Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi

Tags: Go Dong Da, Ha Noi, Quang Trung, Vua Quang Trung, Trung Liet, Thang Long, lai mot lan nua, dat tu nhien, Quan Tay Son, Quan Dong Da, Don Ngoc Hoi, di tich, khu vuc, hai cot, lich su, thanh


Cuoc tranh luan gay gat trong gioi khoa hoc xa hoi ve dap an Go Dong Da thuc chat la go tu nhien hay la go xac giac Man Thanh xam luoc lai mot lan nua duoc xoi len. Cuoc tranh luan ay chi duoc xoi len khi co mot doanh nghiep hao tam san sang dung ra dau tu de trung tu ton tao Cong vien van hoa Dong Da.

Van de la, phuong an trung tu, ton tao lai phu thuoc vao bai toan kho giai neu tren. Cac nha su hoc, cac chuyen gia dia chat dau nganh da vao cuoc bang nhung khao cuu va kinh nghiem nhieu nam cua ho. Chung toi da gap nhieu nguoi, nghe ly giai voi nhieu chieu dap an khac nhau va cung da co dap an rieng cua minh.

Tu mot du an van hoa

Truoc het, phai noi rang, viec Cong ty CP Xuat nhap khau Tong hop Ha Noi (Geleximco) dung ra lam chu dau tu du an trung tu, ton tao Cong vien van hoa Dong Da la mot viec lam vo cung can thiet va rat dang duoc bieu duong. Nguoi dan Ha Noi hau nhu ai cung biet rang, khu vuc Go Dong Da gom hai phan, di tich Go Dong Da va khu Cong vien van hoa Dong Da. Di tich Go Dong Da co y nghia quan trong ve mat lich su.

Quan the di tich nay duoc xem la bieu tuong tinh than quat cuong cua dan toc. Tro nguoc lai dong su kien, Go Dong Da duoc cong nhan la Di tich Lich su - Van hoa quoc gia nam 1962, co dien dich hon 6.000m2. Tren go tung co den Trung Liet, tho nhung nhan vat lich su co cong lon voi dat nuoc nhu: Nguyen Tri Phuong, Hoang Dieu... nhung da bi pha huy, chi con dau tich nen mong.

Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi?
Go Dong Da

Phan dien tich danh lam khu vui choi sau nhieu nam dai dau mua nang nay da tro nen nhech nhac va bui bam. Tren dien tich khong nho huong pho Dang Tien Dongluon tap nap, nhon nhip may quan ca phe. Khach den nhung quan nay ho dung xe bua bai trong khu vuc trong cay, chan ca loi di khien khach tham quan den day phai quay lai hoac di vong ra phia ngoai. Trong cong vien vang ve, nhieu ghe da vo, gay nam chong cho phu bui va reu moc xanh ri.

Mot so den cao ap du co bong nhung… khong sang! Cong sau cua cong vien bien thanh diem rua xe oto, xe may. Oto do thanh hang dai, nuoc rua xe ban tung toe, tran ca ra duong khien cho khu vuc nay luon luon lay loi. Di sau vao ben trong, khu nha bao tang trung bay cac hien vat ve Vua Quang Trung da bi xuong cap nghiem trong. Trong khu nha, tren cac hien vat bui phu day den hangcm, nhieu cho da bi moi mot…

Nhieu lan den day, cam giac chung cua toi la thay dieu gi do tieng tiec truoc khung canh u am cua mot di tich lich su ma dang sau no la ca mot pho lich su hao hung cua dan toc. Chinh vi the, viec co doanh nghiep dung ra dau tu de ton tao khu di tich nay la mot co hoi de bien doi bo mat cho quan Dong Da noi rieng va TP Ha Noi noi chung, tao ra diem vui choi giai tri cho nguoi dan trong boi canh khu vui choi ngay cang hiem.

De chuan bi trien khai du an, UBND quan Dong Da da phoi hop Vien Bao ton Di tich (Bo Van hoa - The thao & Du lich) to chuc hoi thao lay y kien cac nha khoa hoc nham tim phuong an tu bo toi uu. Vien Bao ton Di tich va chu dau tu du an da dua ra hai phuong an ton tao.

