Ha Noi 21 cua o va Ha Noi 5 cua o

Tags: Ha Noi, O Cau Giay, Cau Giay, Tay Duong, An Hoa, Yen Phu, vat doi sao doi, hau het moi nguoi, The ky XIX, Thanh Thang Long, du dia chi, Tran Quang Khai, cua o, phia tay, lam giay, thoi


Doi nha Nguyen, sach Bac thanh du dia chi soan hoi dau the ky XIX cho biet Ha Noi co toi 21 cua o. Nhung den bay gio hau het moi nguoi chi nghi Ha Noi co 5 cua o. Hoi oi, vat doi sao doi, tu 21 ma sao sau chi con 5? Va biet dau do, den mot ngay, Ha Noi se chang con cua o nao nua…
Chinh bai hat “Tien ve Ha Noi” cua Van Cao va bai “Nguoi Ha Noi” cua Nguyen Dinh Thi da lam toi luon bi am anh ve cac cua o cua Ha Noi. Bai cua Van Cao that hung, bai cua Nguyen Dinh Thi that trang.

Nguyen Dinh Thi viet nhung loi tung lam xao xuyen hang trieu con tim (it nhat toi da hat bai nay thuong xuyen tren moi suot nhung nam hoc pho thong):

Ha Noi vui sao
Nhung cua dau o
Tiu tit ganh gong
Day o Cho Dua, kia o Cau Den
Lan ao xanh nau Ha Noi tuoi tham...

Ha Noi 21 cua o va Ha Noi 5 cua o
Pho co Ha Noi - Nguon anh: VNN

Con khi nghe bai hat cua Van Cao co cau “5 cua o don mung doan quan tien ve” toi van thuong nghi Ha Noi chi co 5 cua o. Do la: O Quan Chuong, O Dong Mac, O Cho Dua, O Cau Den va O Cau Giay. Toi da nghi the la nhieu roi (nhu Hai Phong thi cung chi co “5 cau, 4 cong, 3 cua o” - tho To Huu). Roi cai thoi di hoc toi cu thuong lang thang qua cac cua o, khi vo tinh luc co y. Moi cua o deu de lai trong toi nhung cam xuc khac nhau. Roi thi toi muon tim hieu…

Dau tien toi hieu rang cua o la loi ra vao thanh, co vong gac, chot chan de kiem soat, thu thue, bao ve cuoc song trong thanh (O Quan Chuong hien nay de lai hinh anh ro net, vay thi phai chang cac cua o khac ngay xua cung nhu the nay?). Cac cua o duoc dat ten theo lang theo tong. Moi cua o thoi ay co le la mot chiec cong ngay mo dem dong boi moi phuong nhu mot lang khep kin, co cay co rao, co tuan dinh canh phong de ngan ngua dao chich va canh chung hoa hoan. Cu Le Huu Trac trong cuon Thuong kinh ky su ta cai O Cho Dua the nay, xin trich ra day de ban doc tham khao ve hinh anh mot cai cua o: “Mot cai thanh dat khong cao lam. Ben canh la mot cai tuong nho, tren mat tuong la duong xe ngua di, o me ngoai hang rao che kin mit. Duoi chan tuong la hao sau. Trong hao tha chong xem ra rat kien co. Thanh co ba vong canh, noi nao cung co linh sap hang, guom sung sang quac".

Trong cac thu tich tu thoi Le tro ve truoc it nhac den cac cua o. Cac cua o khong dong mot noi nhat dinh ma moi thoi deu co vi tri khac nhau, tuy tinh hinh dap luy bo phong. Thoi Ly - Tran thanh rong phia Tay, co cua O Cau Giay. Thoi Nguyen, thanh thu hep ve, lap O Thanh Bao ben trong (nay la khu Van Bao, Van Phuc). Sang doi nha Nguyen sach Bac thanh du dia chi soan hoi dau the ky XIX cho biet Ha Noi co toi 21 cua o, nhung rat tiec, lai khong ke ten day du. Hoi oi, vat doi sao doi, tu 21 ma sao sau chi con 5?

