Tuc Jue nue trong hon nhan cua nguoi Ede

Tags: Dam San, Mtao Kla, Gia Dinh Mau He, nguoi phu nu, chi em gai, hon nhan, Luat Tuc, quy dinh, cua nguoi, Nguoi Ede, bao ve, chong, me, dieu, lam


1. Jue nue [1] la mot luat tuc co truyen, ton tai da kha lau va ben vung trong hon nhan cua nguoi Ede. Net noi bat trong quy tac hon nhan cua dong bao duoc quy dinh cho tung truong hop voi 9 dieu luat va duoc bao ve nghiem ngat trong hon nhan truyen thong (tu dieu 97 den dieu 103 ve luat hon nhan va gia dinh).

Day la mot kieu tap quan hon nhan (quy dinh cho chi em vo va anh em chong) co truyen thong tu xa xua. Luat tuc quy dinh ro “ram san gay thi phai thay, giat san nat thi phai the, chet nguoi nay phai noi bang nguoi khac”. Boi dong bao so rang: “gia dinh se tan tac ngoai nuong ray, dong ho se kiet que, giong noi se kho kiet nhu nhung dong suoi can nuoc, keo tuyet noi khong con con chau nua”, vi vay, trong truong hop chong chet, nguoi phu nu co quyen doi hoi nha chong phai the mot nguoi em trai chong de lam chong minh. Nguoc lai, neu nguoi vo chet, chong nguoi phu nu ay co the lay em gai vo (em ruot hoac em ho cua vo) de noi noi. Ngoai ra, tuc ]ue nue nay con vuot ra ngoai ca pham vi kieu hon nhan anh em chong hoac chi em vo (nguoi trong dong ho vo hoac chong de lam nue).

Voi nguoi Ede, luon xem gia dinh la mot “hru mdao” (to am), noi de cho ong ba cha me va con cai cung chia vui, xe buon. Trong do bo me la nguon song, la hoi am, la noi nuong tua cua tre. Viec tim cho nhung dua tre bat hanh ay mot nguoi “ke” [2] de thay the nguoi qua doi nuoi day chung la dieu can thiet. Hon nua tuc Jue nue khong nhung tim me (hoac cha) lam cho dua tinh than cho nhung dua tre bat hanh, tim ban doi cho nguoi con lai ma nguoi nay co nhiem vu thay nguoi xau so cham soc con cai, quan ly tai san, dat dai (neu co) va duy tri gia dinh nhu no von co. Dong thoi, van tiep tuc giu moi quan he than tinh, ben vung ma hai gia dinh da tao dung tu truoc den nay. Trong thuc te, chung toi thay da so nhung nguoi vo (hoac chong) nue ay dung ra thay nguoi da khuat de dam nhiem vai tro nue nay mot cach tu nguyen[3].

Tuc ]ue nue duoc xem nhu la mot luat tuc binh thuong, hien nhien va duoc cong dong thuc hien mot cach tu nguyen nhu moi luat tuc khac trong hon nhan truyen thong tu bao doi nay. Truong hop nguoi nue chenh lech qua ve tuoi tac thi ho chi la vo chong tren danh nghia, truong hop nay cung da duoc luat tuc dieu chinh va quy dinh ro rang: “Neu nguoi goa da dung tuoi ma nguoi thay the con nho, chua dap ung duoc nhu cau lam vo (chong), thi nguoi goa phai co trach nhiem nuoi nang, day bao nue nhu mot dua tre binh thuong khac” (dieu 99, dieu 100, dieu 101 trong luat tuc hon nhan va gia dinh). Luat da quy dinh nguoi goa phai “Biet che cho, cho doi nue, den mot luc nao do nue se lam duoc nhiem vu noi tiep giong noi”. Nhu vay, tuy theo tung truong hop, moi mot truong hop khac nhau luat tuc co nhung quy dinh khac nhau ve viec Jue nue (truong hop vo nue, chong nue qua nho, hoac nguoi con lai da qua gia yeu thi phai tim mot nguoi tuong xung voi nue de thay the minh lam chong (hoac vo) nue. Neu ai vi pham nhung dieu da quy dinh tren thi coi nhu da vi pham luat tuc).