Phuong an thu nhat, phuc dung den Trung Liet, mo rong va cai tao loi vao di tich hien nay, dung lai cong vao, ton tao san phia truoc go thanh san le hoi. Khu vuc cong vien se giu nguyen tuong dai nhung quy hoach lai cay xanh, canh quan cho phu hop voi tinh chat khu di tich. Phuong an thu hai, doi voi khu vuc go, se xay mot lau bat giac de goi nho dau tich den Trung Liet.

Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi?
Con duong di dao vong quanh chan Go Dong Da da xuong cap

Khu vuc cong vien se tu bo lai tuong Vua Quang Trung (hien bang chat lieu be-tong) bang cac giai phap ky thuat tien tien, di chuyen cac phu dieu cho phu hop voi quy hoach moi, ton tao lai cong phia duong Tay Son thanh cong chinh. Mot phuong an khac cung duoc de ra tuong tu voi phuong an neu tren, nhung diem khac biet la di chuyen Tuong dai Quang Trung - Nguyen Hue den vi tri phu hop hon.

Tuy nhien, do moi chi la nhung noi dung trong du an dua ra ma thoi. No da dua tren nhung danh gia ve tam muc lich su ma cac nha khoa hoc dua ra suot mot thoi gian qua. Khi chieu roi su that lich su bang nhung luan chung va chung cu khoa hoc khac thi co nguoi lai cho rang, neu du an di theo huong nay, se la mot sai lam lich su. Vay, su that ay nam o dau va nhung luong y kien tranh cai la nhu the nao?!

Go Dong Da la nam mo khong lo?

Khong phong doan mo ho, khong nghe ngong tin don, khong bi anh huong boi cac yeu to tam linh, TS Vu Van Bang, Pho vien truong Vien Cong nghe Nuoc va Moi truong da khang dinh dieu nay qua nhung chung cu vat ly rat di biet cua ong. TS Bang khong phai la nha su hoc, ong cung khong may quan tam den cuoc tranh cai nay.

Ong khang dinh dieu do vi Go Dong Da lien quan den hai cot va chiec may do “tia dat” do ong che tao ra la de tim hai cot. Cung phai noi them rang, voi ly thuyet vat ly va chiec may do tia dat cua minh, TS Bang da lam cho nhieu nguoi kinh ngac boi kha nang phat hien ra hai cot rat chinh xac chi bang cach do dia tu tren mat dat.

TS Bang cho biet: “Go Dong Da la mot nui xuong. Va khong chi rieng Go Dong Da, ca thu do Ha Noi cung chinh la mot nghia dia co khong lo. Toi tung khao sat ve dia diem nay rat nhieu lan”.

Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi?
Tieu thuong mo ca quan an trong khuon vien Go Dong Da

Trong buoi thuc nghiem do dac tai Go Dong Da gan day nhat, so lieu cu the thu duoc nhu sau: Ve xa khi (sau khi do bang may do phong xa IF – 99A cua Nhat): nam o muc cho phep 17/9 MSv/gio (Micro Sievert); Ve muc tu truong (do bang may do dia tu BPT-2000 cua Duc): trong go muc tu cao hon, dat muc 31.215nT so voi phia ben ngoai go chi co muc 27.150nT; Ve tia dat (sau khi do bang may dia buc xa BXT09 do TS Vu Van Bang sang che va da duoc cap bang cong nhan) da phat hien ra mot dong song co o phia duoi go.

Theo TS Bang, dong song co nay co chieu rong khoang 28m, nam o do sau khoang 20m so voi mat dat. Huong chay cua dong song theo huong tu tay sang dong (tu phia sau chay ra phia truoc go) va di qua trung tam Go Dong Da, hoi lech mot chut sang phia nam.

Theo do, toan bo Go Dong Da nam tren mot dong xuong khong lo voi mat do day dac va tran ra 2 phia dong va tay (la huong chay cua dong song co). Khoang cach hai cot tran ra so voi Go o phia tay keo dai toi 30m, rong khoang 13m (sat voi khu vuc tuong dai Vua Quang Trung). Trong khi do, tai phia dong khoang cach hai cot tran ra so voi go khoang 35m, rong khoang 20m (sat voi mat duong Tay Son).

