Bi an su bien mat cua cac nen van minh co dai

Tags: Hy Lap, tran dong dat tham khoc, nen van minh, su bien mat, nen van hoa, truoc cong nguyen, co dai, bi an, cho rang, dot ngot, cua cac, co the, nam, song, an


Bi an su bien mat cua cac nen van minh co dai
Nhung tuong thanh cua van hoa Harappa. Anh: Globalheritagefund.

Nen van hoa Harappa o khu vuc song An voi nhung phao dai bang dat set nung da dot ngot bien mat cach day gan 2 thien nien ky. Nguoi ta cho rang co the mot cuoc dai chien, hay tran dong dat tham khoc da tieu diet no.

Lich su loai nguoi da ghi nhan co toi 7 nen van minh co dai nhu Ai Cap co dai, Luong Ha, Maya... Cai con lai cua mot so nen van minh chi con la nhung dong chu trong su sach. Con thanh tri, den dai... da dot ngot bien mat ma nguyen nhan van chua duoc tim ra.

Cau chuyen ve thanh Troy duoc gan lien voi hai truong ca cua Homer la Iliad va Odyssey va voi than thoai Hy Lap. Trong khi rat nhieu nen van minh co dai de lai di tich vat chat cho hau the thi thanh Troy duoc coi nhu mot cau chuyen trong tri tuong tuong cua nguoi xua. Tren trai dat thoi hien dai khong co dau vet cua buc thanh gan lien voi cuoc chien tranh bat hu va con ngua go huyen thoai.

The nhung theo nhung nghien cuu moi day, thanh Troy (thuoc Tho Nhi Ky ngay nay) la co that. Ho khang dinh rang cach day hon 3.000 nam, thanh Troy nam tren mot dinh doi, gan ben cang thong ra bien Aegae (hien cang nay da bi cat vui lap). Khi nhung nha buon Hy Lap, Italy, Bo Dao Nha dong thuyen tu bien Aegae toi Bien Den, ho deu dung chan o Troy de tiep te luong thuc va giai tri. Nhung dau tich khao co hoc moi duoc phat hien - manh thuyen va coc sat nam rai rac duoi nhung lop dat cach thanh Troy khoang 4 km - la bang chung cho thay chien thuyen Hy Lap tung dau o day truoc khi tan cong thanh, giong nhu loi ke cua Homer trong anh hung ca Iliad.

Vi sao thanh Troy bien mat? Do la cau hoi ma nhieu the he cac nha khoa hoc mat cong di tim cau tra loi. Giao su vat ly Amos Nur tai Dai hoc Stanford, My, noi: “Chung toi tin rang cac tham hoa tu nhien, dac biet la dong dat, da dong vai tro quan trong trong su mat tich bi an cua nhieu nen van minh”.

Khi nghien cuu vung phia dong Dia Trung Hai o cuoi thoi ky do dong, Hiep hoi Dia vat ly My cung cho rang mot tran dong dat lon co the la thu pham chinh dang sau su bien mat cua nhieu thanh pho nhu Troy, Mycenae va Knossos. Cac thanh pho nay da bi quet khoi ban do the gioi trong khoang nam 1.225-1.175 truoc Cong nguyen.

Van hoa Harappa - nhung phao dai bang dat set nung

Day la nen van hoa co dai nam trong tong the cac nen van minh Song An, phat trien vao khoang tu nam 2.800 den 1.800 truoc Cong nguyen. Theo su sach, no co su phat trien cao ve kinh te, thuong mai, nong nghiep, nghe thuat, chu viet... Hang loat den tho duoc phat hien da chung minh cho su ton tai cua no.

Nhung nen van hoa nay da bien mat, nguyen nhan cho den nay van chua ro. Gia thuyet pho bien nhat la nguoi du muc Arian xuat hien va danh chiem. Gia thuyet thu hai duoc nhieu nguoi chap nhan, do la su bien doi khi hau. Vao khoang 1.800 nam truoc Cong nguyen, khi hau trong luu vuc song An thay doi, tro nen lanh va kho hon. Song Ghaggra-Hakra tro nen kho can lam bien doi kien tao mang. Nguon nuoc cua he thong song bi chuyen huong ve dong bang song Hang, dan den su suy tan cua nen van minh Harappa.

Cac thuyet khac cho rang su suy tan cua nen van minh song An co lien quan den su sup do cua vuong quoc nguoi Sumer, hay xung dot quan su va benh tat.

Giao su Amos Nur va dong nghiep Prasad khi xem xet lich su dia chan da nhan thay co nhung tran dong dat tham khoc do xuong vung ven bien gan bien gioi An Do - Pakistan. Theo gia thuyet cua ho, mot hoac nhieu chan dong lon co the da lam vo trai dat di chuyen, keo theo viec chan dong chay cua mot con song lon trong vung. Nen san xuat nong nghiep bi pha huy, cac tran lut nghiem trong xay ra va cuoi cung vui lap cac thanh pho duoi bun lay.

Nen van minh Maya

Do la nen van minh co dac sac duoc nguoi Maya, mot bo toc tho dan chau My, xay dung tu nam 1.000 truoc Cong nguyen. Nen van minh Maya dat mot trinh do cao ve linh vuc xay dung nha nuoc va kien truc, toan hoc, thien van hoc.

Nhung di tich khao co hoc chung minh, nguoi Maya da phat trien khai niem “so 0” vao nam 357, som hon chau Au gan 900 nam. Ho xac dinh chinh xac do dai cua mot nam - thoi gian trai dat quay het mot vong quanh mat troi - chinh xac hon rat nhieu bo lich duoc chau Au su dung vao thoi do. Khong nhung the, ton giao cua nguoi Maya cung rat dac biet vi co su ket hop giua le nghi voi cac chu ky cua vu tru.

Hai thanh pho Quirigua (Dong Guatemala ngay nay) va Benque Viejo, von la trung tam van hoa cua nguoi Maya trong thoi ky dinh cao, dot ngot bien mat vao cuoi the ky thu 9 truoc Cong nguyen. Nhieu nha su hoc cho rang day la hau qua cua nhung cuoc chien lien mien, ban dau la ngay trong bo toc nham tranh gianh quyen luc, sau do la voi ke xam lang la de quoc Tay Ban Nha. Nhung ket qua nghien cuu cua nha dia - vat ly Robert Kovach lai cho chung ta nguyen nhan huy diet khac: mot tran dong dat kinh hoang.

(Theo Suc Khoe & Doi Song)

Viet Bao
Tìm hiểu: Hy Lap, tran dong dat tham khoc, nen van minh, su bien mat, nen van hoa, truoc cong nguyen, co dai, bi an, cho rang, dot ngot, cua cac, co the, nam, song, an

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Bí ẩn sự biến mất của các nền văn minh cổ đại

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Bí ẩn sự biến mất của các nền văn minh cổ đại bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Bi an su bien mat cua cac nen van minh co dai

Nhan xet, hay lien he ve tin Bi an su bien mat cua cac nen van minh co dai co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Bi an su bien mat cua cac nen van minh co dai de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Tin Khoa Hoc trong chuyen muc Khoa hoc.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Tin Khoa Hoc
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0