Bai hoc tu kinh nghiem co phan hoa o Nga

Gaidar

Tin tuc tu Nga lai nong sot trong nhung ngay qua. ong Boris Berezovsky tu Anh doi lat do Tong thong Putin. Cuu tong thong Nga qua doi...

Tat ca nhac lai quang thoi gian ma bao chi the gioi nhao nhao len vi hien tuong co phan hoa o Nga. Mot thap nien hon da troi qua, du de nhin lai, nhat la trong nhung ngay thang nay.

Ngay 9-11-1992, OSTI (Co quan thong tin khoa hoc va ky thuat, Bo Nang luong Hoa Ky), trong van thu danh so OSTI ID: 6938562, loan tin nong hoi sau: “Nganh cong nghiep dau hoa toi ta cua Nga se buoc vao nhung doi thay manh me nhat ke tu cuoc cach mang bonsevich nam 1917, bat chap su phan doi manh me cua nhung nguoi cong san va canh dan toc chu nghia cuc doan (trong Quoc hoi Nga). Theo du thao luat nay, viec san xuat, tinh loc va phan phoi dau hoa se khong con duoc mien bi giai tu (tu nhan hoa)”.

“Nong hoi” doi voi nguoi My la phai, do le vao thoi diem do nuoc Nga moi tach han ra khoi Lien Xo vua duoc ong Gorbatchev khai tu khong day mot nam. Cac mo dau bao la cua Nga chinh la “giac mo nam mo cung khong thay” cua mot nuoc My luon “khat” xang dau nay dang nhu o truoc ngo!

Lan song co phan hoa

Chubais

Truoc dau hoa, cac xi nghiep nho da duoc co phan hoa tu nam 1992 theo ke sach cua Pho thu tuong Chubais de xuat vao thang 10-1991. Ngay 1-10-1992, cac “tem phieu”, menh gia la 10.000 rup, duoc phat khong cho 144 trieu cong dan Nga trong chien dich co phan hoa sap toi giong nhu chia von cho ho di mua co phieu.

Nhat bao Moscow Times ngay 15-8-2002 thuat lai cau chuyen nay qua bai viet cua Victoria Lavrentieva mang tua de “Whatever happened to those vouchers?” (Dieu gi da xay ra doi voi nhung tem phieu do?) nhu sau:

“Muoi nam truoc day, tong thong Nga dat but chinh thuc ky phat hanh mot tem phieu gay tranh cai: mot to sec tuong trung cho mot phan tai san quoc gia phan chia deu cho nam phu lao au ca nuoc. Day la dua con tinh than cua Anatoly Chubais, chu tich uy ban cong san tu thang 1-1992. Y tuong nay that don gian: nhanh chong chuyen quyen kiem soat cac mang lon cua nen kinh te cong quan sang tay tu nhan. That nhanh chong, mot thieu so da to ra xuat sac trong viec thu mua cac tem phieu nay.

Chinh thuc ma noi, ke hoach “tem phieu” nay la de phan chia cong bang tai san cho cac cong dan. Uy ban cong san dinh gia toan bo tai san quoc gia co 150 ti rup, dan so Nga khoang 150 trieu, nen an dinh menh gia tem phieu la 10.000 rup (doi duoc 40 dola ngoai cho den). Chubais “thoi” voi dan chung rang tri gia that cua moi tem phieu phai la tren “10 cham”, tuc tu 150.000-200.000 rup, va toi chung do moi nguoi dan Nga co the tau duoc mot luc den hai chiec xe hoi Volga “deluxe” nhat nuoc Nga thoi do.

Khodorkovsky

The nhung, nhung hua hen nay chang bao gio thanh su that va Chubais sau nay duoc xem nhu la “trum xo la” va hien van con bi nhieu nguoi Nga xem nhu la ke cuop khong tai san quoc gia”. Trong thuc te “thieu doi” luc do, chang may ai du tien de cam cu nen chi con nuoc dem tem phieu ra ban doi lay duoc mot chai ruou votka; ai du cua thi thu gom het, va cu the ma lam co dong cac cong ty co phan thoat thai tu ke hoach co phan hoa nay.

