Le bo ma cua nguoi Gia Rai Mthur

Tags: Giarai Mthur, Gia Rai Mthur, Xing Nha, Dac Bang, Xinh Cho Niep, Ia Rto, Le bo ma, Nguoi Gia Rai, Tinh Gia Lai, cua nguoi, Nguoi Giarai, nguoi chet, nhung nguoi, nha mo, hon ma, con


Nguoi Giarai Mthur thuoc mot nhom nguoi Giarai vua kha lon vua kha dac biet cua dan toc Giarai. Dia ban cu tru chinh cua nguoi Giarai Mthur la huyen Krong Pa va phia nam huyen Ayun Pa (xa Ia Rbol) cua tinh Gia Lai. Neu nhin tren ban do, chung ta se thay, nguoi Giarai Mthur song o phia dong nam cua tinh Gia Lai va cung thuoc phia dong nam dia ban cu tru cua nguoi Giarai.

Noi cu tru cua nguoi Giarai Mthur nam gon trong khu vuc giap ranh voi hai nhom dan toc lon cung thuoc ngu he Malayo - polinedieng; nguoi Cham o phia dong. Dieu kha dac biet la, cai ten Mthur (nghia la ngheo nan) khong chi la cai ten de chi mot nhanh cua nguoi Giarai ma cung la cai ten chi mot nhanh nguoi Ede phia dong - nguoi Ede Mthur. Con nguoi Giarai Mthur o giap voi nguoi Cham (nhu o xa Dac Bang, huyen Krong Pa, tinh Gia Lai) lai tu goi minh la nguoi Cham Hroi. Ngoai nguoi Ede Mthur ra, nguoi Ede Ktul, Ede Ma Laio va Ede Kdrac deu co rat nhieu net tuong dong ve van hoa voi nguoi Giarai Mthur. Do do, co the noi, trong van hoa truyen thong cua nguoi Giarai Mthur co nhieu sac thai chung cho ca nguoi Ede va nguoi Cham Hroi. Ngay trong tang ma noi chung va le bo ma noi rieng cua nguoi Giarai Mthur, theo nhung ket qua dieu tra nghien cuu cua chung toi, co khong it nhung yeu to gan voi nguoi Ede.

Theo quan niem cua nguoi Giarai Mthur o Dac Bang va Ia Rto, khi nguoi ta chet thi hon nguoi chet (m'ngat dei) bien thanh ma (atau). Sau khi lam le bo ma, hon ma cua nguoi chet moi duoc di toi the gioi cua ba Jung, cac hon ma sinh song va lam viec nhu nhung nguoi song, nghia la cung an uong, lay vo, lay chong, om dau va chet. Sau khi chet, hon ma bien thanh con nhen (vak vai). Ba Jung tha con nhen len mat dat. Khi chet, nhen bien thanh giot suong (ia ngom) roi tan vao dat. Ba Jung lay dat co tham giot suong do lam ra nguoi - roi cho nhap vao nhung nguoi phu nu co chua. Khi nguoi phu nu sinh con thi hon ma lai tro ve voi kiep nguoi. Nguoi E De cung co nhung truyen thuyet va quan niem tuong tu ve buon lang to tien (buon Atao) do vo chong than Bang Bo Dung, Bang Bo Dai cai quan. Vi the, de cho hon ma cua nguoi chet den duoc voi buon lang cua to tien, nguoi Giarai Mthur va cac nhom nguoi Ede phia dong deu co tuc lam le bo ma cho nguoi chet. Tap tuc nay da co tu lau va con ton tai cho den tan hom nay. Ngay trong cac truong ca (khan) cua nguoi Giarai Mthur va nguoi Ede, co nhung doan noi ve le bo ma that sinh dong. Vi du, truong ca Xing Nha cua nguoi Ede va Giarai mo ta viec Xing Nha lam le bo ma cho cha minh nhu sau: "Man mua lua. Vao mot buoi sang dep troi, suong tron nang. Xing Nha sai no le vao rung chat cay konia, chat nhung cay gon to nhat de dung nha mo cho cha la Giaro Kot o gan nui Bolo. Tin ay truyen di buon phia dong. Tin ay lan sang lang phia tay. Tu nguoi Bi Korong song doc bo song, toi nguoi Monong cam long chim tren dau o ben bo suoi; tat ca deu no nuc mang ruou,thit, chieng trong den mung chang Xing Nha dung nha mo cho cha". Con le bo ma cho Dam Bi va Xinh Cho Niep duoc truong ca Xinh Cho Niep mo ta: "Ve phan Chiem To Mun, thi sau may mua trang lan, trang len, suc khoe cua me chang da phuc, lan da da tro lai nhu xua. Mot buoi toi day sao, nhieu gio, chang goi Chien Mo Nga toi nha ban viec lam le bo ma cho Dam Bi va Xinh Cho Niep. Sau day, ho dem ruou ra uong suot may ngay lien tiep ben doi Lo Mui. Ma Xinh Cho Niep va Dam Bi lam chung mot cho, xay chung mot huong. Cay neu cao tan troi, khac cham tan goc. Bon phia mo deu deo tuong go lon. Tuong ngoi, tuong dung, trong rat linh thieng. Trai gai o buon gan dat bo, o buon xa dem ruou toi an le. Chieng trong khong ngung, nhay mua khong ngot. Am vang, chan dong ca vach nui, lung troi".

