Thanh Dien Hai trong cuoc khang chien chong Phap nam 1858 o Da Nang

Tags: Dien Hai, Gia Long, Thanh Dien Hai, Viet Nam, An Hai, Son Tra, Cuoc khang chien chong Phap, Thanh pho Da Nang, di tich lich su, Nguyen Tri Phuong, Nguyen Van Thanh, Vua Tu Duc, Pham The Hien, thong che, dai bac, nam


Thanh Dien Hai trong cuoc khang chien chong Phap nam 1858 o Da Nang

Thanh Dien Hai, mot di tich lich su quan trong cua thanh pho Da Nang, da tung la tien don chong thuc dan Phap ngay tu buoc dau khi chung dat chan len dat nuoc chung ta.

Thanh Dien Hai nam o ta ngan song Han, ve phia tay, tai vung Trem thuoc phuong Thach Thang, duoc xay dung lan dau tien duoi thoi Gia Long, sau do xay lai va doi den dia diem hien con ngay nay.

Vao mua xuan nam Qui Dau, nien hieu Gia Long thu 12 (1813), vua cho dap dai Dien Hai va bao An Hai, dai o ben ta cua bien Da Nang, bao o ben huu, sau khi dai xay xong, den thang 5/1813 vua Gia Long tuan du Quang Nam, den Da Nang xem xet viec bo phong dai Dien Hai, vua con ra lenh cho vet song Ha Than (song Han), cu Nguyen Van Nhu lam An thu cua bien Da Nang va sai quan dong 35 chiec thuyen tam ban de phong thu. (1)

Vua Gia long phai vat va xa gia vao Da Nang chi voi muc dich xem thanh Dien Hai va to chuc luc luong thuy quan de phong thu, chung to nha vua rat quan tam den hai cang nay. So di nhu vay boi vi truoc day, trong nhung ngay con bon ba dung nghiep vua da thay duoc vi tri chien luoc quan trong cua Da Nang, chinh vua da ra lenh cho Nguyen Van Truong dieu quan chiem Quang Nam, Da Nang lam ban dap de tien chiem Phu Xuan. Thang 4 nam Tan Dau (1801) khi thuyen vua vua moi den Cu lao Cham, Gia Long lap tuc chi du cho Nguyen Van Truong dem quan den Da Nang cho lenh roi thuyen cua vua cung den ngay Da Nang de hoi quan cung cac tuong lanh ban ke hoach danh Tay Son. Gia Long nam rat ro vi tri Da Nang tu Vung Thung cho den phong tuyen Cu De, vi vay khi len ngoi, nha vua chu truong tang cuong phong thu duyen hai dac biet la Da Nang, cho dap dai Dien Hai va bao An Hai de tran giu va chon mot vi tuong tai ba giao nhiem vu quan trong nay, nguoi do la Nguyen Van Thanh.

Nguyen Van Thanh que o Quang Dien nhung to tien doi vao Gia Dinh da lau. Ong rat thich doc sach, gioi vo nghe, hoi nho da tung theo cha danh Tay Son giup chua Nguyen. Ong theo pho Gia Long tu nhung ngay con long dong vat va nay day mai do, giup Gia Long lay lai Gia Dinh va lap nhieu chien cong, duoc vua qui trong nen moi viec lon nho deu tham khao y kien cua ong. Sau khi Gia Long thu phuc giang son, thang 9/1802, Nguyen Van Thanh duoc giu chuc Tong tran Bac thanh, kiem quan 11 tran. Nam 1813, ong cung Vu Trinh dua vao bo luat Hong Duc va bo luat cua nha Thanh ma soan ra bo luat Gia Long gom 398 dieu, cung nam do ong duoc cu trong coi xay dai Dien Hai.