Dot co phan hoa dau tien nam 1992-1993 ket thuc voi 85% xi nghiep nho va 82.000 xi nghiep quoc doanh (tuc 1/3 tong so doanh nghiep nha nuoc) duoc giai tu.

Den nam 1995, dot co phan hoa thu nhi dien ra, lan nay cac cong ty nha nuoc lon nhat duoc giai tu. Den giua nam 1996, cong cuoc co phan hoa coi nhu da hoan tat. Cung mot “kich ban” cua dot co phan hoa thu nhat, cac cong nhan vien deu duoc chia mot so co phieu, so co phieu con lai ban ra ngoai, ai con tien danh dum thi giu lai, ai tung tien thi ban, tham chi ban “lua non”. Hau het so co phieu va, tat nhien, quyen lam chu cac co so duoc co phan hoa da roi vao tay cac con “ca map” co chan trong bo may cam quyen.

Co phan hoa luc do dang la bai ban ma cac dinh che quoc te nhu IMF, WB, Bo Ngan kho Hoa Ky (co dong lon nhat cua cac dinh che nay) muon chinh phu moi o Nga ap dung. Nho do, chinh phu se co tien lap day ngan sach, se dem von ve cho xi nghiep, se tao dong luc lao dong vi loi ich ban than... Song bai ban mot dang, ap dung kieu Nga lai la mot neo.

Thang 10-1994, ong Chubais bi da vang khoi ghe chu tich uy ban cong san, thay vao do la Vladimir Polevanov. Sau do den luot Petr Mostovoy, mot dong minh cua Chubais, roi thi hai nguoi khac. Sau cuoc bau cu nam 1996, chuong trinh co phan hoa lai tiep tuc, chu yeu tap trung vao cac xi nghiep hang dau nhu YeES Rossii (dien luc), Rosgosstrakh (bao hiem)... Mot lan nua, cong nhan vien cac don vi nay lai “ban nhu cho” cac co phieu cua ho...

Tu cac dot co phan hoa nay, chi nam nam da xuat hien mot lop ti phu moi o Nga: tai san quoc gia tu cho la cua chung nay tro thanh cua rieng cua mot lop nguoi nho dang “ngoi truoc” ma “an tren”.

To Forbes thang 5-2005 liet ke danh sach cac ti phu dola o Nga nhu sau (don vi: ti USD):

1. Roman Abramovich (18,2), chu nhan cua Tap doan dau tu Millhouse Capital, Cong ty dau Sibneft Oil.

2. Vladimir Lisin (7), chu nhan Tap doan thep Novolipetsk Steel.

3. Viktor Vekselberg (6,1), chu nhan Tap doan Renova.

4. Oleg Deripaska (5,8), chu nhan Tap doan nhom Rusal.

5. Mikhail Fridman (5,8), chu nhan Tap doan Alfa.

6. Vladimir Yevtushenkov (5,1), chu nhan Tap doan vien thong, dia oc Sistema.

7. Alexei Mordashov (5,1), chu nhan Tap doan luyen kim Severstal.

8. Vladimir Potanin (4,7), dong chu nhan Tap doan Interros.

9. Mikhail Prokhorov (4,7), dong chu nhan Tap doan Interros.

10. Vagit Alekperov (4,1), chu nhan Tap doan dau hoa LUKoil.

11. Viktor Rashnikov (3,6), luyen kim.

12. German Khan (3,5), dau hoa, vien thong.

13. Boris Ivanishvili (3,0), luyen kim, tai chinh.

14. Alexander Abramov (2,9), Tap doan luyen kim Evraz Group.

15. Aleksei Kuzmichev (2,7), dau hoa, vien thong.

16. Suleiman Kerimov (2,6), cong ty dau tu.

17. Vladimir Bogdanov (2,3), dau hoa.

18. Iskander Makhmudov (2,2), luyen kim mau.

19. Nikolay Tsvetkov (2,2), tai chinh.

20. Alisher Usmanov (2,0), luyen kim.

21. Mikhail Khodorkovsky (2,0), Tap doan dau hoa Yukos.

Tong cong la 30 nguoi. Danh sach nay nam 2004, cung theo to Forbes, len den 36 nguoi. Co nhung nguoi nhu Khodorkovsky dang tu vi tri so 1 roi xuong thu 21 do nhung “dieu chinh” cua duong kim Chinh phu Putin.

