Kenh dao Panama va mot the ky bien dong

Tags: Dai Tay Duong, Thai Binh Duong, Kenh dao Panama, Tong thong My, duong huyet mach, sot vang da, hiep uoc, khu vuc, xay dung, vung dat, bien dong, khao sat, nam, viec, chinh


Vi tri kenh dao Panama.
Vi tri kenh dao Panama.

Kenh dao Panama la con duong huyet mach noi giua Thai Binh Duong va Dai Tay Duong. Chinh do vi tri chien luoc nay ma no co mot lich su day thang tram trong suot gan 100 nam qua.

Khi nha tham hiem Tay Ban Nha, Vasco Nuez de Balboa, dat chan toi Panama nam 1513, ong chi nghi den viec bien vung dat moi nay thanh lanh tho cua nuoc minh ma khong biet rang no con co y nghia lon hon nhieu ve mat giao thong. Hai thap nien sau, vao nam 1534, Vua Charles I cua Tay Ban Nha, trong mot no luc tim kiem con duong thong giua Dai Tay Duong voi Thai Binh Duong, da ra lenh cho thong doc Panama khao sat doan hep nhat cua eo dat nay de xay dung kenh dao. Nhung vien thong doc bao cao lai rang y tuong nay la khong the thuc hien duoc. Phai hon 300 nam sau, viec dao mot con kenh thong giua hai bien moi duoc Phap va My khoi dong lai.

That bai cua nguoi Phap

Hang ngay co rat nhieu tau thuyen qua kenh dao Panama.
Hang ngay co rat nhieu tau thuyen qua kenh dao Panama.

Phap la nuoc tien phong trong viec khao sat xay dung kenh dao Panama. Nam 1878, Hoi Dia ly Paris da ky mot hiep uoc voi Colombia (khi do Panama la mot tinh cua Colombia) ve viec dao mot con kenh tu vinh Limon ben bo Dai Tay Duong toi thanh pho Panama ben bo Thai Binh Duong. Nhung tien trinh xay dung kenh dao cua nguoi Phap phai dinh lai vi khong thong nhat duoc phuong an ky thuat. Hon nua, nhung nguoi xay dung khong co phuong phap nao de doi pho voi nan sot ret rung va benh sot vang da gay thuong vong hanh loat cho cong nhan.

Nam 1894, Lucien N.B. Wyse, nguoi tung tham gia khao sat kenh dao va thuong thuyet voi Colombia truoc day, lai mot lan nua bat tay vao viec xay dung kenh dao Panama. Lan nay, cong ty cua ong thuc hien phuong an xay hai ho nuoc o hai dau kenh va 8 cua cong kieu au thuyen o giua. Day la cach toi uu ma ve sau nguoi My van su dung, nhung do tinh hinh tai chinh eo hep nen cuoi cung cong ty Wyse cung phai bo do cong viec.

My vao cuoc

Kenh dao Panama va mot the ky bien dong
Tong thong My Theodore Roosevelt.

Tong thong My Ulysses S. Grant quan tam den viec dao mot con kenh o Panama tu nam 1852, khi ong qua eo dat nay thoi con la mot dai uy quan doi My. Nam 1869, Grant da cho khao sat de tim mot khu vuc kha thi thuc hien y dinh do. Mac du cuoc khao sat tap trung vao 3 khu vuc, trong do co Panama va Nicaragua, nhung van khong thu thiet ke nao kha quan.

Den thoi tong thong William Mckinley, ong quyet dinh tap trung khao sat xay dung mot con kenh o Nicaragua. Nhung vi thong thong nay da bi am sat nam 1901 khi moi viec con dang do. Nguoi ke nhiem ong la Theodore Roosevelt da quay tro lai eo dat Panama, sau khi duoc thuong nghi si dang Cong hoa day quyen luc cua bang Ohio la Mark Hanna kien tri thuyet phuc.

Tuy nhien, Colombia da tu choi ban quyen xay dung kenh dao o Panama cho My. Truoc su viec do, Washington hau thuan cho cuoc noi day cua nguoi Panama va giup nuoc nay tuyen bo doc lap vao nam 1903. Ngay sau do, Roosevelt da gay suc ep voi chinh quyen non tre de ky mot hiep uoc, trong do cho phep My dao kenh va thiet lap mot vung dat goi la “khu vuc kenh dao”, co chieu rong 16 km bao quanh con kenh va coi do la lanh tho cua My. Doi lai, My se dam bao cho nen doc lap cua Panama va tra cho Chinh phu Panama 10 trieu USD cung voi 250.000 USD moi nam; so tien nay se tang len hang nam.

