Y hoc Thuc chung mot phuong thuc cai to nen y hoc

Benh nhan can phai co quyen quyet dinh de dat sinh menh minh vao nguoi thay thuoc mot cach tinh tao, sang suot va co can nhac.

Khi nen y hoc cang tan tien, nguoi ta moi nhan ra rang trong thuat chua tri benh co chua qua nhieu dieu bat dinh. Benh trang cang phuc tap theo muc do hieu biet cua khoa hoc, nhung den the ky thu XXI roi ma so benh y hoc co the goi la chua duoc khong he tang len, trong khi do giai phap tri benh ngay cang da dang, truong phai chua tri ngay cang phan hoa.

Trong chung hon thap nien tro lai day, nen y hoc lam sang buoc sang mot buoc re khac, nhieu nha lam sang va khoa hoc gia y hoc dua ra truong phai Y hoc Thuc chung (evidence based medicine, EBM) tuc la cach chua tri cho benh nhan can phai dua vao bang chung. Truong phai nay ra doi cung la do nhung yeu to bat dinh tren khoi mao. Nen y hoc thuc chung ra doi da lam thay doi gan nhu toan dien ve moi quan he thay thuoc voi benh nhan. Neu nhu truoc day, thay thuoc la nguoi quyet dinh toi hau ve cach thuc chua tri cho benh nhan (va lai la nguoi it chiu trach nhiem nhat ve hau qua do cach chua tri cua minh dem lai) thi bay gio chinh nguoi benh nhan moi co quyen quyet dinh phuong thuc dieu tri cho minh dua tren nhung thong tin, bang chung ma bac si dua ra. Trach nhiem cua thay thuoc duoc phan dinh ro rang hon.

Moi tuan roi day, o Uc, mot gia dinh nguoi goc Hoa da duoc toa xu duoc den bu 5 trieu do la Uc vi co mot nguoi con bi di chung bai nao do benh vien truyen qua lieu dich uu truong khi chau moi co 10 ngay tuoi. Day khong phai la lan dau tien nguoi benh thang kien doi voi gioi thay thuoc, nhung su kien moi nay la mot tieng chuong giong lai de canh giac gioi thay thuoc ve phuong thuc lam viec cua minh.

Trong cach thuc chua benh thong thuong tu truoc den nay, va hien van la phuong thuc pho bien o Viet Nam, benh nhan co benh tim den thay thuoc. Cong viec that don gian, thay thuoc kham, phan benh, ke don. Benh nhan chi co viec cam don thuoc theo toa bac si mua ma uong. Tron goi cho mot cuoc kham benh nhanh den ky luc. Benh nhan khong co du thoi gio de hoi han thac mac, ma neu co hoi thi cung khong duoc tra loi den noi den chon tham chi con bi mang. O cac benh vien cong, tinh trang doi xu voi benh nhan cung khong kha hon: moi thu deu “tram su nho bac si”, den ca khi nguoi nha minh vong mang ma van phai “cam on cac bac si da tan tinh cuu chua nhung chau/nguoi nha khong qua duoc, au la phan so” (danh rang khong phai tat ca la bac si bi sai lam), va bac si thi an ui “chung toi chi chua duoc benh chu khong chua duoc menh”! The la hoa ca lang.