Nam sau, Gia Long thu 13 (1814), nha vua lai chuan y cho tu sua dai, nhung dan phu den lam deu duoc phat moi nguoi 1 tien va 2 bat gao moi ngay. (2)

Dai Dien Hai do Nguyen Van Thanh xay khong phai o vi tri hien nay ma no nam gan sat bo bien de kiem soat tau thuyen ra vao va tran giu Da Nang. Mac du dai da tung duoc cam coc, ke da nhung do ky thuat xay dung chua tot, lai them song bien am am ngay dem xoi mon lam cho dai sut lo dan. Dai Dien Hai xay xong duoc 3 nam thi xay ra vu an Nguyen Van Thuyen - con cua Nguyen Van Thanh, do cu nhan khoa Qui Dau (1813) - trong khi xuong hoa tho van voi ban be da co cau tho bi coi la ham y boi nghich: "Thu hoi nhuoc dac son trung de, Ta nga kinh luan chuyen hoa co". (Hoi nay neu duoc chua trong nui, giup ta xep dat chuyen co tao hoa), Le Van Duyet von khong ua Thanh, dem cau tho ay dang len vua. Van chuong tu co vo bang co, Thanh bi lien luy va bi buc den noi phai uong thuoc doc tu tu vao nam 1817.

Nguoi xay dai da ra di vi su ham hai doc ac cua con nguoi va dai Dien Hai cung khong the dung vung truoc suc tan cong du doi cua thien nhien, dai ay chi ton tai von ven co 10 nam, den nam 1823 vua Minh Menh phai cho xay lai vi nha vua da nhan thay "dai do la de giu vung bo bien, lam manh the nuoc" nen khong so vat va, chang tiec tien cua, quyet tam xay dung dai moi. Rut kinh nghiem cua tien trieu, Minh Menh sai nguoi ngam do hinh the, nghien cuu dia hinh ki cang va cho doi dai lui ve phia nam 50 truong, chon cho dat cao rong xay dai de tranh su xam thuc cua bien. Nha vua giao cho Pho do Thong che Ta dinh quan than sach la Nguyen Van Tri va Tham tri bo Binh Nguyen Khoa Minh trong coi. Moi dan phu xay dai mot thang duoc tra 3 quan tien va 1 phuong gao, cu 51 dan phu cho dat mot vien dau muc moi thang duoc nhan 3,5 quan tien 1 phuong gao va cu 500 dan phu cho dat mot nguoi quan linh, moi thang cap cho 5 quan tien 1 phuong gao. Vua con ha chi rang, phao dai Dien Hai, tru nhung da them, da lat la so con lai, truoc da cho tai den de xay khong ke, con thieu bao nhieu cho phep quan dinh lieu bat lay mot tram dan phu cung voi tho da di dao lay da de xay dung, bat dau tu ngay khoi cong, moi nguoi, moi thang duoc phat cho 1 quan tien, 1 phuong gao (3). Dai Dien Hai lan nay duoc xay kien co hon, cao 12 thuoc, ngoai quach cao 7 thuoc, co mot ky dai, 7 dai bac, trong dai co dung nha quan tru phong va kho thuoc dan. Cung trong nam nay (1823), vua con cap cho vien quan giu dai 3 la co vang de treo vao cac tiet Thanh tho, Van tho, Nguyen Dan, Doan duong va ngay mong mot, ngay ram. Tru thuyen buon qua lai khong ke, pham khi trong thay tau thuyen cua cac thanh dinh tran di van tai cua cong cung la tau thuyen cua Tay Duong hoac di qua ngoai bien, hoac dau o ben song deu nen treo co de trong vao cho oai. Dieu nay cho pham le vinh vien (4). Nam Minh Mang thu 15 (1835) dai Dien Hai duoc doi ten thanh thanh Dien Hai va nam Thieu Tri thu 7 (1847) thanh duoc xay dung moi, lon hon, chu vi 139 truong, cao 11 truong 2 thuoc, hao sau 7 thuoc, co 2 cua, cua chinh nhin xuong song Han, cua phu o phia Nam, 1 ky dai, 30 u sung lon. Thanh duoc xay bang gach, do ky su Olivier Puymanuel nguoi Phap, thiet ke ,theo kieu Vauban, thanh hinh vuong co bon goc loi, duoc bao boc boi hai lop tuong, giua co hao sau, muon vao thanh phai di qua chiec cau bang gach bac ngang qua hao.

