Ngay cung ban
Nhung bo toc nho be giua dai ngan (ky cuoi):
 |
| Bua "nhau" da chien ngay bia rung trong ngay cung ban |
“Ngay con ho cua thang gieng…”
Bay gio toi. Ong truong ban ra san, lui cui leo len tang da cao nhat bac tay len mieng lam loa, phat ra mot trang tieng Si La vang vong ca ban. Tu xa co tieng i oi tra loi, roi lai vang len nhung tieng khac keu nha ben canh. Chi mot lat sau, nha truong ban da chat nich. Nhung ba gia xum quanh bep thieng dot lua len suoi am. May chi diu con ngoi nep vao sat vach lang im cho doi.
Canh dan ong cung ghe ben bep thieng, keo thuoc lao song soc roi nha khoi mu mit. Duoi ngon den vang tu mu, ong truong ban trinh trong khoac them chiec ao vest da son (chi dung cho nhung ngay quan trong), deo them cap kinh lao, ong cam cui mo quyen so chi tieu ra va noi mot trang (thinh thoang lai chem them tieng Kinh) ve tinh hinh thu chi trong ban va yeu cau quyen gop cho ngay cung ban.
Nhung ban tay san sui day vet chai ngoi ti man loi ra tung to bac da nhau duoc xep can than trong nguoi: 1.000, 2.000, 3.500 dong... “Cung ban khong bat buoc, nguoi nao co bao nhieu gop bay nhieu thoi”.
Buoi sang hom sau cac trai ban deu tap trung lai, chat tre, go de dung cong ban. Cong chinh thuong duoc dung o dau lang, theo huong tay (nguoi Si La cho rang minh di tu huong tay (Tay Tang sang) nen bao gio huong do cung duoc coi la huong goc). Cong chinh gom hai coc chon hai ben duong. Tren thanh go ngang buoc phia tren co quan day ben tu co tranh, cay sa nhan roi cam vao do cac loai sung, giao nhon, dao deo bang go va giat cac phen dan mat cao.
Le cung ban hang nam duoc to chuc trong thang gieng vao ngay con ho (vi ho la vat thieng cua nguoi Si La). Mot tuan cua nguoi Si La co 12 ngay (tinh theo 12 con giap cua nguoi Kinh nhung ngay con meo duoc thay bang ngay con de va ngay con de duoc thay bang ngay con nguoi). Toi ru co be trong nha cung di du le, em lac dau: “Phu nu phai o nha, khong duoc ben mang den khu lam le vi se lam o ue (?!)”.
Nam nay khong to chuc cung ban vao sang som nhu thuong le ma lam vao buoi trua (de doi tui nho di hoc ve het). Trong hai ngay cung ban thi noi bat xuat ngoai bat nhap, cam moi gia dinh trong ban chuan bi do an bang cach nuong, ran, xao...; khong ai duoc cai co, gia gao, say ruou. Cha Tu cuoi noi voi toi: “Anh co muon ve thi phai sau hai ngay cung ban moi duoc phep di. Neu vi pham phai nop phat 2 hao bac va mot chai ruou day”...
Thay mo be ve di xuong, dat theo con cho trang 17kg va mot con ga trang (mua tan ben ban cua nguoi Mong) de lam le vat cung. Thay mo mac ao den nhung quan lai la quan sooc kaki buoc den than cay to, canh cong moi dung. Po Cha Tu cam san mot khuc cay lon. Chi mot cai dap dut khoat, con cho nam lan ra, khong kip keu mot tieng.
Thay mo tay cam con dao cat tiet con cho, nguoi dan trong ban cung cat co con ga roi tat ca ruoi mau len nhung tam phen, vu khi (bang tre, go) lam san tu sang. Thay mo lay trong lon gao mot con oc tien (vo oc, rat co gia tri voi nguoi Si La de cau may, lay phuoc) va vai soi long ga. Tay rai gao, mieng lam ram doc than chu.
Noi den day, ong cham lua dot long con cho, khoi boc khet let de xua duoi ma qui roi mang con cho, con ga di thui. Nguoi dan trong ban cung lay nhung tam phen, vu khi da tam mau cho, ga ve treo truoc nha, chinh mau cho trang, ga trang se xua duoi ta ma ra khoi ban.
Mot hoi, tu khap neo, moi nguoi tay cam nam xoi (nep duoc ngam bang nuoc luoc hoa ve hu de khi nau xong se co mot mau vang ong, an rat thom), nach cap chai ruou di ra cong ban de cung nhau dung cho het so ruou va con cho vua thui moi duoc phep ve nha. Mot bai nhau da chien duoc bay ra tren la chuoi, giua rung nui am u, ngon ngang xung quanh la la cay, vu khi tre nua vuong vai mau, giua nhung con nguoi chat phac that tha, cam giac vua am cung vua ron ron kho quen.
Thay mo thoi hien dai
 |
| Thieu nu Si La |
Khac voi tuong tuong cua toi ve mot thay mo mat chuot, hang ria ca chot, trong bo do ba ba co dung co hai hoac ba tui mau cham xanh, doi mat ti hi day gian xao luon liec nhin moi nguoi nhu trong phim anh...; thay mo Li Cha Che o ban Xi Thau Chai la mot nguoi dan ong 49 tuoi, vam vo, tieng noi ron rang, deo dong ho dien tu, noi chuyen tieu lam “man” mot cay.
