toi den Mozambique – duoc danh gia la dat nuoc ngheo nhat the gioi – de ban ve viec giam no nuoc ngoai. Trong bua an trua voi dai dien cong dong doanh nhan dia phuong, toi hoi mot thuong nhan ngoi ben canh rang anh ta lam an ra sao roi. Anh ta dap: “Cung kham kha, nhung toi lo cho tuong lai lam”. Khi toi hoi vi sao thi anh tra loi la luc do anh dang la doc quyen cung cap dich vu Internet o Mozambique, nhung lo so la trong tuong lai se xuat hien them dich thu canh tranh trong dich vu cua anh ta va lam giam loi nhuan cua anh”.

Anh ta lo la phai. Thich ung voi giai doan tiep theo trong thoi toan cau hoa do Internet dieu tiet tren mot the gioi thu nho, chuyen dong nhanh hon, chinh la thach thuc to lon doi voi moi chung ta – nhung ca nhan, dat nuoc va cong ty. Trong hai phan tiep theo cua cuon sach nay mang ten – “Ket noi vao he thong” va “Nhung phan ung nham vao he thong” toi se giai thich them ve dieu nay.

Ban da san sang chua?

Thomas L. Friedman

Viet Bao
Tìm hiểu: Bay Thu Dien Tu, Hoa Ky, Thai Lan, New York, Trung Quoc, Goldman Sachs, cac cong ty xuyen quoc gia, cac nuoc dang phat trien, Quoc gia dang phat trien, sieu thi tai chinh, thi truong tai chinh, ngan hang the gioi, toan cau hoa, nha dau tu, cac quoc gia, ngay nay, nam

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Bầy thú điện tử

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Bầy thú điện tử bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Bay thu dien tu

Nhan xet, hay lien he ve tin Bay thu dien tu co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Bay thu dien tu de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tac pham trong chuyen muc Van hoa.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tac pham
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0