Mac dau khong con nhung le bo ma lon cua cac tu truong lon ma cac truong ca mo ta, nhung nguoi Giarai hom nay van lam cho nguoi chet nhung ngoi nha mo kut (boxat kut hay nok kut). Do so uy nghi va to chuc le bo ma trong the, dong vui.

Nhu cac nhom Giarai khac, nguoi Giarai Mthur van giu tuc chon chung va bo ma chung. Do do, de to chuc duoc le bo ma, truoc do ca thang troi, cac gia dinh co nguoi chet cung dan lang da phai bat tay vao chuan bi. Moi nguoi phai len rung chat go dem ve deo cac cot kut, kolao, cham khac tuong nguoi, tuong thu, phai chuan bi ruou, thit, gao nuoc cho le bo ma. Chi sau khi moi thu da lam xong, le bo ma moi co the to chuc duoc.

Nguoi Giarai Mthur thuong chon nhung ngay trang sang nhat (tuan thu hai tuc tuan trang tron cua thang) de bat dau lam le bo ma hay an bo ma (hoa lui boxat) nhu nguoi Giarai thuong goi. Khi vang trang cua ngay 14 da nho len treo lo lung tren dinh cac cay cot kut va klao cua nha ma (tuc khoang 10-11 gio dem) cac gia dinh co nguoi than phai lam le bo ma cung ca dan lang tap nap di ra khu nha mo da duoc don dep sach se de bat dau le hoi bo ma cua lang. Vi the ma nguoi Giarai Mthur goi hom dau tien cua le bo ma la ngay vao nha ma (mut boxat).

Truoc khi cuoc vui cua le hoi bung len, nguoi chu cua le (nguoi dai dien cho gia dinh co nguoi chet duoc chon dau tien o khu nha ma) den ben ngoi nha mo moi, xup truoc ban tho (P'nang) da bay san ruou, thit cung va doc bai cung voi nhung loi mo dau nhu sau: le bo ma den ngay sau lung roi. Tu nay, nguoi song an com trang, con ma thi an com do, an hoa tim, hoa do cua cac than... Sau day, nguoi chu le moi bay to tam tu va nguyen vong cua nhung nguoi song: "xin ma dung goi, dung lai gan, dung thuong yeu con chau nua. Tu nay, chung toi se khong con mang com, se khong con mang nuoc cho ma nua. Neu muon an thit gi, xin ma hay hoi than Trang; neu muon an ca, an thit, xin may hay hoi than tren troi. Thoi, tu nay, the la het, nhu la m'nang da lia canh nhu la m'tu da tan ua".