Den nam 1831 trong ban do Toa thanh Ha Noi cua cac ong Le Duc Loc va Nguyen Cong Tien co ghi lai vi tri va ten cua 16 cua o (vay la bay di dau mat 5 cai): O Yen Hoa (nay la nga ba de Yen Phu - duong Thanh Nien), O Yen Tinh (nay la nga ba de Yen Phu - Cua Bac), O Thach Khoi (nay la dau doc Hang Than), O Phuc Lam (nay la dau pho Hang Dau), O Thanh Ha (nay la O Quan Chuong), O Trung Thanh (nghe noi o vao khoang ben phai nha tam cong cong Cho Gao cu, khong biet cai nha tam do con khong, hom nao chac rang se phai di tim lai), O My Loc (nay la nga ba duong Tran Quang Khai - Hang Mam), O Dong An (nay la nga ba Tran Quang Khai - Hang Thung), O Tay Luong (nay la Nha hat Lon), O Nhan Hoa (nay la nga ba Tran Quang Khai - Tran Hung Dao), O Thanh Lang (nay la o Dong Mac), O Yen Ninh (nay la nga tu pho Hue - Dai Co Viet, tuc O Cau Den), O Kim Hoa (o nga tu quoc lo 1 - Dai Co Viet, tuc O Dong Lam), O Thinh Quang (nay la nga tu Hang Bot [Ton Duc Thang] - Kham Thien, tuc O Cho Dua), O Thanh Bao (nay la Ben xe Kim Ma), O Thuy Chuong (nay la khoang vuon hoa Tay Ho o dau duong Hoang Hoa Tham). The co nghia la phia ngoai cac cua o ay deu la “nha que” ca (nhu phuong Nghia Do bay gio [noi toi dang o] que cua nha van To Hoai thi que dac chu con pho phuong gi voi ai nua. Lai khong con thay ten O Cau Giay dau! The co nghia la tu cai danh sach nay thi 16 cua o thoi ay nay chi con co 4. Vi thoi gian hay vi con nguoi thoi nao cung hay “lan chiem”?

Tim hieu tiep thi den nam 1866 mat di mot cua o. Vi trong ban do tinh thanh Ha Noi ve nam 1866 doi Tu Duc thi chi con 15 cua o, mat di cua o Nhan Hoa (nhuong cho su ra doi cai doc Van Kiep chang?). Nhieu cua o lai mang ten moi: Yen Hoa thanh Yen Phu, Yen Tinh thanh Yen Dinh, Thach Khoi thanh Nghia Lap, Phuc Lam thanh Tien Trung, Tay Luong thanh Truong Long, Thanh Lang thanh Lang Yen, Yen Ninh thanh Thinh Yen, Kim Hoa thanh Kim Lien, Thinh Quang thanh Thinh Hao. Khoang muoi lam nam tiep theo, cung van 15 cua o, nhung Yen Dinh da doi ra Yen Ninh, Dong Ha thanh Thanh Ha, Truong Long thanh Cuu Lau. Phan lon cac cua o deu thong ra song Hong: o phia tay co 2 cua, phia nam co 3 cua, ra song Hong co 11 cua. Do la vi cac cua o chinh la cac cua cua thanh dat bao boc quanh kinh thanh. Ra vao kinh thanh tat phai qua cua o. Ban dem, tai cac cua o deu co tuan phien canh gac, kiem soat viec ra vao. Nhung thoi do duong giao thong noi Thang Long voi cac noi chu yeu la duong song cho nen doc song Hong co nhieu ben, pho xa dong duc voi nhieu hieu buon lon cua nguoi Viet va nguoi nuoc ngoai. Vi the nguoi ta phai mo nhieu cua o de viec di lai duoc de dang. Hai cua o Thanh Ha va Trung Thanh rat gan nhau vi thoi xua cua song To Lich nam giua hai o nay.

 

Ha Noi 21 cua o va Ha Noi 5 cua o
O Quan Truong - Nguon anh: ttvnol.com

Hon 100 nam sau 15 cua o kia da bien thanh pho xa, chi con sot lai mot cua! Va trong ky uc cua nguoi dan chi luu lai ten tuoi cua 6 cua o ma phan lon duoc goi bang ten nom: Yen Phu, Quan Chuong (tuc Thanh Ha), Dong Mac (tuc Lang Yen), Cau Den (tuc Thinh Yen), Dong Lam (tuc Kim Lien), Cho Dua (tuc Thinh Hao). Co mot cua o nua da di vao ca dao - O Hang Dau, tuc Phuc Lam - nhung nay khong co ai nhac toi nua. Tat ca cac cua o chi con cai ten chu cha con cai y nghia xua. Cai cua o duy nhat con sot lai la O Quan Chuong (dau pho hang Chieu, ngay gan cho Dong Xuan). Mot cua o duy nhat con lai cai cong ba cua nhu cong thanh, co vong lau, xay bang gach vo nau do, co ca tam bia da cua Tong doc Hoang Dieu cho dung nam 1882 cam ngat binh linh quan nha khong duoc sach nhieu nguoi dan qua lai day vao thanh. Day von la cua o xay dung nam 1749 thoi vua Le Hien Tong. Quan Chuong la cai ten nom na de chi mot ong Quan Chuong coi viec o day. 260 nam da troi qua nhung cong trinh van duoc giu gin nhu xua, da duoc xep hang di tich lich su, ngay ngay dan minh van qua lai buon ban nhon nhip. Cua o nay tao cho pho phuong mot net co kinh Trang An ham khi “rong thieng”.