Co phai bao chi da hu cau ra tham kich “co phan hoa” o Nga? Khong. Day la mot de tai duoc nghien cuu boi vo so to chuc quoc te va hoc gia hang dau the gioi, trong do co GS Joseph Stigltz, Nobel kinh te hoc nam 2001, nguyen cuu pho chu tich cua WB, va ca duong kim nu Ngoai truong Hoa ky Condoleezza Rice.

Trong bai viet “After the Big Bang. Obstacles to the Emergence of the Rule of Law in Post-Communist Societies” (Sau vu no Big Bang. Nhung tro ngai doi voi viec xuat hien che do cai tri theo phap luat o cac xa hoi hau - cong san), do World Bank xuat ban thang 11-2002, giao su Stiglitz da nhan manh den can nguyen cua tham hoa nay nhu sau:

“Cac nha tai tro phuong Tay thuc day “co phan hoa theo kieu vu no Big Bang”, nhanh chong chuyen cac xi nghiep nha nuoc thanh cac xi nghiep tu nhan. Co phan hoa se tao dieu kien cho viec thiet lap cac dinh che hau thuan cho no, bao gom mot he thong luat phap bao ve nha dau tu.

Khi bat dau co phan hoa o at o Nga, ai cung tin rang tu do se thiet lap nen mot nen tang cho viec cai tri theo phap luat. Dieu nay da chang he xay ra ma lai la dieu nguoc lai: tinh trang vo chinh phu. Ly do chinh yeu la thieu mot y muon chinh tri can den mot che do cai tri theo phap luat. Chang han nhu thay vi tang cuong hieu luc cho cac dao luat dan su va thuong mai, cac giam doc va quan chuc “manh mung” lai ra suc can tro viec thuc thi cac luat le nay; ho cung chang muon co mot uy ban chung khoan co quyen luc manh me hon.

Mot khi ho khong muon co luat phap uy luc, lam sao co luat phap uy luc? O Nga, “luat phap” duoc su dung boi mot vai nhom co the luc nham chiem huu von lieng tai san cua nguoi khac qua mot qua trinh khien ho pha san. Trong mot vai truong hop “luat phap” da duoc su dung nhu la hang rao de duy tri cac vi the doc quyen”.

Minh hoa cho thuc te nay o Nga, GS Stiglitz thuat lai phat bieu cua ong Chubais (nguoi tung dung dau nha nuoc Nga) ve gioi troc phu Nga nhu sau: “Chung toan an cap, an cap va an cap. Cai gi cung an cap ca. Song, hay cu de cho chung an cap. Den khi chung tro thanh chu nhan, chung se biet the nao la quan ly cho dang hoang”.

Ba Condoleezza Rice, truoc khi tro thanh co van an ninh roi ngoai truong trong chinh quyen Bush, cung da mo ta qua trinh co phan hoa o Nga nhu sau trong bai viet mang tua de “Campaign 2000: promoting the national interest” (Chien dich tranh cu nam 2000: quang ba loi ich quoc gia) dang tren chuyen san ngoai giao Foreign Affairs thang 1 va 2-2000:

“Nen kinh te Nga chua tro thanh thi truong song lai dang bien dang thanh mot cai gi khac. Ban tong ban thao du thu, ngan hang chang ra ngan hang, tien bac ti duoc cat giau o ngoai quoc, co phan hoa khong giong ai da lam giau cho nhung ke tu nhan la “cai cach”, da lam cho nen kinh te Nga day ve Trung co”.