Ngoai ra con co mot vi tri tap trung nhieu hai cot nam o phia bac - tay bac cua go voi be rong khoang 10m va keo dai vao khu dan cu. Vi tri nay duoc xac dinh la mot ngoi lach co noi lien voi dong song da noi tren. Theo TS Vu Van Bang, so luong hai cot nam o duoi go rat nhieu, tap trung thanh tung dong va xep chong len nhau, rat kho dem. Tong hop tat ca cac chi so sau khi da khao sat noi tren cho thay, day la khu vuc co do buc xa va tu truong rat manh, vuot xa nhieu so voi muc binh thuong. Cung co the goi la “dat du”, neu dung de xay nha o thi khong phu hop.

Khang dinh nay cua TS Bang duong nhu ung voi nhung ghi nhan cua mot so nguoi dan. Ba Pham Thi Meo (72 tuoi, tru tai phuong Quang Trung, Dong Da), ban nuoc tai cong Di tich Go Dong Da cho biet: “Theo cac cu nhieu doi trong lang ke lai thi day la mot trong nhung noi chien truong ac liet trong tran Vua Quang Trung dai pha quan Thanh. Sau chien thang, xac giac duoc dap chon thanh cac go dong. Go Dong Da chi la mot trong so do”.

Viec mot so khu vuc xung quanh Go Dong Da khi dao len phat hien co rat nhieu hai cot thi ba Meo khang dinh hoan toan co that va ba tung chung kien. “Cach day khoang hon chuc nam, khu vuc phia gan cong Truong dai hoc Cong doan co doi tho thi cong lap ong nuoc. Khi dao sau xuong duoi dat khoang hon 2m thi thay rat nhieu hai cot o day. Mot so hai cot duoc bo vao tieu sanh, con lai phan lon deu nam la liet, chong chat len nhau theo kieu chet va vui chon tap the.

Nguoi ta phai dung xeng de xuc va bo vao cac tui nilon lon roi chuyen di, phai 2-3 ngay sau moi don dep het so xuong ay de thi cong tiep. Chinh toi la nguoi da mua vang huong dem den de cho doi tho lam le cung truoc khi chuyen xuong di nen toi biet rat ro viec nay”.

Va neu khang dinh nhu TS Bang thi Go Dong Da la nhan tao. Ngoai ra, viec dung tuong dai hoac xay Den tho Quang Trung tren dinh go, TS Vu Van Bang khuyen cao khong nen. Ong giai thich: “Neu xay mieu tho hay Tuong dai Vua Quang Trung tren go dong nghia voi viec moi khi le hoi hay du khach den tham vieng deu phai tien hanh o tren go. Noi day co do xa khi va tu truong rat manh, anh huong khong tot den suc khoe cua con nguoi”.

Thong tin it oi

Song song voi khang dinh cua TS Bang, de tim hieu ve van de nay chung toi tim den hoi chuyen cac cu bo lao o lang Thinh Liet, Dong Quang xua (nay la vung Thai Ha, Hoang Cau, Thai Thinh, Chua Boc...). Nhung thong tin dua ra cung chi la thong tin theo kieu truyen mieng do nguoi doi truoc ke lai. Chinh vi the thong tin ve Go Dong Da la rat it.

Theo cac cu cao nien o lang Thinh Liet thi noi toa ngu cua Go Dong Da ngay nay xua kia thuoc dat lang Khuong Thuong, huyen Quang Duc, phu Thuan Thien. Day cung la mot trong cac chien truong trong tran Hoang de Quang Trung dai pha quan Thanh vao mua xuan nam Ky Dau (1789). Sau chien thang nhu vu bao, quan Tay Son giai phong kinh thanh Thang Long, khu vuc Dong Da xac giac chet ngon ngang khap noi. Vua Quang Trung cho thu nhat lai, xep thanh 12 go, sau goi la “Kinh nghe quan” (go chon xac giac du nhu ca kinh, ca nghe ngoai bien).

12 go xua nam rai rac tu lang Thinh Quang den lang Nam Dong va o trong khu vuc co ten la “xu Dong Da”. Vi tren cac go co nhieu cay da moc len um tum nen dan gian quen goi ten la Go Dong Da. Dieu nay con duoc ghi lai kha ro trong bai tho “Loa Son dieu co” (Vieng nui Oc) cua thi si duong thoi Ngo Ngoc Du:

“Thanh Nam thap nhi kinh nghe quan
Chieu dien anh hung dai vo cong”

(Muoi hai go xac phia nam thanh - Ngoi sang chien cong bac anh hung)

Den nam 1851, do mo duong, mo cho, qua trinh dao xe thay co nhieu hai cot giac, nguoi dan da thu nhat chon vao mot ho to, sau do dap cao len thanh go canh nui Oc (Loa Son). Dan dan, ngoi go moi nay duoc dap rong va cao them, dinh lien vao nui Oc va cung duoc goi la Go Dong Da. Sau khi chiem thanh Ha Noi, thuc dan Phap da bat di tat ca 12 chiec go, chi con lai go o nui Oc. Do do, Go Dong Da hien nay thuc chat la chiec go thu 13 con sot lai.