                                                           *

Cau Giay la ten cay cau bac ngang song To va cung la ten mot con duong dai toi 1800 met, di tu nga ba pho Kim Ma - duong La Thanh (truoc cua den Voi Phuc) vuot qua cau, toi nga ba pho Nguyen Phong Sac - pho Xuan Thuy, tuc la chay cat ngang thi tran Cau Giay. Con O Cau Giay thi la mot cua o xe qua toa thanh dat bao quanh khu dong dan cu cua kinh thanh Thang Long xua, duoc nhieu nha nghien cuu goi la vong thanh giua, ma buc tuong phia tay chay tu nui Sua (trong vuon Bach Thao) theo pho Ngoc Ha, vuot pho Son Tay, Nguyen Thai Hoc, tro thanh chinh pho Giang Vo ngay nay. Cua o nay von co ten chu Han la Thanh Bao va o vao cho gan Ben xe Kim Ma bay gio.

Toi xin tro ve voi O Cau Giay, “liet si” dau tien trong so 20 cua o bao boc cho vua, quan va dan lanh cua kinh do nuoc Viet da tu nan. Co le vi la de nhat liet si nen “ngai” cu luon am anh toi, theo sat cuoc doi toi cho den tan bay gio.

Ngai sinh ra trong thoi Ly, hien ngang lam liet nhu anh hung hao han, nhu “Cromwell the Protector” vi dai cua Cach mang Anh, che chan cho tat ca o cua ngo phia tay uy linh (theo thuat dia li - phong thuy la nham huong “long nhap thu”) cua kinh thanh Thang Long, trai qua suot thoi Ly, thoi Tran, thoi Ho, thoi Le, thoi Mac de roi hi sinh duoi tay trieu Nguyen. Thoi thi cung an ui rang dau sao thi ngai cung tho hon bat ki trieu dai nao.

Su hi sinh cua ngai cung the hien duoc duong loi chinh sach cua cac trieu dai. Thoi Ly - Tran mo rong kinh do ve phia tay nen moi co O Cau Giay. Do la dinh huong hoan toan dung dan ve mat phong thuy, the hien ro trong su thinh tri cua cac trieu dai do. Theo mon khoa hoc nay thi thanh Thang Long bi ket o phia dong vi song Hong qua hung du. Vi the khi dat ben bo dong song Hong thuoc ve suy khi, kho ma phat trien duoc. Phia nam thi chi la dat phen dau, xua kia toan dam lay la noi cac cu dat “binh phong”, “tien an” cho kinh thanh, xin dung ban chuyen do hoi gi o do. Phia dong bac thanh thi chi thinh phat thuong mai. Phia dong nam thi lup xup. Tom lai kinh thanh chi co the phat trien duoc chu yeu ve phia tay bac, tay va mot tia ve huong tay nam. Den thoi Nguyen dat do o Hue, lai co rut huong tay thanh Thang Long lai da la diem trieu cho su suy vong va mat nuoc vay.

Theo hoc gia Nguyen Vinh Phuc thi Cau Giay va O Cau Giay cach nhau den… 4 km!

Theo toi, ong Nguyen Vinh Phuc da nham. O Thanh Bao moi co tu doi Nguyen. O Cau Giay co tu thoi Ly o gan Cau Giay (co the nam tren de duong Buoi) thi dung hon. Vi cung chinh ong Nguyen Vinh Phuc da ta cong viec dap mot cong thanh tu thoi Ly nhu sau:

Nguyen o khu vuc dau phia dong cay cau von co mot cua cua mot toa thanh ma buc tuong phia tay chay ven bo trai song To, tu cho Buoi xuong den Cau Giay. Do la toa thanh dat ma Ly Thai To cho dap tu nam 1014. Viet su thong giam cuong muc co ghi: "Nam Giap Dan (1014) dap thanh dat Thang Long: bon be xung quanh ngoai kinh thanh deu sai dap thanh dat". Cai cua phia tay nay co ten la Tay Duong. Cua Tay Duong da di vao lich su voi doan ghi sau day cua Dai Viet su ky toan thu: "Nam Mau Than (1128), thang gieng, ngay Ky Suu, biem chuc Dai lieu ban Ly Sung Phuc vi khi di qua cua thanh Tay Duong, tuan lai co hoi ma khong tra loi". Day la toa thanh ma nhieu nha nghien cuu goi la vong thanh Dai La hoac vong thanh ngoai ma den doi Hong Duc duoc xay gach va ve tren ban do.