Thanh Dien Hai la mot phao dai kien co de tran giu Da Nang, nhat ky cua mot si quan Phap tham chien trong tran danh Da Nang, ghi ngay 20/11/1858 da noi ve thanh Dien Hai nhu sau: "Phao dai phia Tay va cac cong su khac duoc sua chua lai kha hoan hao. Phao dai nay tung duoc trang bi dai bac co lon bang sat va bang dong. Dai bac bang dong duoc dat tren gia sung cao. Trang bi phao binh cua ho rat hoan chinh va tot hon nhieu so voi gi toi thay o Trung Hoa. Phao dai phia Tay gom mot xuong phao binh luc chien, nhung dai bac bang dong co 6 va 9, gia sung dat tren nhung banh xe cao rat phu hop voi duong sa go ghe cua xu nay... Cach bo tri hao luy va sung ong noi tren chung to chinh quyen An Nam chuan bi san sang cho mot cuoc chien se phai xay ra...". (5)

Cuoc chien da xay ra o Da Nang nam 1858 vi tu the ky thu 17, Hai quan Phap van chua co mot cho tru an nao trong cac bien gan Trung Hoa de tau thuyen dong thuong truc noi day co the tiep te luong thuc, sua chua ro thung, dua len bo cham soc nhung ke dau yeu. Do thuyen cua ho thuong xuyen qua lai vung nay nen ho muon chiem mot vi tri de lam diem tua cho chien ham va thuong nghiep cua minh, voi y do do, Viet Nam chinh la noi thuan tien nhat de dat can cu hanh quan sang Trung Hoa, vi the ho da khai chien voi nuoc ta va Da Nang da tro thanh vi tri tien tieu.

Da Nang co mot vi the het suc quan trong doi voi Viet Nam cung nhu vung bien Dong vi the tu thoi chua Nguyen, de quoc Phap da nhieu lan dom ngo, Dumond, Giam doc Cong ty Dong An Phap, sau khi den Dang Trong xem xet tinh hinh nam 1748, da kien nghi vua Louis XV nen danh chiem Cu Lao Cham. Richelieu, giam doc cac thuoc dia, bo truong Hai quan Phap da phai dai ta hai quan Kergariou chi huy tau Cybele toi Da Nang vao thang 12/1817, Kergariou da tiep xuc voi cac quan lai nguoi Phap dang phuc vu duoi trieu Gia Long la Philippe Vannier va Jean-Baptiste Chaigneau nhung ong khong duoc yet kien vua Gia Long vi nha vua dang benh. Sau do, chinh phu Phap lai phai hai chien ham khac den Da Nang vao thang 4 nam Tan Ty (1821) va thang 12 nam Giap Than (1824) dang thu len vua xin thong thuong. Trong nhung nam 1830, 1836, 1838 nhieu chien thuyen Phap da cap ben Da Nang. Thang 4/1837, hoang de Napoleon III da thanh lap mot Hoi dong Nghien cuu Viet Nam, Hoi dong nay da de trinh len nha vua y kien nen danh chiem Viet Nam vi ba loi ich ton giao, chinh tri va kinh te va can bi mat chuan bi mot doi quan vien chinh hung manh de thon tinh cac cang Da Nang, Sai Gon va Ke So (6). Napoleon III da chi thi cho Thuong thu Bo Ngoai giao Phap Walewski lap doi quan vien chinh sang Viet Nam. Ngay 16/7/1857, Walewski chu toa hoi dong thuong thu, hoi dong nay ra quyet dinh can thiep vao Viet Nam va ngay 25/11/1857 chinh phu Phap giao cho pho Do doc Hai quan Rigault de Genouilly duoc toan quyen hanh dong, thang 1/1858, R.d.Genouilly nhan duoc chi thi tu Paris nhung sau khi cung voi nguoi Anh can thiep thanh cong vao chien truong Trung Quoc ong moi quay ve Da Nang. (7)