The co gi de bao chung rang moi cach thuc bac si su dung de dieu tri cho benh nhan cua minh la toi uu: Kien thuc? Kinh nghiem? Kien thuc cua mot nguoi bac si thu thap duoc o truong dai hoc. The nhung kien thuc y hoc la mot kien thuc khoa hoc, mang tinh dong va bien doi. Neu kien thuc do khong duoc cap nhat thi se bi loi thoi. Dieu ma cac sinh vien y khoa duoc hoc trong truong dai hoc chi la nhung nen tang can ban cua mot mon khoa hoc, no giong nhu cai suon nha. Kien thuc chan doan va chua tri benh thay doi theo da thay doi va phat trien cua khoa hoc y hoc; kien thuc can phai duoc tai dao tao va cap nhat nhu la mot hinh thuc bao tri, tai trang tri lai can nha do co dinh ky neu muon giu chat luong cua ngoi nha. Kinh nghiem cua bac si la quy bau, the nhung kinh nghiem ca nhan la mot khai niem mo ho khong luong hoa duoc. Muon chung to kinh nghiem cua minh hoac cam quan lam sang cua minh nhay ben va dung dan, thi dieu do can phai duoc luong hoa, phai duoc danh gia. Dieu do chi the hien duoc qua trao doi voi dong nghiep tren tap san, bao chi, va phai duoc danh gia nghiem tuc. Kinh nghiem chia se va duoc luu lai tren giay to, do la bang chung khong the bac bo cho toi khi co mot thuyet moi thuyet phuc hon. Khi do kinh nghiem cu se phai duoc loai bo de thay vao kien thuc moi va kinh nghiem moi.

Chinh vi the nen Y hoc Thuc chung ra doi la mot thach thuc doi voi gioi thay thuoc. No bat buoc nguoi thay thuoc phai luon cap nhat thong tin y hoc, luon cap nhat kien thuc, phai luon dung truoc mot tinh the lua chon giai phap toi uu. Khi do can phai co su can nhac giua loi va hai cua tung phuong phap chan doan va chua tri. Nguoc lai, cung nho do, nguoi benh nhan co co hoi thay doi vai tro, tu nguoi bi dong se chuyen sang nguoi dong vai tro chu dong hop tac voi bac si trong lua chon phuong thuc tri lieu. Boi vi dieu don gian, chi co ban than minh moi la nguoi co quyen quyet dinh so phan cua chinh minh, va cang ro net hon truoc mot tinh huong co nhieu giai phap ma nguoi dua ra giai phap cung khong the cho mot dap so toi uu.

Lay thi du, co mot chau be bi ngat mui lien tuc lam cho chau rat kho ngu ban dem. Gia dinh dua chau den bac si kiem tra. Chau duoc kham day du ke ca bac si chuyen khoa. Bac si chi thay rang chau co co dia di ung, kham mui khong thay co gi bat thuong, khong co can tro, amidan hong, hau thi khong to, khong viem; tai thi khong co gi bat thuong tru co nhieu ray tai, nhung chau van kho khe va kho ngu, xet nghiem thay ro chau co roi loan giac ngu. Giai phap dieu tri? Bac si chuyen khoa cho nhan xet rang: Qua cac nghien cuu cho thay rang da so cac truong hop nhu vay neu giai quyet nao amidan hau thi co ket qua tot. Tuy nhien truong hop nay chau co ca co dia di ung, tuc la co the do duong mui hong xuat tiet nhieu nen co the ve dem chau kho khe kho ngu. Cho nen xac suat cat amidan hau thi cung co the hy vong dat duoc ket qua toi da la 70%. Nhu vay phan quyet dinh con lai la o gia dinh chau be. The nhung van chua du. Nguoi thay thuoc phai giai dap them la nguy co cua viec mo, tai bien nao co the xay ra. Tren co so thong tin do, nguoi nha se quyet dinh cho chau mo hay chi de dung thuoc. Chuyen them vao, neu gia dinh nay dong y mo cho chau. The chang may, trong qua trinh mo do, nguoi thay thuoc da quen khong lam xet nghiem mau truoc khi mo, chau bi mau khong dong, tuc la khong cam duoc mau sau khi mo, tai nan dan den tu vong. Tai bien nay la do bac si gay ra, va trach nhiem nay thuoc ve bac si dieu tri. Nguoc lai, nguoi bac si cung da co giai thich voi gia dinh truoc do la mot so truong hop (gia du 1/1000) cac ca mo co tai bien chay mau keo dai ma khong tien lieu duoc truoc. Truoc khi mo bac si da lam day du cac xet nghiem, khong co gi bat thuong, sau khi mo thi co tai bien chay mau. Ro rang day la mot tai bien da duoc du doan truoc, va la mot rui ro phai chap nhan.