Nhu vay la o doi nha Ly, tai cua thanh nay co linh tuan canh gac nghiem ngat. Khi di qua cua thanh ma khong dap loi bon linh ay thi du la quan to cung van cu bi ky luat. Va do nam doi dien voi cua thanh Tay Duong do nen chiec cau bac ngang qua song To thuo ay cung co ten cau Tay Duong.



Ha Noi 21 cua o va Ha Noi 5 cua o
Cau Giay xua - Nguon anh: vi.wikipedia.ogr

Phai chang day chinh la O Cau Giay duoc khai sinh tu gan 1000 nam truoc? Vay la ngai ra doi sau “Chieu doi do” cua Ly Thai To co may nam dau, co dieu chac rang luc do ngai chua mang ten la O Cau Giay (chac la O Tay Duong chang). Vi cai ten “Giay” xuat hien trong mot su kien xay ra vao tan the ki XIII (1215) duoc ghi lai trong Viet su luoc. Sach nay co noi den mot dia diem la “Chi Tac hang” tuc la ngo Lam Giay (nam o dau cau phia tay). Con cai ten cau Tay Duong van con trong cac sach den tan cac the ki XV-XVII. Sach Dai Viet su ki toan thu co ghi:

Ngay 22 thang chin nam Binh Ngo (1426) cac tuong cua Le Loi dem mot van quan den cau Tay Duong de bao vay quan Minh o thanh Dong Quan.

Den the ki XVII (1679) co tam bia “Trung tu To Giang kieu bi ky” cua Tien si Bui Van Trinh ghi nhu sau:

Xa Thuong Yen Quyet, thang canh co cau danh tieng o song To. Phia dong cau tiep can kinh thanh van vat, tu hoi thuyen xe sum vay. Phia tay cau thi xa xa la nui Tan Vien hinh dang la ky, anh linh hien ung. Song Nhi vong phia bac, mot dong nuoc di ve. Mieu than o phia tay nam, nguoi trong hat duoc phon thinh. Ben cau khach dang chen tac chen thu, tren duong nguoi qua, ke lai tap nap. Thuc la noi ngoai o lon thong suot bon phuong nam nga tren duong thien ly.

Van bia cung cho biet cau ket cau theo kieu "thuong gia ha kieu" - tren la nha, duoi la cau:

Cau dai 15 gian nhu canh nhan vut qua troi thu hoa cung non cao nuoc biec, nhu cau vong om vong dai Ngan Ha, mot gac cao toa chieu anh hong thinh vuong, ruc ro, thanh thoat. Tru cau vung vang giua dong, di tren van cau nhu di tren dat bang, tren lop mai.

Cai ten Cau Giay moi xuat hien vao thoi Nguyen. Sach Ðai Nam nhat thong chi ghi: “Cau Giay dai ba truong, tren cau co nha lop ngoi.” Co le cac su gia luc do cu theo nghe lam giay cua lang ma goi ten cau.

Cai “ngo Lam Giay” chinh la Ke Cot, tuc phuong Yen Hoa bay gio. Ong Nguyen Vinh Phuc ke:

Chuyen xua ke rang, ong to nghe giay do la Thai Luan tu Tau sang da di suot doc ven song To de day nghe. Thoat tien ong den lang An Hoa - Thuong Yen Quyet toan truyen nghe cho dan. Song co nguoi doi dai voi ong khong tot, ong bo di len vung Buoi, day nghe cho lang Ho Khau, lang An Tho, lang Dong Xa, lang Yen Thai, cuoi cung la Nghia Do. O moi noi ong day lam mot loai giay rieng. Lang Ho hoc duoc cach lam giay ban, lang Dong hoc duoc cach lam giay quy tuc loai giay vua mong vua dai de dan lang Kieu Ky dung lot dat vang quy. Lang Yen Thai hoc duoc cach lam giay lenh, tuc giay ban tot ma kho lai lon de viet lenh chi cua trieu dinh. O Nghia Do co nguoi ho Lai hoc duoc nghe lam giay sac la loai giay dung de viet than sac vua ban. Loai giay nay khi xeo xong con phai "nghe" tuc la dat tren phien da roi dung vo dap vao giay cho giay duoc that min mat va ben. Do do lang nay co ten la lang Nghe.