Khi te cung vua xong, thi lap tuc, trong anh lua bap bung cua hang chuc dong lua va duoi anh trang mat diu, tieng cong chieng ron ra noi len. Theo nhip am thanh cong chieng moi nguoi hoa vao doan mua dieu quanh ngoi nha mo nhap nho huyen ao trong dem. tieng nhac cong chieng cua dem bo ma, nhu mot suc hut dieu ky, keo tat ca dan lang, keo ba con ho hang o buon gan, buon xa toi. Cang ve khuya, tieng cong chieng cang ron ra, thoi thuc, cac dong lua cang bung to hon, nhip chan mua nhay cang ron ra hon. Hau nhu suot ca dem cho den sang, ca lang quay quan ben ngoi nha mo: ai mua nhay cu mua nhay, ai danh cong chieng cu danh; ai uong ruou cu uong, ai met thi ngu ngay ben nhung dong lua am ap de sang hom sau buoc vao ngay hoi chinh cua le bo ma - ngay vo (p'chah) hay ngay an lon (hoa prong).

Sang hom hoa prong, vao khoang 6, 7 gio sang, cac gia dinh cung chung lam le bo ma dat trau hoac bo den buoc quanh ngoi nha ma; dem nhung che ruou toi cot thanh tung hang dai ben nha ma. Sau day, nhung con vat bi giet dem thui va lam thit. Thit, xuong trau bo duoc che bien ra thanh nhieu loai thuc an, nhieu mon thuc an: co loai danh rieng de chia cho nhung nguoi chet duoc goi la thit te le (m'nong dum), co loai de chia cho nhung nguoi toi du (chonut m'nong). Khi thuc an da duoc che bien xong, cac ba, cac chi noi lua dun nau thuc an roi chia ra nhung chiec mam la chuoi duoc bay la liet quanh ngoi nha mo.

Trong khi dan lang lo chuan bi cho bua an lon hay bua com bo ma (hoa soi boxat), thi cac gia dinh co nguoi chet dem mia (phun tbou) va chuoi (phun a'toi) den trong ben canh nam mo, dem goi com va goi thit cung che ruou va con ga nho (ana mnu) dat len mo roi ngoi khoc lan cuoi vinh biet nguoi chet. De khong khi hom bo ma do buon, dan lang va khach cac noi toi danh cong chieng, mua nhay thanh doan di quanh nha ma. Den qua trua, ca khu nha ma that su da thanh mot bua an cong cam lon. Tung top, tung top ngoi quay quan ben cac mam com (mam bang la chuoi) canh nhung che ruou can vua an uong vua tro chuyen vui ve. Cac ba, cac co cung dem phan com, thit va ruou vao nha ma de nhung nguoi trong cac gia dinh co nguoi chet an uong va tam su lan cuoi voi nguoi than da khuat cua gia dinh minh.

Luc bua com cong cam ket thuc cung la luc nguoi chu le den ben ban tho doc loi cung bo ma voi noi dung nhu sau: "Xin ma dung goi, dung lai gan, dung thuong yeu con chau cua ma nua. Chung toi da lam nha mo roi, da tac nhung cot kut, cot klao, da ve nhung hinh ve bang mau trau, mau bo roi. Che ruou cung da dat xuong ma roi, con ga con da duoc tha roi. Chung toi da bo ma roi". Doi cho nguoi chu le doc loi khan xong, moi nguoi vao nha ma dua nhung nguoi goa ra song tam, chai dau, mac ao vay, kho moi cho ho roi dua ho ve khu nha mo dang ron rang tieng cong chieng va nhip chan mua nhay. Ai nay deu vui ve, ho hoi moi, keo nhung nguoi goa vao vong mua cua dan lang. Luc nay, nhung nguoi goa khong con xoa toc, khong con mac kho, vay ban rach cua thoi ky de tang nua. Luc nay ho da mac len nguoi nhung bo quan ao le hoi moi, da no nu cuoi tren moi. Khi nhung nguoi goa nhap vao doan nhay mua cua dan lang la luc ho da duoc giai phong, da khong con phai rang buoc gi voi nguoi da chet nua. Tu nay, ho duoc song cuoc song binh thuong nhu moi nguoi, nghia la duoc di an uong vui choi o cac le hoi, duoc quyen tai gia neu ho muon. Nuoc song da rua sach nhung nam thang chiu tang tren nguoi ho, le cung cuoi cung da cat dut moi quan he giua ho va nhung nguoi chet. Con nhung hon ma cua nguoi chet thi, sau le cung cuoi cung, da duoc con ga con dua ve buon lang to tien bat dau mot cuoc song moi - cuoc song cua nhung hon ma de chu ky tiep theo se lai tro ve lam nguoi.