De tien hanh cong viec, truoc het quan doi My cu dai ta William Gorgas, nguyen la bac si phau thuat, den Panama de xu ly can benh sot ret rung va sot vang da. Day la mot bac si co nhieu kinh nghiem trong viec dieu tri nhung can benh vung nhiet doi. Sau mot thoi gian lam viec cung voi dong nghiep la thieu ta Walter Reed, bac si Gorgas da thanh cong trong viec tieu diet benh sot vang da va giam dang ke ty le sot ret o Panama. Nhu vay, hai chuong ngai cho cho viec xay dung kenh dao da duoc nguoi My loai bo, chi con kho khan thu 3 la dia hinh.

Nhung cuoi cung nguoi My cung da thanh cong sau 10 nam rong ra, voi su lao dong cat luc cua hon 70.000 cong nhan. 5.600 trong so do da thiet mang vi tai nan lao dong. Tong chi phi cho toan bo cong trinh la 400 trieu USD theo thoi gia luc do. Ngay 15/8/1914, kenh dao Panama chinh thuc duoc khai thong ngay khi Chien tranh The gioi I vua bung no.

Con kenh nay co chieu dai gan 80 km, chay tu thanh pho Panama ben bo Thai Binh Duong toi Colon ben bo Dai Tay Duong. Su ra doi cua no la mot cuoc cach mang trong giao thong duong bien cua the gioi. Hai trinh tu Thai Binh Duong sang Dai Tay Duong va nguoc lai da duoc rut ngan xuong hang chuc nghin km. My la nuoc co luu luong tau thuyen di qua kenh dao Panama nhieu nhat the gioi: Uoc tinh 12% so hang hoa, dac biet la dau mo, van chuyen bang duong bien cua My da di qua day.

Nhung bien dong o kenh dao Panama

Mot goc kenh dao Panama.
Mot goc kenh dao Panama.

Khi kenh dao Panama duoc khanh thanh va nhung dieu khoan trong hiep uoc ky voi My nam 1903 co hieu luc, thi nuoc cong hoa Panama non tre bat dau gap phai kho khan: Ngay cang co nhieu nguoi dau tranh chong lai viec nguoi My chia cat nuoc ho qua con kenh. Viec My nhung tay vao cuoc bau cu o Panama, cung hang loat hanh dong can thiep cua Washington vao cac cuoc no day o day giua nhung nam 20 cang lam cho thai do chong doi tren manh me hon. Do bi suc ep, nen tu cuoi nhung nam 20 cua the ky XX, My thuc hien chinh sach khong can thiep vao Panama. Chinh vi vay, khi no ra cuoc dao chinh dam mau o Panama nam 1931, do Arnufo Arias Madrid cam dau, My da dung ngoai cuoc.

Mac du vay, su co mat cua My tai Panama van vap phai su phan doi manh me cua quan chung o day. Cuoi nam 1941, tong thong Panama Arnulfo Arias da bi phai quan su trong nuoc dao chinh, giua luc My dang doi thiet lap cac can cu quan su ben trong lanh tho Panama de chuan bi cho Chien tranh The gioi II. Nguoi ke nhiem Arias - Ricardo de la Guardia - da dap ung yeu cau cua My. Con nhan dan Panama thi van kien quyet dau tranh chong lai y dinh mo rong vung dat chiem dong cua My, yeu cau co quan lap phap nuoc nay phu quyet moi hiep uoc lien quan.

Sau nam 1945, tu lenh luc luong Canh sat quoc gia - Jose Antonio Remon - gianh chien thang trong cuoc bau cu va tro thanh tong thong Panama. Ong Remon da no luc dam phan voi My de ky mot hiep uoc moi, nham tang luong co phan cua Panama trong so thue thu duoc tu kenh dao Panama. Nhung vi tong thong nay lai bi am sat nam 1953, hai nam truoc khi hiep uoc duoc thuc hien.

Viec quoc huu hoa kenh dao Suez cua Ai Cap nam 1956, cong voi tuyen bo cua ngoai truong My John Foster Dulles cho rang, vung dat o “khu vuc kenh dao” thuoc chu quyen lanh tho cua My, cang lam cho quan he giua Washington va Panama them cang thang. Giua nhung nam 50, sinh vien Panama lien tiep bieu tinh, doi My tra kenh dao. Khi nhung nguoi noi day de doa tien hanh mot cuoc “xam chiem hoa binh” vung dat “khu vuc kenh dao”, My da tang cuong binh linh toi day de doi pho. Ho cung cho xay dung mot hang rao kien co doc hai bo cua con kenh va bao quanh vung dat duoc coi la “khu vuc kenh dao” ke tren.