Biet toi la nha bao, thay mo noi chuyen kha de dat, hoi gi moi noi. Nam 15 tuoi da di lam cau duong, roi lai xe, lai may no... Den nam 1986, khi phong trao dao vang len cao, Cha Che la mot trong nhung chu dai vang tren song Da da quan ly, thu mua vang cua biet bao nguoi. Dieu nay Cha Tu - nguoi trong ban - da noi voi toi tu truoc: “Nguoi dai vang gioi nhat, giau nhat ban Xi Thau Chai la thay mo Li Cha Che day”.
Nha cua thay mo kha rong, co ca ao nuoi ca. Neu nhu nha truong ban co cai tivi 14 inch do So Van hoa - thong tin tang chung cho ca lang cung xem thi nha thay mo co rieng mot tivi Vitek 21 inch cung voi dan dau dia CD kha hien dai. Co may thuy dien nho phat dien cho ca nha. Tham chi giua nui rung bat ngan, giua nhung nguoi dan ngheo kho nhu vay thi nha thay mo “choi” luon cai angten chao bat duoc 60 dai.
Van minh roi nhung thay mo van dong vai tro kha quan trong trong doi song tam linh cua nguoi Si La. Nhac den thay mo, ai trong ban cung deu noi voi mot ve ne so. Khong ne so sao duoc khi thay mo Li Cha Che moi hoc den lop 2 nhung co the noi duoc den tam thu tieng: Ha Nhi, Thai, Mong, Cong, Quan hoa (tieng Hoa)... tung di qua den... Lao cung, lam an.
Mot gia lang trong ban noi: “Muon tro thanh thay mo phai thuoc het 36 qui cach cung tru ta ma, 17 cach cung nguoi chet. Moi cach co mot bai than chu khac nhau, bai ngan nhu cung ban cung gom 46 cau. Bai dai (cung nguoi chet) thi doc lien tuc gan bon tieng moi het. Tat ca deu duoc truyen mieng. Vi the, khong phai ai cung lam duoc thay mo dau”.
Khi da quen than roi, thay mo Cha Che moi manh dan noi chuyen voi toi, ong ke: “Hoi do, toi thuong theo ong noi (cung lam thay mo) di cung. Riet roi quen. Lon len, tu nhien thich lam thay mo. Tuy la chau nhung toi cung phai “lam ly” (thu tuc): le vat bai su la hai hao bac, mot chai ruou, mot con soc de to tien phu ho cho minh sang suot, hoc khong quen.
Ong thay mo se ngoi doc het cac bai cung tu 7g toi den 3g sang, lien tuc trong ba dem. Sau do, dua hoc tro phai doc lai tat ca khong duoc sai mot chu thay moi cho “xuong nui”. So nhat la cung tru ta ma mot cai cay tren nuong bi set danh. Doc sai mot chu la “cung” nguoi, te xuong lien. Muon giai thi phai co nguoi khac thuoc doc tiep thi nguoi kia moi het. Thoi cua ong toi da co nguoi bi roi day”.
Si La oi! Toi ve...
Chuyen xe duy nhat tu Muong Te di Dien Bien xuat phat luc 5g30. Vi the, o Xi Thau Chai, vua rang sang toi da phai day de chuan bi do dac, vay ma ca nha truong ban da thuc day truoc doi toi. Tren ban da chuan bi san mot goi com nep nau bang thu gao ngon, dep nhat cua nguoi Si La (chi dung trong nhung ngay le dac biet), mot qua trung luoc, mot it thit ga rung ma toi qua Cha Dong da vao rung den tan khuya de ban lam thuc an dai toi len duong.
Balo cua toi gio day ap qua: cap sung hoang treo trang trong trong nha ma Cha Tho tu hao khoe voi toi da san duoc tu khi muoi may tuoi gio cung duoc xep gon trong tui; mot cai tui luoi xinh xan tu vo day san rung duoc ba me va dua con gai dan thau dem lien tuc trong hai ngay khi toi bat ngo thong bao ngay ra di...
Toi von ghet tieu thuyet uy mi voi nhung cuoc chia tay suot muot, nhung troi a, lan nay thi toi khong cam long duoc, tu nhien song mui thay cay cay. Toi nho lam cai dem cuoi cung, that khuya, Co Thuy - co be Si La de thuong luon quay mat tron moi khi toi bat chuyen - hen toi ra bo suoi.
Lan dau tien trong suot mot tuan o tai Xi Thau Chai, co nhin thang vao mat toi va hoi: “Khi nao anh tro lai?”. Lan nay thi chinh toi lai quay mat di, khong dam tra loi... Si La oi, chung minh deu la nguoi VN ca ma...
NGUYEN TAP
-------------------
Tin, bai lien quan:
- Ky 10: Di "mo" dem
- Ky 9: Mot tuan trong ban nguoi Si La
- Ky 8: Nguoi Pu Peo “di truoc ve sau”
- Ky 7: Noi buon Ro Mam
- Ky 6: Nguoi Brau o Dak Me
- Ky 5: Nguoc ban Ma Coong, xuoi ve dat Ruc
- Ky 4: Khi nguoi A Rem roi hang da...
- Ky 3: Nguoi Ma Lieng duoi chan nui Ka Day
- Ky 2: O Du - bo toc 300 nguoi
- Ky 1: Dan Lai - bo toc chon “son cung thuy tan”
