 |
| Cay bac ha. |
Bac ha la mot vi thuoc rat pho bien o nuoc ta. No duoc dung trong ca Dong va Tay y. La mot vi thuoc co mui thom, dung lam cho thuoc thom de uong, giup ra mo hoi, ha sot; Dung chua cam sot, cam mao, mui ngat, dau nhuc; Giup cho su tieu hoa, chua kem an, an uong khong tieu, dau bung di ngoai.
Bac ha co ten khoa hoc la Mentha arvensis L. Thuoc ho Hoa moi Lamiaeceace (Labiatae). Cay cho nhung vi thuoc chu yeu sau:
1. Bac ha (Mentha hay Herba Menthae) la toan bo phan tren mat dat, tuoi hay phoi hoac say kho cua cay bac ha.
2. Bac ha diep (Folium Menthae) la la bac ha tuoi hay phoi hoac say kho.
3. Tinh dau bac ha (Oleum Menthae) la dau cat tu cay bac ha.
4. Mentol hay bac ha nao (Mentol-Menthol) la chat dac, trang chiet tu tinh dau bac ha, ruou bac ha, thuoc danh rang bac ha v.v... Tuy la mot vi thuoc rat pho bien, nhung ta moi tu tuc duoc la va cay bac ha, con tinh dau va mentol van phai nhap rat nhieu.
Mo ta cay
Cay bac ha Mentha arvensis L. con co ten la bac ha nam, la mot loai co song lau nam, cao tu 10 cm den 60 - 70cm, co the cao toi 1m. Than vuong moc dung hay hoi bo, co khi phan nhanh, tren than co nhieu long. La moc doi, cuong dai tu 2-10mm, phien la hinh trung hay thon dai, rong 2-3cm, dai 3-7cm, mep co rang cua, mat tren va mat duoi deu co long che cho va long bai tiet. Hoa moc vong o ke la, canh hoa hinh moi mau tim hay hong nhat, co khi mau trang. It khi thay co qua va hat.
Phan bo, thu hai va che bien
Cay bac ha moc hoang va duoc trong tai nhieu vung o nuoc ta, moc hoang ca o mien dong bang va mien nui. Phat hien moc hoang nhieu o Sapa (Lao Cai), Tam Dao (Vinh Phuc), Ba Vi (Ha Tay), Bac Can, Son La.
Muon trong bac ha, tot nhat can chon noi dat set co nhieu mun, sau den loai dat cat. Dat can lam co, bon phan ky truoc, lam luong rong, tren moi luong trong 2-3 hang. Co hai mua trong bac ha la mua xuan va thu. Mua xuan vao cac thang 2-3, mua thu vao cac thang 8-9. Tot nhat la trong vao mua xuan vi cho nang suat cao nhat. Trong bang hat, bang mau than hoac than ngam. Co the trong bang hat nhung rat it ap dung. Sau 3-4 thang co the cat cay 3 hay 4 lan, lan thu nhat vao thang 6-7, sau do can xoi va bon phan. Sau 2 thang (vao cuoi thang 8 hay thang 9) lai hai nua vao luc cay dang ra hoa nhieu. Neu hai 4 lan thi co the hai lua dau vao thang 6-7, lua thu hai vao thang 8-9, lua thu ba vao thang 10-11, lua thu tu vao thang 2-3. Hai ve, bo lai tung bo, phoi cho mat cho kho hoac neu cat tinh dau thi phai cat ngay hoac de hoi heo ma cat.
Cong dung va lieu dung
Bac ha la mot vi thuoc co mui thom, dung lam cho thuoc thom de uong, giup ra mo hoi, ha sot; Dung chua cam sot, cam mao, mui ngat, dau nhuc; Giup cho su tieu hoa, chua kem an, an uong khong tieu, dau bung di ngoai.
Tinh dau bac ha va mentola dung lam thuoc sat trung, xoa bop noi sung dau, nhu khop xuong, thai duong khi dau nhuc. Theo Lesieur va J. Meyer, bac ha la mot vi thuoc chua loet da day, lam giam bai tiet dich vi va giam dau.
Theo cac tai lieu co, bac ha co vi cay, mat, khong doc, vao 2 kinh phe va can, co tac dung tan phong nhiet, ra mo hoi, giam uat, lam thuoc thanh luong. Dung chua cam nang (trung thu), dau bung, bung day, chung an khong tieu.
Lieu dung la toan cay:
Ngay uong 4-8g duoi dang thuoc pha.
Tinh dau va mentola:
Moi lieu 0,02-0,2ml, mot ngay 0,06-0,6ml. Con dung duoi hinh thuc con bac ha (la bac ha 50g, tinh dau bac ha 50g, con vua du 1 lit). Ngay dung nhieu lan, moi lan tu 5-10 hay 15 giot, cho vao nuoc nong ma uong.
Don thuoc co bac ha (la va toan cay)
Thuoc chua non, thong mat giup tieu hoa.
La bac ha hay toan cay bac ha bo re 5g, pha vao 200ml nuoc soi, cach 3 gio uong 1 lan.
Co the dung con bac ha theo cong thuc ke tren de uong thay, moi lan uong 3-10 giot hay hon.
Tra bac ha chua cam mao, nhuc dau:
La bac ha 6g, kinh gioi 6g, phong phong 5g, bach chi 4g, hanh hoa 6g. Do nuoc soi vao cho 20 phut, uong nong.
GS. DO TAT LOI, Suc khoe va Doi song
|
