Chieu chieu noi nho trong ca dao

Ngot ngao dan ca

Lien quan den buoi chieu, ca dao co nhieu cau truc pho bien nhu: chieu chieu, chieu hom, chieu nay... “Chieu” la khoang thoi gian gan toi, truoc khi bong hoang hon do xuong, mang trang thai tinh, hay goi buon.

Day la thoi gian ranh roi nhat trong ngay, la thoi diem cua gap go, doan tu, tro ve (con chim dao dat bay ve to, thuy trieu cung voi va ve voi bien, con nguoi cung tro ve voi mai am, cho dua cua long minh la tinh yeu va tinh cam gia dinh). Ay vay ma vao thoi diem ay, cac chang trai, co gai co don xa cach nguoi thuong, con nguoi phu nu lay chong xa que thi bo vo noi dat khach que nguoi. Vi vay khi cau hat cua ho vang len la ca mot khoang troi nho thuong nhuc buot, la nhung khoang trong vo hinh, la nhung loi tam su thiet tha chan tinh.

Day la loi cua co con gai nho me:

Chieu chieu ra dung ngo sau

Trong ve que me ruot dau chin chieu

Chieu chieu! Not nhac da dao dau cho mot motip goi buon. Dang sau not nhac ay hien len chan dung mot co gai voi mot noi buon khac khoai. Noi buon cua mot co gai moi ve nha chong con la lam chua quen, trong long con cao bao noi nho ve gia dinh, cha me va nhung ky niem dep. The la chieu nao cung vay, co len  ra ngo  sau nha, noi it nguoi lai qua, it ai de y, o do co co the tranh moi con mat do xet de tha hon qua nhung noi nho, de “trong ve que me”. Ma co xa xoi gi cho cam. Co khi chi cach co mot quang dong ma hoa ngan dam tit mu, boi mot le thoi phong kien nguoi con gai co chong la dong khung cuoc doi minh o nha chong. Bai ca dao mo ra la “chieu chieu” khep lai la “chin chieu” nhu dong chat tat ca nhung con duong ma co co the ve voi me. That xot xa cho than phan nhung nguoi phu nu thoi phong kien.

O mot loi ca khac noi nho da tro thanh noi dau tot cung khi nguoi con gai cham vao man suong cua su mat mat:

Chieu chieu xach gio hai rau

Ngo len ma me ruot dau nhu dan

Hinh anh nguoi me da tan vao khoi suong cua hoai niem. Chi con lai trong trai tim nguoi con gai xa que mot noi dau khong bao gio lanh lan. Noi dau ay lai tiep tuc cong huong o nhung the he ban doc mai sau.

Con duoi day la noi nho cua nhung nguoi yeu nhau:

Nho nguoi quan tu:

Chieu chieu lai nho chieu chieu

Nho nguoi quan tu khan dieu vat vai

Chieu chieu da tro thanh diem hen cua noi nho, diep khuc cua su cho doi. “Nguoi quan tu”- dia chi cua noi nho ay vua gan gui vua xa xoi, vua thuc vua mong, vua la mot chang trai cu the vua la mot chang trai trong tam tuong, tuong tuong.

Nho cau an tinh:

Chieu chieu mang gio hai dau

Hai dau khong hai hai cau an tinh

Noi nho va tinh yeu cua mot co thon nu hai dau nao do sao ma thiet tha dam tham den vay. Co that chang khi yeu dau oc con nguoi ta mu mi di, hay than tho va hay xao lang cong viec? Loi ca nhu thu thi thu thi, moc mac, chan chat dien ta cai tinh that tha sau nang cua co gai hai dau.

Chieu chieu la thoi diem dien xuong chu yeu cua ca dao dan ca tru tinh. Cau ho cau hat vang len tren dong kinh, cay da, ben nuoc, san dinh… nhieu nhat vao thoi diem ay. Day cung la thoi diem phan tu do ve cuoc song ben trong con nguoi boc lo ro nhat.