Sau nhung vong mua tung bung soi noi giua dan lang va nhung nguoi goa, le bo ma coi nhu da ket thuc va moi nguoi ai nay ve nha nay, bo lai phia sau ngoi nha ma xinh dep ma minh vua lam xong cho thoi gian va thien nhien huy hoai. Truoc khi ra ve, moi nguoi boc thoc nem len mai nha mo roi tranh nhau cuop lay mot so hat thoc tu mai nha mo roi xuong dem ve de duoc phuc va de mua toi lam an thinh vuong. Khi moi nguoi nem thoc len mai nha mo, ong chu le noi loi cuoi cung tuyen bo (p'thao) bo ma: The la xong het tat ca roi. Gia dinh va dan lang da bo ma roi. Tu nay chung toi khong con dinh liu gi voi nha ma nua. Tu nay, neu xay ra chuyen gi khong hay, khong tot voi nha ma thi cung danh vay thoi vi chung toi khong con gi dinh liu nua.

Mac dau cac nghi le da cham dut, ngoi nha mo da bi bo va cac hon ma da ra di, nhung hoi le bo ma con tiep tuc them mot ngay nua tai cac gia dinh cua nhung nguoi chet vao ngay hom sau. Hom do, ba con ho hang toi tham hoi, an uong, vui choi cung cac gia dinh tai nha ho chu khong ra nha ma nua. Thuc an con gi, gia chu dem het ra dai khach. Vi the ngay cuoi cung nay cua le bo ma duoc goi la ngay rua noi (sach go).


Ngo Van Doanh

Vietbao (Theo: hanoi.vnn.vn)

Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

TIN Khám Phá Việt Nam NỔI BẬT

Kinh hãi "thần y" chữa bách bệnh bằng cách "rút lưỡi", vả mặt

Đang hành nghề thợ hàn, anh Phạm Đức Thắng ở xã Đức Thắng, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang, đột nhiên nghỉ việc rồi tự xưng mình là “thần y” có khả năng chữa bách bệnh, thậm chí cả những bệnh nan y mà thế giới vẫn chưa tìm ra phương pháp như: ung thư, HIV, câm điếc bẩm sinh…chỉ bằng liệu pháp xoa bóp, bấm huyệt.

Tìm hiểu: Giarai Mthur, Gia Rai Mthur, Xing Nha, Dac Bang, Xinh Cho Niep, Ia Rto, Le bo ma, Nguoi Gia Rai, Tinh Gia Lai, cua nguoi, Nguoi Giarai, nguoi chet, nhung nguoi, nha mo, hon ma, con

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Lễ bỏ mả của người Gia Rai Mthur

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Lễ bỏ mả của người Gia Rai Mthur bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Le bo ma cua nguoi Gia Rai Mthur

Nhan xet, hay lien he ve tin Le bo ma cua nguoi Gia Rai Mthur co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Le bo ma cua nguoi Gia Rai Mthur de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Le hoi Viet Nam trong chuyen muc Kham pha Viet Nam.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Le hoi Viet Nam
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0