Ly thuyet tro choi trong co phan hoa

Hien co rat nhieu y kien cho rang, nguy co that thoat tai san Nha nuoc khi IPO se khong tranh khoi neu nhu tinh toan khong ky luong. Ong Le Hai Tra, Pho giam doc Trung tam Giao dich Chung khoan TP HCM da co cuoc trao doi ve van de nay.

- Thua ong, truoc nhung dien bien vua qua lien quan den viec co phan hoa cac doanh nghiep Nha nuoc lon, co y kien cho rang, cac to chuc dau tu nuoc ngoai da the hien nhung toan tinh nham thu loi. Tu goc do cua mot chuyen gia, ong nhin nhan van de nay nhu the nao?

- Cac nha dau tu nuoc ngoai co tiem luc tai chinh, ky nang va kinh nghiem dau tu, dac biet la cac nha dau tu co to chuc, vi vay ho co the tac dong lon den dien bien cua thi truong chung khoan Viet Nam noi chung va thi truong co phan hoa noi rieng, cho du ty le so huu toi da cua ho bi gioi han.

Da la nha dau tu thi toi da hoa loi nhuan luon la muc tieu quan trong, do do ho khong ngung tim kiem nhung co hoi co the mua duoc mot phan doanh nghiep Nha nuoc co phan hoa voi gia hop ly nhat. Tuy nhien, cung can luu y rang doi voi cac nha dau tu nuoc ngoai, dac biet la cac to chuc lon, mot khi viec huy dong von da hoan tat (dong quy) thi giai ngan vao thoi diem va gia nao cung la nhung ap luc het suc nang ne, nhat la tai mot thi truong dang gianh duoc su quan tam dac biet nhu Viet Nam.

Tren thi truong co phan hoa, qua trinh thuc hien viec chao ban co phan cua Nha nuoc co the tac dong mot cach quyet dinh den hoat dong dau tu cua cac nha dau tu nuoc ngoai. Doi voi Nha nuoc, nhung khoan thu cho ngan sach tu ban co phan doanh nghiep Nha nuoc co y nghia quan trong doi voi cac chuong trinh phat trien kinh te - xa hoi tiep theo.

Trong boi canh Viet Nam, ro rang doanh nghiep Nha nuoc khong phai la nguon tai nguyen thien nhien vo tan hoac co the tai tao. De ban duoc co phan cac doanh nghiep Nha nuoc voi muc gia hop ly, Nha nuoc khong the khong tinh den suc cau cua thi truong. Nha nuoc muon thuc day tien trinh co phan hoa khong the khong can nhac dieu kien thi truong de tranh tao ra mot ap luc tu chinh co phan hoa doi voi thi truong chung khoan, dong thoi huong toi mot su tuong tac hai hoa co loi giua co phan hoa va thi truong chung khoan.

Trong dieu kien thi truong Viet Nam hien nay, co the noi nhung tinh toan va quyet dinh cua Nha nuoc cung nhu cac nha dau tu nuoc ngoai se co anh huong lan nhau, cung nhu tac dong den moi quan he co phan hoa-thi truong chung khoan noi chung. Day giong nhu mot “tro choi” doi hoi ca hai ben deu phai nam vung luat choi de co the dua ra nhung quyet dinh chien luoc nham dat duoc ket qua toi uu cho tat cac ben tham gia.

- Vay co the hieu “ly thuyet tro choi” do nhu the nao?

- Ly thuyet tro choi (game theory) thuong duoc coi la mot nhanh cua toan va kinh te hoc ung dung nghien cuu ve cac tinh huong trong do cac ben tham gia ap dung nhung chien luoc ra quyet dinh nham toi uu hoa ket qua minh nhan duoc. Mot dang tro choi rat noi tieng cua ly thuyet nay duoc goi la “su lua chon cua nguoi tu” (prisoner’s dilemma).

Tro choi nay co khuon kho nhu sau:

Hai nghi pham A va B lien quan den mot vu an bi canh sat bat. Canh sat chua co du bang chung de buoc toi, vi vay ho tam giam rieng hai nghi pham de tham van va ra dieu kien nhu sau: neu nguoi nay khai trong khi nguoi kia ngoan co khong khai, nguoi khai se duoc tu do con nguoi kia bi ket an 10 nam tu. Neu ca hai deu khong khai, ca hai se chi bi ket an 1 nam tu voi toi danh thap hon (vi khong du bang chung); con neu ca hai deu khai, moi nguoi chiu 3 nam tu vi duoc khoan hong. Tuy nhien, ca hai nghi pham nay deu khong the biet nguoi kia quyet dinh the nao. Vay trong tinh huong nay, A va B se suy nghi va quyet dinh nhu the nao?

Tinh huong nay duoc tom tat nhu sau:

Ca A va B deu muon o tu mot khoang thoi gian ngan nhat. Moi nguoi deu co hai su lua chon khong khai (hop tac) hoac khai (bat hop tac) voi canh sat. Cho du quyet dinh the nao thi thoi gian o tu cua nguoi nay con phu thuoc vao quyet dinh cua nguoi kia. Moi nguoi se phai quyet dinh ma khong biet nguoi kia quyet dinh nhu the nao.