Cac chang trai manh dan bay to tam tu tinh cam cua minh:

Chieu chieu ra dung bo ao

Nuoc kia khong khat, khat khao duyen nang

Hoac:

Chieu chieu ra dung bo bien

Nhen giang to dong cam phien thuong em.

Roi cac chang tan tinh treu gheo:

Chieu chieu van canh vuon dao

Hoi tham hoa ly roi vao tay ai?

Hay:

Chieu chieu vit loi bau sen

De anh len xuong lam quen it ngay

Duong nhu bao gio cac chang cung manh dan hon, chu dong hon trong viec to tinh. Nhung doi luc su tao bao cua “phe toc dai” cung dau thua kem gi “phai may rau”.

Chieu chieu ra dung cong lang

Nghe trong bai trang em chay don anh

Va:

Chieu chieu vit loi sang song

Troi gam da ne thiep khong bo chang

Qua do chung ta thay tinh cam cua cac nang soi noi, quyet liet va cung that dam tham diu dang day nu tinh.

Da so nhung cau co motip chieu chieu nguoi ta sang tac ra de gui gam noi nho, niem thuong, nghieng han ve mat tinh cam. Song ben canh do cung co mot so cau nghieng ve phan  ly tri nhieu hon, nhung cau ay mang dam chat triet ly:

Chieu chieu bong bo qua cau

Con ong say vi mat, con buom sau vi hoa

Hay:

Chieu chieu au lai lo au

Ken uom thanh nhieu, da lau thanh vang.

Moi su vat, hien tuong deu tuan theo mot quy luat van dong nhat dinh. Va thoi gian chinh la chiec chia khoa vang giup nguoi ta nhan ra gia tri dich thuc cua con nguoi, cua cuoc doi.

Von di buoi chieu da tao cho nguoi ta cam giac buon. The ma o day am “ieu” trong tieng “chieu” duoc lap lai lam cho noi buon nhu nhan doi. Roi viec su dung thanh bang cung tao ra mot am dieu buon cho loi ca. “Chieu chieu” chang goi ten mot buoi chieu cu the nao ma no la mot khai niem mo ho chung chung cho tat ca  nhung buoi chieu co cung mot tam trang mot cam xuc. No goi len trong ta mot cai gi ngung dong, nhu lap lai va khong co su thay doi. Co phai chinh cai am huong diu diu nhe nhe, buon buon cua no ma tac gia dan gian da dung de pho nhac cho nhung bai hat ru:

Chieu chieu lai nho chieu chieu

Tay bung cai ro tay diu con tho

Motip bai hat ru pho bien nhat la “chieu chieu lai nho chieu chieu”. Chu “chieu” duoc lay lai nhieu lan, tao ra mot am dieu dac biet de ru ngu long nguoi.

Trong hat ru nhu co mot the gioi dac biet. Do la the gioi danh cho tre, cua tre. Do la the gioi cua thuc vat, nhieu nhat la dong vat. O do cai ma con nguoi lam, loai vat cung lam:

Chieu chieu con qua lop nha

Con cu che lat con ga dua tranh

Cheo beo nau com nau canh

Chia voi di cho mua hanh ve nem.

Nhung hat ru dau phai chi de hat ru, qua loi hat nguoi ta muon giai bay tam su tham kin trong long. Hat de tre ngu con minh thuc, mot minh minh doi dien voi chinh minh:

Chieu chieu bim bip giao canh

Trong chua da danh sao anh chua ve?

Cung nhu khong gian, thoi gian la mot pham tru co y nghia dac biet doi voi nhan thuc va tinh cam con nguoi. Trong ca dao chung ta bat gap rat nhieu motip ve thoi gian, nhat la thoi gian “chieu chieu”. Do la mot motip chua dung rat nhieu thu vi nhung cung con nhieu an so cho doi chung ta tiep tuc kham pha va tim hieu.

CAO VI NHANH (Phu Yen)