Su cang thang len den tot cung vao thang 1/1964, khi hoc sinh My o Truong trung hoc Balboa, trong khu vuc kenh dao, khong chiu treo co Panama canh co My. Nhieu nguoi Panama rat phan no da mang theo quoc ky, tran vao khu vuc nay va gay nao loan suot 3 ngay lien. Ket qua la 23 nguoi Panama va 4 linh thuy danh bo My thiet mang.

Sau su kien nay, chinh quyen Panama tuyen bo cat dut quan he ngoai giao voi Nha Trang. Truoc tinh hinh do, tong thong My Lyndon B. Johson phai xuong nuoc, dong y chuan bi cho viec ky ket mot hiep uoc moi ve kenh dao Panama va khu vuc xung quanh. Nhung cuoc dam phan chua bao gio di den thong nhat. Nam 1968, Anulfo Arias tai dac cu chuc tong thong Panama. Ngay sau khi cam quyen, ong da doi My hoan tra vo dieu kien vung dat ma ho dang kiem soat. Tuy nhien, vi tan tong thong lai bi gioi quan su ha be chi sau do co 11 ngay.

Hiep uoc moi ve kenh dao Panama

Sau cuoc dao chinh, tuong Omar Torrijos Herrera thuoc quan doi Panama da len lam tong thong. Nam 1971, vi tong thong nay da khoi dong lai cac cuoc dam phan voi My. Tuy nhien, vu be boi Watergate da lam gian doan cac no luc giai quyet van de kenh dao Panama.

Tong thong My Jimmy Carter va nguoi dong nhiem cua Panama - Omar Torrijos Herrera bat tay sau khi ky ket hiep uoc Panama nam 1977.
Tong thong My Jimmy Carter (trai) va Tong thong Panama Omar Torrijos Herrera bat tay sau khi ky ket hiep uoc Panama nam 1977.

Ngay 7/9/1977, 9 thang sau khi nham chuc tong thong My, Jimmy Carter da cung nguoi dong nhiem Panama - Omar Torrijos - ky hai hiep uoc ve kenh dao Panama. Hiep uoc thu nhat bai bo vung dat goi la “khu vuc kenh dao”, bat dau tu ngay 1/10/1979, va chuyen quyen quan ly cho chinh phu nuoc so tai, dong thoi chuyen giao con kenh cho Panama tu ngay 31/12/1999. Hiep uoc thu hai cam ket duy tri su trung lap cua kenh dao Panama, ngay ca khi co chien tranh no ra de dam bao luu thong cua nganh hang hai quoc te.

Nhung giua luc moi viec dang tien trien tot dep thi tong thong Omar Torrijos lai thiet mang trong mot vu tai nan may bay nam 1981. Tu do, Panama lai roi vao mot thoi ky bat on moi. Dai ta Manuel Noriega, cuu tu lenh luc luong Canh sat mat va la mot nhan vat chiu su chi phoi cua Cuc Tinh bao Trung uong My (CIA), len nam quyen. Tiep theo do la hang loat cac bien co xay ra o Panama, trong do co su kien nam 1989, khi quan doi My do bo tan cong nuoc nay, va vu tong thong duong nhiem Noriega bi bat ve toi buon lau ma tuy.

Hien nay, tinh hinh o Panama da tam lang xuong voi viec chuyen giao thanh cong chu quyen kenh dao cho chinh phu so tai, ngay 31/12/1999. Thoi gian qua, duoi su lanh dao cua nu Tong thong Mireya Moscoso, nuoc Trung My nay to ra co nang luc trong viec quan ly con kenh co luu luong tau thuyen day dac nhat the gioi nay.

(Theo An Ninh The Gioi)

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

Chủ đề liên quan

TIN Thế Giới NỔI BẬT

Tin Thế giới nổi bật tuần qua (từ 19/10-25/10)

Vụ xả súng kinh hoàng tại tòa nhà quốc hội Canada; Hải quân Thụy Điển đã phát động một cuộc săn tìm tàu lạ trên biển; Giải mã một loạt diễn biến bí ẩn ở Triều Tiên; Bình luận xung quanh việc Trung Quốc mở rộng bãi Đá Chữ Thập ở Trường sa; ... là những tin tức nổi bật trong tuần qua.

Tìm hiểu: Dai Tay Duong, Thai Binh Duong, Kenh dao Panama, Tong thong My, duong huyet mach, sot vang da, hiep uoc, khu vuc, xay dung, vung dat, bien dong, khao sat, nam, viec, chinh

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Kênh đào Panama và một thế kỷ biến động

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Kênh đào Panama và một thế kỷ biến động bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Kenh dao Panama va mot the ky bien dong

Nhan xet, hay lien he ve tin Kenh dao Panama va mot the ky bien dong co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Kenh dao Panama va mot the ky bien dong de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tim hieu trong chuyen muc The gioi.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tim hieu
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0