Trong nhieu bai viet, Nha Ha Noi hoc Nguyen Vinh Phuc da tung cho rang, duoi thoi Vua Minh Mang, ong Dang Van Hoa - Tong doc Ha Noi xua, khi mo mang vung Nam Dong, Thinh Quang da dao duoc rat nhieu hai cot. Ong cho quan linh khieng nhung hai cot dao duoc dap len mot go cu da tan. “Nguyen so o vung do co 12 go va go con lai la go thu 13. Do la go duy nhat may man giu duoc cho den ngay nay.

Ong Hoa tung cho xay dung mot ngoi chua ben phia dong cua go, goi la chua Dong Quang. So di co ten la Dong Quang vi xay tren dia phan dat chung cua hai lang Nam Dong - Thinh Quang. Canh ngoi chua nay truoc kia con co mot nghia dia chung, trong nghia dia co mot ban tho goi la “nghia chung” - noi tho cung cac co hon vat vuong, khong noi bam viu.

Hang nam, den ngay 5 thang Gieng, nguoi dan hai lang Nam Dong, Thinh Quang van thuong to chuc gio tran - tuc gio nhung nguoi bi tu tran. Co y kien cho rang, nguoi tu tran o day la quan Thanh, nguoi lam gio cho ho la nhung nguoi da lam nen chien thang Ky Dau, dieu do the hien tam long khoan dung, do luong cua mot dan toc von ua chuong hoa binh.

Khu Tuong dai Quang Trung va Cong vien van hoa Dong Da da duoc xay dung tai khu dat ben canh go lich su nay chinh vao dip ky niem 200 nam Chien thang Dong Da. Quan the nay trong ra pho mang ten Dang Tien Dong, nguoi duoc cho la chi huy tran danh don Khuong Thuong va dong vai tro quan trong trong chien thang Ngoc Hoi - Dong Da.

Co the noi rang, TS Vu Van Bang hay nhung nhan chung song con lai o mot chung muc nao do deu co tinh thuyet phuc rieng. No dua tren nhung khao cuu khoa hoc va nhung chap noi logic rat dang de lang nghe. No lien quan truc tiep den tinh than ban du an ma nha dau tu, cac co quan chuyen mon, quan Dong Da va TP Ha Noi dang ngay dem tran tro de tim ra phuong an kha thi nhat. Tuy nhien, van con do nhung y kien hoan toan nguoc lai nhung y kien neu tren va cung rat xac dang, thuyet phuc ma chung toi se de cap den o bai sau.

Dong Da la go thien tao

Quan diem cho rang, Go Dong Da la mot nui hai cot khong lo von da la suy nghi mac dinh cua nguoi dan Ha Noi va nguoi dan ca nuoc trong nhieu nam qua. Viec dat tuong Vua Quang Trung, xay dung den tho, cong vien van hoa va mo hoi hang nam tai day cung do quan diem cho rang, day chinh la dia diem dien ra tran danh Ngoc Hoi - Dong Da, mot tran quyet chien bat hu quyet dinh cho chien dich danh duoi quan Man Thanh, gianh lai chu quyen cuong tho. The nhung theo nhieu hoc gia, nhung quan diem nay hoan toan sai lam va viec tu bo, ton tao Cong vien van hoa Dong Da neu theo nhung chi tiet lich su nay se di lech chuan.

Lich su la tieng noi cua qua khu, la tieng vong thien thu cua hon dan toc, soi roi den ngan doi sau cho con chau noi theo. Su that chi co mot va duong nhien, su that trong lich su cung chi co mot ma thoi. Van de la, thoi gian nghiet nga bao mon chung tich, mua nang roi binh dao lam mat dau qua khu. Viec tim lai su that lich su, dua moi thu ve dung cho cua no cung la viec biet on voi the he cha ong. Viec tim ra su that truoc nhung luong thong tin trai chieu ve Go Dong Da cung la viec nhu vay.

Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi?
Tuong Vua Quang Trung o Go Dong Da duoc coi la buc tuong dep nhat cua vi vua nay

De ro rang hon nua moi chuyen, chung toi da tim gap Giao su su hoc Le Van Lan, ong khang dinh ngay: “Chang co gi phuc tap het, su that da sang to nhu ban ngay roi. Go Dong Da la go thien tao, nhung cung co hai cot duoi do”. Vay, su the ay la nhu the nao?

Theo GS Le Van Lan, hien co nhieu nguoi hieu cum tu “Chien thang Ngoc Hoi - Dong Da nam 1789” chi ca tran danh duoi quan Thanh ra khoi bo coi la khong dung. Day chi la mot tran danh mang tinh chat quyet dinh cho toan bo thang loi do nha quan su kiet xuat Nguyen Hue to chuc. Goi dung ten chien dich nay thi phai goi la: “Chien dich giai phong Thang Long mua xuan nam Ky Dau 1789”.

Ngay nay, nhieu nguoi van tin rang, Go Dong Da chinh la dia diem dien ra tran Ngoc Hoi - Dong Da ac liet nhat. Nhung su thuc thi khong phai nhu vay. Xin duoc luoc lai mot vai chi tiet chinh trong chien dich than toc mua xuan Ky Dau 1789.

Dem 30 tet nam 1789, quan Tay Son do Quang Trung chi huy vuot song danh don Gian Khau cua quan can vuong nha Le. Quan Le tan vo. Ngay 3 thang gieng, quan Tay Son tien den Ha Hoi cach Thang Long khoang 10 dam. Quang Trung cho quan vay chat don roi bac loa keu goi quan Thanh dau hang. Quan Thanh bi bat ngo truoc su ap sat than toc cua quan Tay Son, khong kip khang cu, deu ra hang.

Nhung khi tien quan toi Ngoc Hoi, Quang Trung khong danh ngay. Quan Thanh bi dong cung khong dam giao tranh truoc nhung cung khong biet bi tan cong khi nao. Ca ngay mung 4, Quang Trung chi cho quan khoa truong thanh the de uy hiep tinh than quan Thanh. Khi Quang Trung dieu vo ngoai don Ngoc Hoi, Do doc Long dang tren duong bac tien huong den Son Tay - noi co dao quan Van Quy cua O Dai Kinh - thi bat than re sang lang Nhan Muc nay thuoc xa Nhan Chinh va Khuong Dinh, roi nua dem bat ngo tap kich don Khuong Thuong cua Sam Nghi Dong.

Cac thot voi cua Tay Son deu co dai bac tren lung na vao don. Quan Thanh bi danh bat ngo trong dem toi, chet rat nhieu, tan vo bo chay. Ha xong don Khuong Thuong, ngay trong dem mung 4, do doc Long tien vao ban pha don Nam Dong o phia tay thanh Thang Long.

Khi Ton Si Nghi nhan duoc tin bao viec don Khuong Thuong that thu thi Do doc Long da diet xong don Nam Dong va tien vao danh ban doanh cua Nghi o Thang Long.

Sang mong 5 tet, khi Do doc Long tien vao Thang Long, Ton Si Nghi da bo chay, Quang Trung ha lenh danh don Ngoc Hoi. Mo sang mung 5, 100 voi chien Tay Son tien len. Ngua quan Thanh so voi lui lai, giam len nhau, lui ve don. Quan Thanh khong dam ra nua, co thu trong don ban ra.

Quang Trung chia tuong binh lam hai canh, mot canh vong qua sau don Ngoc Hoi, dong phia dong de Yen Duyen de chan duong dich rut; canh kia dung moc ben rom uot tien len ham don. Hoa luc quan Thanh bi vo hieu luc. Quan Tay Son tien vao don hon chien. Don Ngoc Hoi bi quan Tay Son thieu chay.

Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi?
Cau noi noi tieng cua Vua Quang Trung duoc khac tren bia da o Go Dong Da

Chieu mong 5 tet, Quang Trung va do doc Bao tien vao Thang Long trong su chao don cua nhan dan. Chien dich giai phong Thang Long thanh cong ngoai mong doi.