Viec duy tri va bao ve gia dinh mau he khong chi bieu hien o tuc Jue nue ma con the hien trong quan he giua cac chi em gai ruot, va con cai cua ho nua. Trong toc me, nhung nguoi phu nu luon luon xem nhung dua con cua cac chi em gai ruot hoac chi em gai ho nhu con de. Khong nhung the ho con nuoi nang, yeu thuong va cham soc no nhu chinh con de cua minh. Nhung nguoi phu nu duoc sinh ra cung mot me hoac mot ba khong chi goi con minh la con (dam: con trai, con gai: anak (hoac mnie diet)) ma ho goi ca nhung dua con trai con gai cua chi em gai minh cung la anak (con). Tuong tu nhu vay, nhung nguoi dan ong cung goi con trai va con gai cua anh em trai minh la anak. Nhung dua con cua chi em gai khong chi goi me minh la ami (me) ma con goi chi cua me minh la ami prong (me lon), em gai cua me la ami mneh va di ut thuong duoc goi la ami diet hoac ami mda (me nho, me tre). Nhung dua tre cung ba ngoai (con cua cac chi em gai cung mot me) deu coi nhau nhu anh em mot me. Nhu vay, viec nguoi phu nu trong dong ho cua vo chap nhan lam vo nue khong nhung xuat phat tu tinh yeu thuong voi nguoi goa kia ma con co trach nhiem va tinh thuong doi voi nhung dua tre bat hanh. Theo dong bao, lam nhu vay khong nhung lam “dep long” Yang ma con mang lai hanh phuc cho nhung dua tre bat hanh, cho dong ho va day cung la mot trong nhung quy dinh de bao ve gia dinh mau he.

2. Trong van hoc dan gian Ede, van de Jue nue duoc phan anh kha phong phu. Dieu nay duoc nghe nhan dan gian the hien ro nhat trong khan-su thi (khan Dam San, khan Khinh Ju…), mot the loai van hoc co gia tri vo cung to lon trong nen van hoa dan gian Viet Nam.

Trong su thi khan Dam San, anh hung Dam San va H’Ji la doi vo chong nue. Phan dau cua khan Dam San, khi ba H’Bia Klu chet, dong ho ben H’Ji thay the ba bang chau cho ong Mtao Kla, H’Ji con nho chua thuc hien duoc viec “ke tiep giong noi”, ong Mtao Kla da cham soc H"Ji nhu nhung dua chau khac, khi nguoi “vo nue” nay cua ong Mtao Kla thanh thieu nu thi cung la luc ong “mat da mo toc bac, nhu tau la da heo hon, khong mong gi roi day ong con lay chau ong duoc. Khi nuong da can, ray da coi, khi cay da do, go da muc, khi ong da gia”[3] va ong khong con co the lam chong nang H’Ji duoc nua, nen ong da chon Dam San thay the minh lam chong H’Ji. Viec ong Mtao Kla cham soc H’Ji luc nho tuoi khong nhung la trach nhiem cua mot nguoi chong doi voi nguoi vo nue nho tuoi nhu luat tuc da quy dinh, ma con the hien trach nhiem va nghia vu cua mot nguoi dan ong voi vai tro la ong, la nguoi than trong gia dinh doi voi dua tre dang con duoi tuoi vi thanh nien.

Nhu vay, tuc Jue nue khong nhung tim lai su tron ven cua gia dinh mau he, tao dieu kien cho con tre khong bi khung hoang ve tinh cam, tam ly ma con bao ve cua cai vat chat, bao ve gia dinh mau he. Theo ho, co nhu vay thi gia dinh moi khong bi “dut day”, nguoi con lai “ khong bi le doi don chiec”. Dieu nay, neu xet tren binh dien xa hoi hoc thi luat tuc Jue nue chua han la mot luat tuc lac hau, au tri ma no mang tinh nhan van rat cao trong viec bao ve su ben vung trong hon nhan, dong thoi bao ve quyen loi ben dong me, cung co nghia bao ve quyen loi cua nguoi phu nu - nhung nguoi thuong phai chiu thiet thoi nhieu hon nam gioi trong xa hoi.