Chieu ngay 31/8/1858, muon co vua Tu Duc sat hai va nguoc dai cac giao si de xam chiem nuoc ta, lien quan Phap va Tay Ban Nha voi nhieu chien ham trang bi vu khi toi tan va tren 2000 quan linh duoi quyen chi huy cua Rigault de Genouilly da tien den cua Han. Phap danh Da Nang, thanh Dien Hai cung nhu cac can cu phong thu cua quan ta tai Da Nang da nam trong muc tieu phao kich cua dich. Trong 2 lan lien quan Phap-Tay Ban Nha danh Da Nang, chung da tan cong thanh Dien Hai 3 dot:

Dot 1: Sang ngay 1/9/1858, Rigault de Genouilly goi toi hau thu cho quan Tan thu Da Nang doi phai dau hang va nop cac don luy cua ta cho Phap va han trong 2 gio dong ho phai phuc dap. Ben ta khong tra loi, Rigault de Genouilly ra lenh phao kich vao cac co so phong thu cua quan ta quanh vinh Da Nang, cac thanh Dien Hai, An Hai bi dai bac cua dich tu cac chien ham ban vao. Sau nua gio bi ban pha du doi, cac phao dai cua ta da im tieng, quan Phap-Tay Ban Nha tu cac tau Nemesis, Phlegeton, Primauguet va mot nua so quan cua doi cong binh Phap duoi su chi huy cua Dai ta Reynaud do bo len bo, ho vua tien danh vua ho vang "Hoang de van tue" ca ngoi Napoleon III. Mac du quan ta khang cu manh me nhung lan luot thanh An Hai cung cac phao dai Phong Hai, Tran Duong cung cac don Nhat, Nhi, Ba, Tu lot vao tay dich. Den chieu ngay 1/9/1858 Phap da chiem giu ban dao Son Tra va thanh An Hai, con thanh Dien Hai bi hu hai mot phan nhung quan ta van lam chu.

Dot 2: Sang ngay 2/9/1858, quan Phap-Tay Ban Nha su dung chien ham El Cano va 5 phao ham Alarme, Avalanche, Fusee, Dragonne, Mitraille do dai ta Reynaud chi huy, dong loat na phao tan cong thanh Dien Hai lam sap mot goc thanh, kho thuoc sung bi no. Sau nua gio chong tra quyet liet, quan ta buoc phai rut lui vi thanh bi hu hai nang va vu khi tho so, lac hau, dai bac la loai dai bac co gay tieng no lon va sat thuong, quan linh chu yeu la dung giao dai, mot so it duoc trang bi sung dieu thuong giong nhu sung kip, khong chong noi voi vu khi toi tan cua dich. Thieu ta Jaureguiberry chi huy mot doan tau tien vao song Han, cho quan do bo chiem thanh Dien Hai va cac don phu can. Chung pha huy cac kho tang, khi gioi, thu gan 450 dai bac bang dong va gang cua quan ta roi rut ve can cu Son Tra, khong dam o lai vi so quan ta phan cong bat ngo. Su kien trong dai nay da duoc nguoi dan Da Nang noi len trong nhung bai ca dao, dac biet la nhung bai ve:

Tai nghe sung no cai dung,
Tau Tay da den vung Thung hom qua.
(ca dao)

Than cong no ban
Dan no dung dung
No ban lung tung
Vao thanh Da tran
Cho quan xam lan
Do bo Son Tra
Lenh ong dai ta
Danh giap la ca
Tay chet be bon
Nam tau long lon
No na than cong
Dan no dung dung
Bon phuong tam huong
Linh trieu hoang via
Bo chay tu tung
Quan tuong deu lo
May day quan kho
Cung deu bo chay.