Trong chien dich nay, nhung tran kich chien o Khuong Thuong (hay Dong Da) va Ngoc Hoi la lon nhat, ac liet nhat, mang tinh quyet dinh nhat trong toan bo chien dich bac tien danh quan Thanh cua Quang Trung. Vi vay, mac du chien dich pha quan Thanh con nhieu tran danh khac nhung doi sau van thuong goi tran chien nay la tran Ngoc Hoi - Dong Da.

The nhung, dia diem dien ra tran danh nay thuc chat la dien ra o Loa Son, nay la khu vuc phia sau cua Truong dai hoc Thuy loi, cach xa khu vuc Go Dong Da bay gio.

Co nhung nhan dinh sai lam

Tro lai voi van de coi Go Dong Da la nhan tao hay thien tao, TS Nguyen Hong Kien thuoc Vien Khao co hoc Viet Nam cho rang: Cau chuyen xuong chat thanh go chi la truyen thuyet, neu co thi cung khong dang ke va khong the dap thanh go duoc, can phai hoa giai bang cac chung cu khoa hoc cu the.

TS Nguyen Hong Kien cho biet: “Khi khai quat Di tich dan te Xa Tac o gan O Cho Dua, toi da trinh bay tai nhieu cuoc bao cao, tham chi ca o Van phong Chinh phu rang: Khu vuc dan te, Go Dong Da va ca Go Dong Thay o tan duoi phuong Thanh Xuan Trung (Thanh Xuan, Ha Noi)... la cac go cao tu nhien co tuoi thanh tao dia chat to cach ngay nay toi… 4.000 nam”.

Theo TS Kien, cac co so de khang dinh dieu do la: Neu lay moc be mat di tich thoi ky nha Le (+ 6, 267m) so sanh voi dia hinh xung quanh co the thay ro dia hinh co xu the thap dan ve phia tay bac, tay va nam. Cac diem co do cao lan can trong khoang cach 1 den 1,5km deu thap hon, chi cao tu 4,5 den 6,1m.

Theo ban do dia hinh khu vuc Ha Noi nam 1926 cua nguoi Phap (Service Geographique de LIndochine) cho thay, khu Di tich dan Xa Tac nam tren mot dai dia hinh cao hon xung quanh co huong chu dao gan tay bac - dong nam; Ket hop dac diem tram tich cua tang dat nau, nau gu nam sat duoi di tich duoc xac dinh tuoi Holoxen muon co nguon goc thanh tao do song.

Nhu vay, co the xac dinh dan te Xa Tac duoc nguoi xua xay dung tren mot go tu nhien ma go nay con sot lai cua bai boi cao duoc thanh tao khoang 4.000 nam truoc day. Va vi the, theo TS Nguyen Hong Kien, truong hop Go Dong Da cung khong ngoai le.

Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi?
Chan cot da con lai tai nen mieu Trung Liet xua tren dinh Go Dong Da

GS Le Van Lan thi cho rang, dang co nhung nhan dinh rat sai lam ve Go Dong Da. Theo lich su ghi lai thi Dong Da khi xua la ten mot “xu” rong, bao gom nhieu go, dong, dong bai, trong do co khu vuc “Chua Boc” (Boc Am) - noi boc lo chong chat nhung thay xac chet tran, co Go Nui Oc (Loa Son) - noi dong trai va cung la noi treo co tu tu cua tuong Sam Nghi Dong (bay gio o me sau Truong dai hoc Cong doan) va qua go bay gio dang mang ten “Go Dong Da”.

Nhieu nguoi va tai lieu, sach bao, thuong van coi day la “qua go thu 13” thuoc 12 qua go lam bang xac quan Thanh chet tran, duoc Vua Quang Trung cho gom lai, dap nen. So di goi go bang con so 13, la vi tu khoang dam chuc nam nay co thuyet cho rang: Vao nam Tu Duc thu tu (1851), khi quan Kinh luoc su Nguyen Dang Giai cho mo duong, mo cho qua “xu Dong Da”, van thay nhieu xuong cot, nen da cho thu thap, dap diem them va thanh mot qua go nua. Chinh la qua go dang mang ten la Dong Da bay gio.

Theo GS Le Van Lan, dieu nay hoan toan khong chinh xac.