Ban doc quyen nha nuoc? "Xe thit"?

Berezovsky

Qua khao sat “The Privatization programs in Russia in the 1990"s” (Co phan hoa o Nga trong nhung nam 1990), mot nhom nghien cuu cua dai hoc tieu bang San Jose (Hoa Ky) da khai quat hoa mot so van de sau, truoc het la ban cai gi?:

“Da so cac xi nghiep nha nuoc deu huong che do doc quyen trong linh vuc cua minh. Gia ban mot xi nghiep se la rat cao neu van con giu duoc the doc quyen do. Song, duy tri nhu the ve lau ve dai se co hai cho nen kinh te. Xi nghiep doc quyen duoc co phan hoa do se lai can tiep tuc duoc doc quyen de co the ton tai. Chinh vi vay ma nen dat muc tieu co phan hoa la: ban xi nghiep ma khong duy tri the doc quyen”.

Trong thuc te con nhung van de khac nhu: ban noi bo bao nhieu? Cac tac gia phan tich: “Nham thu duoc hau thuan cua cac giam doc xi nghiep, Chubais dong y dieu le cho ban den 40% so co phan cua cac xi nghiep doc quyen cho ban giam doc va nhan vien xi nghiep. Giai phap nay goi la “phuong an 1”, hap dan song khong duoc cac giam doc nhat tri. Chubais lai phai dieu chinh, goi la “phuong an 2”, cho phep ban giam doc va nhan vien mua den 51% so co phan voi gia re”.

Mot nhom tac gia khac cua Dai hoc Maryland phan tich them trong nghien cuu “Russian privatization and corporate governance: what went wrong?” (Co phan hoa o Nga va lanh dao xi nghiep: dieu gi hong hoc?). Ho nhan xet rang: “Viec ban trong noi bo se dan den dinh gia co loi cho noi bo voi nhau nhung co hai cho xi nghiep, nhat la khi nha nuoc chang kiem soat duoc gi. Thanh ra cang co phan hoa o at, cang ban gia noi bo o at, tru phi co san mot co che kiem soat.

Van de khong phai la ke hoach co phan hoa ma la ban noi bo nhu the nao. Neu cac giam doc duong quyen tiep tuc duoc trao quyen, ho thuong lai chang biet lam sao lanh dao trong co che thi truong. Mot so se an cap cua xi nghiep, tham chi khai tu xi nghiep. The cho nen can phai trien khai mot co cau phap luat va thuc thi phap luat that dang hoang truoc khi tien hanh co phan hoa cac xi nghiep lon. Neu co phan hoa truoc, an cap hang loat se co the xay ra truoc khi co so phap ly kiem soat kia ra doi”.

Cac tac gia nhan manh: “Co phan hoa ban thiu se lai lam gia tang tham nhung va toi ac co to chuc. Cac quan chuc tham o cung cac “tay trong” trong cac xi nghiep se ra suc can tro cac cai to trong tuong lai. Van de khong phai la o cho co phan hoa, ma la co phan hoa nhu the nao?”.

Dau nam 2000, ong Putin len cam quyen o Nga, bat dau mot ky nguyen moi: khoi phuc chu quyen Nga, ca trong kinh te lan trong chinh tri. Lan luot mot so ti phu bi truy to ve toi kinh doanh bat hop phap, tron thue trong thoi gian co phan hoa truoc day.

Cac “ong trum” Vladimir Gusinsky (MediaMost) va Boris Berezovsky dao thoat ra nuoc ngoai va trong may tuan qua dang on ao tu Anh doi lat do ong Putin. Ti phu Mikhail Khodorkovsky cua Hang dau Youkos thi bi bat vao thang 10-2003 va bi keu an 8 nam tu... Ong Putin moi chi thu hoi duoc mot phan nho tai san cua nha nuoc Nga, song da khoi phuc duoc chu quyen Nga bang chinh suc manh kinh te Nga.

Con rat nhieu dieu de rut kinh nghiem tu “truyen dai” co phan hoa o Nga.

HUU NGHI