Luc nay dan lang An Hoa moi thay ong la cua quy nen cu bo lao len Buoi xin ong bo qua chuyen cu ma day cho dan nghe nghiep moi nay. Cung ne tinh nhung de tranh dung cham den vung Buoi, ong chi day dan An Hoa cach dung nhung thu do xau, nhung dau mau, dau mat - danh tu nghe nghiep goi la xe - de lam ra nhung loai giay xe tuc thu giay tho chi dung phat quat, lam hang ma va goi hang. Va the la tu khi co nghe nay, lang Cot Thuong dan dan duoc goi la lang Giay, nhat la tu khi cai ten chu Han Thuong Yen Quyet duoc doi ra la An Hoa thi khong may ai nho den cai goc "Ke Cot" nua. Tu do, cai ten "lang Cot" chi chuyen dung de chi lang Ha Yen Quyet.

Cau Giay chinh thuoc lang Ha Yen Quyet ma thuc ra con co ten nom la lang Giay, thuoc tong Dich Vong, huyen Tu Liem, phu Quoc Oai. Tu nam 1889 doi vua Thanh Thai lang moi duoc doi ten thanh An Hoa, thuoc tong An Ha, huyen Hoan Long, phu Hoai Duc.

Nguoi lang Giay lam giay quat noi tieng nhat, nguoi lang Lu den cat ve lam quat giay dua vao pho Hang Quat cua kinh thanh.

Cho giay hop dong vui tap nap ben kia Cau Giay, nam ngay mot phien - ngay 1 va ngay 6 am lich; dan lang chuyen ban giay cac loai va mua nguyen lieu lam giay ve. (Nguyen Pham Quang, “Tu cau Tay Duong den Cau Giay”).

Dan lang Giay co cau ca day tu hao va tinh tu:

Hoi co that dai lung xanh,
Co ve cau Giay voi anh thi ve.
Cau Giay co cay bo de,
Co song tam mat, co nghe xeo can.

Sau khi “hi sinh oanh liet” (co le vao khoang the ki XVIII) khi phach O Cau Giay van hung trang o lai phu tri nhung dan den con do va dat troi Thang Long.

Trong hai cuoc xam luoc Bac Ky va Ha Noi (1873 va 1882) cua thuc dan Phap O Cau Giay day khoi lua tang thuong. Do nam tren huyet mach giao thong quan trong nen O Cau Giay la diem huyet chien chien luoc giua quan quan trieu dinh va quan Phap. Va hai chien thang oanh liet (duoc goi la “Chien thang O Cau Giay lan thu nhat” [21/12/1873] va “Chien thang O Cau Giay lan thu hai” [1883]) deu gan voi ten tuoi cua mot con nguoi - Thong doc Tran Bac Dai tuong quan Hoang Ke Viem, nhu quan Phap da tung nhan dinh: “Dan chung Bac Ha tin vao Viem hon Tu Duc.”

(con tiep)

Thích và chia sẻ bài viết này trên facebook Theo dõi vietbao.vn trên facebook

Tìm hiểu: Ha Noi, O Cau Giay, Cau Giay, Tay Duong, An Hoa, Yen Phu, vat doi sao doi, hau het moi nguoi, The ky XIX, Thanh Thang Long, du dia chi, Tran Quang Khai, cua o, phia tay, lam giay, thoi

Xem Bản Tiếng Việt Có Dấu: Hà Nội 21 cửa ô và Hà Nội 5 cửa ô

Ban co the doc ban tieng Viet co dau cua bai viet Hà Nội 21 cửa ô và Hà Nội 5 cửa ô bang cach nhan chuot vao duong dan tren.

Lien he ve tin Ha Noi 21 cua o va Ha Noi 5 cua o

Nhan xet, hay lien he ve tin Ha Noi 21 cua o va Ha Noi 5 cua o co the gui bang duong dan o duoi. Ban nen gui kem tieu de bai viet Ha Noi 21 cua o va Ha Noi 5 cua o de lam tham khao. Bai viet nay thuoc chuyen de Ha noi nghin nam thang long trong chuyen muc Kham pha Viet Nam.

Cac tin khac:

Xem tiep ... Ha noi nghin nam thang long
Kenh Tin RSS Kenh Tin RSS | Du Bao Thoi Tiet | Lich Xem TV | Lien He - Contact | Quang Cao | Viec Lam | Dieu Kien Su Dung | Bao Ve Tinh Rieng Tu | Sitemap

Copyright©2008 VietBao.vn, Thu Vien Thong Tin Tong Hop Viet Nam va The Gioi, phien ban thu nghiem phan mem Viet Bao Viet Nam, beta 1.0