Truoc het, khong co chuyen Vua Quang Trung cho dap xac giac Thanh thanh “12 qua go xac”, tham chi con la de “bieu duong chien cong cua quan ta va canh cao cac the luc ngoai xam” nhu nhieu tai lieu gan day da viet. Vi chu soai thien tai cua Chien dich Ngoc Hoi - Dong Da chac chan la mot vi “nhan tuong” (tren thang bac “xep hang” cac tuong linh ngay xua, tu “dung tuong” len “tri tuong” roi moi toi duoc bac “nhan tuong”).

Bang chung la tam long xot thuong nhung ke tran vong, nhan hau doi voi cac tu hang binh, the hien rat ro trong van ban “chieu phat phoi hang binh noi dia” do Ngo Thi Nham phung thao, nhung Quang Trung dung ten va cho ban hanh, thuc hien ngay sau khi ket thuc chien dich.

Bang chung ma GS Le Van Lan dua ra de chung minh Go Dong Da la mot cao diem tu nhien, it nhat thi cung da duoc nhan dien o day tu the ky XVII roi chinh la tam bia chua Can An, phia bac Go Dong Da duoc xay dung vao nam 1621 hien o phia bac qua go va chi cach go khoang 300m con dang co cau noi ro ve cao diem nay, la: “Truoc mat (chua) co ngon nui dat (tho son) o ve phia nam”.

Ngoi chua nay duoc xay dung truoc dai thang quan Thanh nam Ky Dau (1789) rat xa. Vi the, chac chan rang, Go Dong Da da co tu truoc nam 1789 va no la go thien tao ma theo cac nha khao co thi do la chung tich cua nhung doi dat ven song To Lich co.

Vay, nhung hai cot phat lo duoi chan Go Dong Da thi tu dau ra. Viec nay duoc GS Lan ly giai rang, thuc ra thi 12 go hai cot quan Thanh la do Tong doc Dang Van Hoa, vao thoi Thieu Tri (1840-1847) sau thoi Quang Trung ca nua the ky da cho gom dap nen.

Nhung “dong xuong vo dinh” nay nho thoi, cho nen da de bi doi sau san bang. Con qua go Dong Da rong hon 6.000m2, cao hon 10m lam sao tao thanh tu dong mo xac giac duoc? Kinh luoc su Nguyen Dang Giai, vao nam Tu Duc thu tu (1851) chi cho chon nhung chiec tieu sanh dung cot nguoi tim them duoc - ma ngay nay thinh thoang van phat lo ra o mot vai noi quanh chan go.

Hien tai, mat Go Dong Da huong ra pho Tay Son chay qua truoc go, van con chiec cong voi ba chu Han o tren vom cong: “Trung Liet Mieu”. Day chinh la chiec cong dan len toa kien truc xua o tren dinh go, van duoc quen goi la “Den Trung Liet”, ma nay chi con lai vai hang gach nen lam dau tich. Nhung nguoi di tren duong Tay Son, qua go Dong Da ngay nay, khong may ai biet ngoi mieu nay tho ai. Co nguoi con cho day la noi tho Vua Quang Trung, tu nam 1946!

Thuc ra, day la noi tho ba vi tuong cua trieu Nguyen la Doan Tho, tu tran o Lang Son, Nguyen Tri Phuong va Hoang Dieu, deu chet theo tran danh thanh Ha Noi cua thuc dan Phap.

Do la dung y cua Kham sai Kinh luoc Bac Ky Hoang Cao Khai. Dinh thu vien quan lon cua trieu dinh nha Nguyen va thuc dan xam luoc Phap hoi cuoi the ky XIX, dau the ky XX nay - con goi la “Ap Thai Ha”, o sat ngay canh Go Dong Da. Dung ra xay dung den Trung Liet tren dinh go, than y cua Hoang Cao Khai la muon bien kien truc tin nguong nay thanh noi tho phung chinh ong ta.

Cho nen luc dau, noi day chi tho co “Tam Trung” ho Doan, Nguyen, Hoang. Nhung sau, phat trien theo cong thuc “Song trung, nhi liet” (de thanh ten goi “Trung Liet”), Hoang Cao Khai da cho tho them o day ca Truong Quoc Dung, mot dong huong cua ong ta, chet trong lan di tran dep cuoc noi day cua “giac” Ta Van Phung o Quang Yen.