Quan he thay thuoc - benh nhan ngay nay, vi the ma phai duoc coi la mot quan he giua khach hang va nguoi cung cap dich vu (thay thuoc). Nguoi thay thuoc phai co trach nhiem cung cap day du thong tin ve benh trang cua benh nhan cho benh nhan duoc ro rang. Chi cung cap thong tin thoi chua du, ma nguoi thay thuoc con phai co trach nhiem giai thich cho den khi benh nhan thoa man va hieu ro nhung dieu minh thac mac. No giong nhu viec trao doi hang hoa. Nguoi ban hang can phai to ra cho khach hang biet rang mon hang cua minh dua ra la tot va phai chi ro dieu tot do du de thuyet phuc khach hang phai chon mua hang cua minh voi su tin tuong. Va benh nhan moi la nguoi quyet dinh lua chon loai dich vu nao de su dung. Giua viec chua benh va cung cap dich vu chua benh phai duoc coi la mot quan he hop dong co gia tri phap ly va duoc bao ve boi phap ly. Nguoi benh nhan mot khi da dong y chua benh tuc la hop dong da duoc ky ket. Do do nguoi benh phai duoc hieu tuong tan tung chi tiet trong “ban hop dong” do tu khau chan doan benh den viec dung thuoc. Bat ky mot dieu khoan nao phat sinh khong duoc neu len trong hop dong ma ben cung cap dich vu dua ra thi ben cung cap dich vu phai chiu trach nhiem. Lay mot don cu, mot benh nhan X mac mot chung benh phai su dung den mot loai thuoc la corticoide, loai thuoc nay duoc coi la rat co hieu qua doi voi benh nhan nay nhung lai co kha nhieu tai bien, mot trong nhung tai bien do la chay mau da day. Trong khi do mot loai thuoc khac cung co tac dung chua tri cung mot loai benh do nhung hieu qua co the kem hon corticoide, nhung lai khong co tai bien chay mau da day. Khi cho benh nhan X dung thuoc corticoide, bac si da giai thich ky luong tac dung, cach dung, tai bien… ma bo quen viec thong bao cho benh nhan biet la co tai bien chay mau da day. Di nhien benh nhan nay khoe manh va khong co tien su dau da day. Sau mot thoi gian dung thuoc, benh nhan bi xuat huyet da day cap tinh. Trong truong hop nay, nguoi benh co the thang kien va duoc boi thuong vi bac si da khong thong bao ve tai bien nay, va neu biet vay, benh nhan da co the lua chon giai phap an toan hon la dung loai thuoc thu hai chang han.

Nhu vay, thay doi moi quan he thay thuoc - benh nhan theo cach thuong quy (thay thuoc phan, benh nhan chi co nghe va lam theo) sang chieu huong dua tren nen tang cua Y hoc Thuc chung khong nhung dem lai quyen loi cho benh nhan, tra lai vai tro chu dong cho benh nhan trong viec quyet dinh lua chon giai phap dieu tri cho minh ma con la mot phuong thuc nang cao chuyen mon cho gioi bac si, doi hoi ho phai luon trau doi va cap nhat kien thuc. No con la mot cach thuc de toi uu hoa ve mat ket qua chua tri cung nhu tiet kiem gia thanh dieu tri. Tinh tren quy mo lon va tren binh dien quoc gia, Y hoc Thuc chung co the coi la mot phuong thuc de cai to va vuc day nen y hoc nuoc nha, dong thoi dem lai hieu nang kinh te. Va nhu the, sau khi da duoc cung cap day du thong tin va co quyet dinh cuoi cung, dau co “tien mat tat mang” nguoi benh van hai long hon voi ly le “chua duoc benh chu khong chua duoc menh”.

BS Nguyen Dinh Nguyen
(Sydney)