Bai ve da phan anh kha day du dien tien cua tran danh, tuy quan ta da anh dung xong vao danh giap la ca voi dich, nhung hoa luc manh me cua dich da lam quan ta phai nao nung, roi loan hang ngu roi bo chay.

Khi Thong che Le Dinh Ly dan 2000 cam binh tiep vien vuot deo Hai Van den Da Nang thi hai thanh An Hai va Dien Hai da bi mat, ong dat so chi huy tai lang Nghi An, huyen Hoa Vang. Ngay 6/10/1858,Jaureguiberry chi huy mot doan tau nguoc song Han tan cong vao cac cu diem cua ta o huu ngan, vay ham don My Thi, Thong che Le Dinh Ly dan quan chong dich o lang Cam Le. Quan ta chien dau dung cam nhung khong the duong dau noi voi vu khi toi tan cua dich, nhieu binh si bi trung dan, Thong che Le Dinh Ly bi thuong nang roi vai ngay sau hy sinh. Tinh hinh Da Nang ngay cang kho khan hon, vua Tu Duc ben cu Nguyen Tri Phuong dang lam Kinh luoc su o Luc tinh ve lam Thong che quan vu Quang Nam, Tong Phuoc Minh lam De Doc quan vu va dieu Tong doc Pham The Hien o Dinh Tuong-Bien Hoa ve Da Nang lam Tham ta quan vu. Thong che Nguyen Tri Phuong cho xay dap thanh luy kien co de ngan chan quan dich tu phia bien va cung Tham ta quan vu Pham The Hien cho dap phong tuyen Lien Tri vao thang 12/1858, gom mot he thong don, luy dai 3km doc huu ngan va ta ngan song Han, khu vuc Da Nang, tren do dat cac vong lau va xich hau de ung cuu cho nhanh chong, kip thoi. Sau khi don Lien Tri duoc xay vao thang 1/1859, Thong che Nguyen Tri Phuong cho dap mot luy dat chay tu thanh Dien Hai bao quanh cac don Hai Chau, Phuoc Ninh, Thac Gian, ben ngoai luy la nhung ho sau dao theo kieu chu pham, cam day chong tre vot nhon, tren day bang vi tre phu dat va trong co nguy trang, phia sau luy co quan mai phuc, san sang chien dau. Duoi quyen chi huy cua Thong che Nguyen Tri Phuong, phong tuyen Da Nang duoc giu vung, dich khong the mo rong them vung chiem dong. Quan Phap-Tay Ban Nha sau nam thang chiem ban dao Son Tra va may lang ven bien khong nguoi o, da phai doi mat voi mot thuc te vo cung khac nghiet: thoi tiet nang nong, cac lang da bi pha sach, dan chung da tan cu, quan si phai cang leu ma o, cuoc song thieu thon, nhieu chung benh nguy hiem lan tran nhu benh kiet ly, sot ret nga nuoc, nhat la benh dich ta, them vao do, giao dan khong noi day tiep tay cho Phap nhu Giam muc Pellerin da bao cao khien mau thuan giua Rigault de Genouilly voi Giam muc Pellerin den muc khong the giai quyet duoc lam cho R.d.Genouilly cang that vong. Truoc tinh hinh do ngay 2/2/1859 R.d.Genouilly roi Da Nang dem quan vao Nam danh chiem thanh Gia Dinh, chi de lai mot so it quan va vai chien ham giao cho dai ta Hai quan Faucon o lai Son Tra de giu vung dat da chiem duoc.