Truoc tinh huong nay, neu A (B) nghi rang B (A) “khong khai”, su lua chon tot nhat cua A (B) la “khai” de duoc tu do; con neu A (B) nghi rang B (A) “khai”, su lua chon tot nhat cua A (B) van la “khai” de tranh bi o tu 10 nam. Voi logic nay, ket qua la ca A va B deu quyet dinh khai (chiu 3 nam tu), cho du day khong phai la su lua chon toi uu so voi phuong an hop tac ngam giua A va B (chiu 1 nam tu).

Ket qua cua nhung cong trinh nghien cuu ve ly thuyet tro choi cho thay neu tro choi nay chi choi mot lan, su lua chon tot nhat cho hai nguoi choi la “bat hop tac”. Tuy nhien, ket qua toi uu “hop tac” co the dat duoc neu tro choi duoc lap lai nhieu lan giua hai nguoi choi.

- Co the mang ly thuyet nay ap dung vao thuc tien cua Viet Nam duoc khong?

- Tu khuon kho tro choi “su lua chon cua nguoi tu” nhu tren, co the mo phong thanh “tro choi” co phan hoa-thi truong chung khoan giua Nha nuoc va nha dau tu nuoc ngoai nhu sau:

Ve phia Nha nuoc, “hop tac” nghia la Nha nuoc thuc hien viec ban co phan doanh nghiep Nha nuoc theo thoi diem va quy mo hop ly phu hop voi dieu kien thi truong theo mot lo trinh cong bo. “Bat hop tac” nghia la Nha nuoc co the thay doi hoac huy bo viec ban co phan doanh nghiep Nha nuoc mot cach dot ngot khong theo lo trinh cong bo, cho du dieu kien thi truong co the cho phep.

“Duoc” nghia la Nha nuoc duy tri duoc tinh on dinh cua thi truong chung khoan, tao nen tang cho viec ban co phan doanh nghiep Nha nuoc mot cach hieu qua dong thoi cung co duoc uy tin cua Nha nuoc. “Loi” nghia la Nha nuoc ban duoc co phan doanh nghiep Nha nuoc voi gia cao.

“Thiet” co nghia la Nha nuoc co the khong ban duoc hoac phai ban co phan doanh nghiep Nha nuoc voi gia re. “Mat” nghia la Nha nuoc vua khong ban duoc co phan doanh nghiep Nha nuoc voi muc gia hop ly, vua tac dong tieu cuc den su on dinh cua thi truong chung khoan cung nhu uy tin cua Nha nuoc.

Ve phia nha dau tu nuoc ngoai, “hop tac” nghia la nha dau tu nuoc ngoai gop phan vao su on dinh cua thi truong chung khoan, tao nen tang cho viec thuc hien mot cach hieu qua lo trinh co phan hoa ma Nha nuoc cong bo. “Bat hop tac” nghia la han che tham gia vao thi truong chung khoan, tao ra dieu kien thi truong khong thuan loi nham mua co phan doanh nghiep Nha nuoc co phan hoa voi gia re, tham chi gay ap luc de Nha nuoc phai mo rong gioi han ty le so huu cho nha dau tu nuoc ngoai.

“Duoc” nghia la mua duoc co phan cua cac doanh nghiep Nha nuoc voi muc gia hop ly, duy tri duoc xu the tich cuc cua thi truong chung khoan doi voi cac loai co phieu sau co phan hoa, dong thoi tao duoc long tin voi Nha nuoc. “Loi” nghia la nha dau tu nuoc ngoai mua duoc co phan doanh nghiep Nha nuoc voi gia re.

“Thiet” co nghia la nha dau tu nuoc ngoai co the khong mua duoc hoac phai mua co phan doanh nghiep Nha nuoc voi gia cao. “Mat” nghia la nha dau tu nuoc ngoai mat di nhung co hoi dau tu tot, khong giai ngan duoc nguon von da huy dong, theo do bi ton hai ve uy tin voi khach hang va long tin tu phia Nha nuoc.

Nhu vay, ro rang su lua chon tot nhat trong “tro choi” nay la “hop tac” cua ca doi ben de cung co loi. Mat khac, day la tro choi duoc lap lai nhieu lan (nhieu dot ban co phan), vi vay “hop tac” ngay tu dau la diem can bang toi uu cua tro choi.

- Qua nhung gi ong vua phan tich thi dieu can rut ra trong cau chuyen nay la gi?

- Thu nhat, Nha nuoc can the hien ro thong diep: neu trong mot lan choi nao do nha dau tu nuoc ngoai bat hop tac, Nha nuoc cung hoan toan co the trung phat bang mot su bat hop tac trong lan choi sau. Dieu nay se dua “tro choi” vao dung khuon kho cua no.

Thu hai, Nha nuoc can theo doi dong thai cua nha dau tu nuoc ngoai thong qua so lieu cu the ve su dich chuyen cua cac luong von nuoc ngoai vao Viet Nam cung nhu viec giai ngan cua luong von nay.

Thu ba, Nha nuoc can nhanh chong ap dung phuong phap dinh gia ban co phan thong qua qua trinh xac dinh nhu cau (book building) thong qua hoat dong bao lanh phat hanh cua mot ngan hang dau tu, thay vi thuc hien dau gia nhu hien nay nham han che tinh trang “lam gia”.

Cuoi cung, Nha nuoc can co mot co che dieu tiet viec ban co phan cac doanh nghiep Nha nuoc mot cach tap trung va hop ly tren co so danh gia chinh xac ve tinh hinh thi truong.

(Theo VnEconomy)