Bi nhan dan va “si phu Bac Ha” kich liet phan doi, y do cua Hoang Cao Khai bat thanh. Va ngoi den Trung Liet, xay khien cuong tren Go Dong Da, sau thoi gian “xuong cap” thi cung duoc “ha giai”. Tuy nhien, nhung tinh huong, nhan thuc, kinh nghiem... te nhi, tinh vi, phuc tap - trong su va the ung xu doi voi nhung nguoi da tu vong trong tran mac ngay xua, thi van con do.

Vay, tai sao Go Dong Da lai duoc Bo Van hoa xep hang la Di tich Quoc gia vao nam 1963. GS Le Van Lan cho biet: Go Dong Da duoc xep hang boi y nghia va gia tri cua chinh no la cao diem duy nhat con sot lai tren chien truong “xu Dong Da” xua. Va xep hang luon ca mot di tich kien truc tin nguong o tren dinh go nua.

Chon phuong an nao?

Nhu vay, nhung nghi van lich su co ve nhu da duoc sang to. Co quan quan ly Di tich Go Dong Da la UBND quan Dong Da dang rat tam huyet va dau dau truoc su xuong cap cua di tich nay. Duong nhien, truoc thuc trang ay, UBND quan Dong Da dang rat muon tu bo lai di tich nay cang som cang tot.

Trong qua trinh xay dung du an, UBND quan Dong Da va chu dau tu da thong nhat chon don vi tu van la Vien Bao ton di tich. Theo GS Lan, day la don vi chi manh ve ky thuat bao ton nhung yeu ve chuyen mon lich su. Vi co nhung hieu lam ve dia ly hoc, su hoc, ve dia ban Dong Da nen ho kha lung tung trong viec de xuat phuong an tu bo Di tich Go Dong Da, trong do co nhung phuong an sai lam.

Hien tai, phuong an tu bo Cong vien van hoa Go Dong Da duoc dua ra la: khu vuc Tuong dai Vua Quang Trung se duoc giu nguyen nhung phuc dung lai mieu Trung Liet tai vi tri cu tren dinh Go Dong Da; mo rong va cai tao loi vao di tich hien nay, dung lai cong vao. Tuy nhien, viec phuc dung mieu Trung Liet tai vi tri nen cu tren dinh Go Dong Da ben canh cai tao canh quan khu vuc xung quanh thi GS Le Van Lan cho rang, mieu Trung Liet tren go khong lien quan gi toi Vua Quang Trung va Chien thang Ngoc Hoi - Dong Da.

Phuong an thu hai la, se tu bo lai Tuong dai Vua Quang Trung bang cac bien phap ky thuat tien tien, di chuyen cac phu dieu phia sau tuong dai cho phu hop voi quy hoach moi, tren dinh go se xay dung lau bat giac, dong vai tro luu giu dau an cua den Trung Liet. Hy vong rang phuong an nay se la phuong an phu hop nhat voi nhung chung tich lich su de lai noi nay.
Loat bai hang dong xuong cot giua thu do

» TS. Nguyen Lan Cuong: Khong tin kho xuong da 2.100 tuoi
» Dong xuong nguoi: Nhung cau hoi chua co loi giai dap
» Hai hung dong xuong trong khe da
» Trong the gioi ky bi cua dong xuong nguoi
» Cuoc gom xuong rung ron va hanh trinh xuong coi "am ty"
» Xuong tang “dia nguc” thu 3 cua “nui xuong nguoi”
» Nguoi tham hiem “suoi xuong nguoi” bi an giua thu do
» Xuong hang dong day xuong cot o Ha Noi
» Tan mat hang ngan bo xuong trong long nui o Ha Noi


Theo Nang Luong Moi

Viet Bao
Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook
Tìm hiểu: Go Dong Da, Ha Noi, Quang Trung, Vua Quang Trung, Trung Liet, Thang Long, lai mot lan nua, dat tu nhien, Quan Tay Son, Quan Dong Da, Don Ngoc Hoi, di tich, khu vuc, hai cot, lich su, thanh

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Gò đất tự nhiên hay núi xương khổng lồ giữa Hà Nội?

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Gò đất tự nhiên hay núi xương khổng lồ giữa Hà Nội? bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi

Nhan xet, hay lien he ve tin Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Go dat tu nhien hay nui xuong khong lo giua Ha Noi de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Phong su tong hop trong chuyen muc Phong su.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Phong su tong hop
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0