Tu khi R.d. Genouilly di vao Nam bo, Thong che Nguyen Tri Phuong va Tham tan Pham The Hien ra suc cung co lai phong tuyen nhat la thanh Dien Hai. Phong tuyen nay keo dai 3km tu thanh Dien Hai den don Nai Hien.

R.d. Genouilly sau khi chiem duoc thanh Gia Dinh ngay 18/2/1859, de lai mot luc luong nho giao cho trung ta Hai quan Jaureguiberry tran giu roi tro ra Da Nang ngay 15/4/1859, sau do lien tiep mo nhung dot tan cong quan ta.

Dot 3: Ngay 20/4/1859, R.d.Genouilly cho quan do bo len ta ngan song Han, tan cong du doi thanh Dien Hai. Quan ta duoi su chi huy cua Thong che Nguyen Tri Phuong anh dung chien dau nhung hoa luc cua dich qua manh, quan ta phai rut lui. Quan dich chiem thanh Dien Hai, dat tai day 5 khau dai bac 30 ly de lam ban dap danh chiem cac phong tuyen cua ta.

Ba nam danh Da Nang tu 1858-1860 voi tinh than chien dau dung cam cua quan dan ta, thuc dan Phap chang nhung da khong thuc hien duoc ke sach "danh nhanh thang nhanh" chiem Da Nang nham mo duong ra Hue ma con bi hao ton luc luong, quan linh phan chet tran, phan chet dich rat nhieu, cuoi cung phai rut khoi Da Nang ngay 23/3/1860 de lai tren ban dao Son Tra mot nghia trang voi ngot mot nghin ngoi mo.

Sau khi quan dich rut khoi Da Nang, vua Tu Duc da ra lenh sua lai thanh Dien Hai va doi ten la Don Dien Hai.

Hon mot tram nam da troi qua, thanh Dien Hai van ton tai voi thoi gian, van im lim nam ben duong Tran Phu nhu mot chung tich lich su tham nhac nho moi nguoi hay nho ve nhung nam thang dau thuong nhung anh dung cua nhan dan thanh pho Da Nang trong cuoc chien chong xam luoc bao ve que huong, dat nuoc.

Hien nay, thanh Dien Hai da duoc cong nhan la di tich lich su-van hoa quoc gia va dang duoc trung tu phuc che.

Tham khao theo:
1) Dai Nam thuc luc chinh bien,Tap IV, tr. 182
2) Kham dinh Dai Nam hoi dien nhu le,Tap V, tr. 545
3) Sdd, Tap V, tr. 546, 547
4) Sdd,Tap X, tr. 238
5) Nguyen Phan Quang, Cuoc vien chinh den Cochinchine, Tap chi Khoa hoc va Phat trien, so 60 nam 1999, tr. 29
6) Phan Quang, Viet Nam Phap thuoc su, tr. 131
7) Yoshiharu Tsuboi, Nuoc Dai Nam doi dien voi Phap va Trung Hoa 1847-1885, tr. 71, 72

Chau Yen Loan

Viet Bao

Tìm hiểu: Dien Hai, Gia Long, Thanh Dien Hai, Viet Nam, An Hai, Son Tra, Cuoc khang chien chong Phap, Thanh pho Da Nang, di tich lich su, Nguyen Tri Phuong, Nguyen Van Thanh, Vua Tu Duc, Pham The Hien, thong che, dai bac, nam

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Thành Điện Hải trong cuộc kháng chiến chống Pháp năm 1858 ở Đà Nẵng

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Thành Điện Hải trong cuộc kháng chiến chống Pháp năm 1858 ở Đà Nẵng bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Thanh Dien Hai trong cuoc khang chien chong Phap nam 1858 o Da Nang

Nhan xet, hay lien he ve tin Thanh Dien Hai trong cuoc khang chien chong Phap nam 1858 o Da Nang co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Thanh Dien Hai trong cuoc khang chien chong Phap nam 1858 o Da Nang de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tim hieu trong chuyen muc The gioi.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tim hieu
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0