3. Hien nay trong hon nhan cua nguoi Ede, tuc Jue nue van con ton tai va van duoc ba con ap dung o muc do dam nhat khac nhau. Tuy nhien, viec chap nhan lam vo hoac chong nue deu duoc thuc hien mot cach tu nguyen, khong ep buoc. Co the noi luat hon nhan - gia dinh noi chung va tuc ]ue nue noi rieng gan voi su bao ve va duy tri gia dinh mau he, trong do co che tam linh da chi phoi cac thanh vien trong cong dong Ede gan bo, rang buoc voi nhau thong qua hon nhan. Va su gan bo nay van dua tren nguyen tac mot vo mot chong, ton trong, dan chu, tu nguyen, yeu thuong va binh dang.
_________________

Chu thich:

[1] Jue nue (hoac m]uea nue): mjuea co nghia la noi, nue: mot tu dung de goi nguoi vo hoac chong duoc thay the.

[2] Jue nue da duoc quy dinh theo luat tuc va duoc moi nguoi chap nhan, thuong truoc khi di quan mot ngay, nguoi ta phai thong qua y kien nay truoc dong ho, ba con hai ho, con viec duoc chap nhan hay khong va se chap nhan voi doi tuong nao, dieu do lai phu thuoc vao nguoi goa ay. Di nhien nguoi goa phai that su xung dang la nguoi vo, nguoi me (nguoi chong, nguoi cha) cua nhung dua tre kia thi dong ho moi tim cho mot nguoi nue.

[3] Ban than toi da tung chung kien cuoc hon nhan theo kieu Jue nue nay (1994). Nguoi co ut cua toi qua doi luc 36 tuoi, chi gai cua co ut toi chap nhan lam vo nue cua chu duong toi, ca hai nguoi cung den voi nhau tu nguyen, co lon toi da yeu thuong hai dua con cua co ut nhu con ruot, khong he phan biet doi xu. Hien tai ho da co voi nhau mot con gai va rat hanh phuc.

Mot truong hop khac ngay tai xa Eaa Bong, huyen Krong Ana, nam 1998 mot can bo y te chet vo, anh ta ket hon voi em gai cua vo, ca hai den voi nhau tu nguyen. Hien nay, ho da co them hai dua con va song rat hanh phuc cung voi 4 nguoi con (ca con chung va con rieng).

[4] Nguyen Huu Than, Dam San su thi Ede, Nxb KHXH, H.1988, tr. 138.

Vietbao (Theo: hanoi.vnn.vn)

Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Khám Phá Việt Nam NỔI BẬT

Nghịch lý "dính" tham nhũng, "bỗng dưng" bị tâm thần

"Dư luận đặt ra có phải ông đó tâm thần không? Vấn đề là tại sao tham nhũng lại bị tâm thần nhiều thế?". Người ta bảo khi giám định là tâm thần, nhưng giải quyết việc gia đình lại rất bình thường.

Tìm hiểu: Dam San, Mtao Kla, Gia Dinh Mau He, nguoi phu nu, chi em gai, hon nhan, Luat Tuc, quy dinh, cua nguoi, Nguoi Ede, bao ve, chong, me, dieu, lam

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Tục "Juê nuê" trong hôn nhân của người Êđê

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Tục "Juê nuê" trong hôn nhân của người Êđê bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Tuc Jue nue trong hon nhan cua nguoi Ede

Nhan xet, hay lien he ve tin Tuc Jue nue trong hon nhan cua nguoi Ede co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Tuc Jue nue trong hon nhan cua nguoi Ede de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Phong tuc tap quan trong chuyen muc Kham pha Viet Nam.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Phong tuc tap quan
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0