Mon Sinh hoc Vai goi y de giai toan lai

Thay Phan Ky Nam

Trong de thi mon Sinh, so diem ve bai tap chiem 30 - 40%. Tuy vay, bai tap duoc xem la de kiem diem nhat. Boi le, bai tap thuong khong doi hoi nhieu ve tri nho nhu cac cau hoi ly thuyet.

Mat khac, theo cach ra de hien nay, bai tap trong de thi co muc do kho vua phai, khong lat leo. Tuy the, neu cac em khong co phuong phap lam bai hop ly thi co the se de bi boi roi, sa da trong cach lam nen viec giai tro nen cham chap va do do khong con nhieu thi gio de suy nghi, nghien ngam lam cac cau ly thuyet.

Bai tap Sinh hoc o cap pho thong co the chia ra lam 8 nhom nhu sau: bai tap sinh thai, toan ADN, toan nhiem sac the, toan lai, toan dot bien gen, toan dot bien NST, toan pha he va toan quan the. De thi thuong cho bai tap thuoc 5 nhom sau. Trong cac nhom bai tap nay nhom bai tap dot bien NST (nhat la dot bien so luong NST), pha he va bai tap quan the deu duoc van dung hieu biet ve lai 1 cap gen de giai.
Sau day la vai goi y de lam bai ve toan lai va van dung lai 1 cap gen trong toan dot bien so luong NST.

Doi voi toan lai

Cac em can nam vung cach bien luan de nhan ra duoc quy luat di truyen va thong thao quy tac viet giao tu doi voi 1 kieu gen phuc tap (khi bai toan cho phoi hop nhieu quy luat voi nhau).

Co the cac em dung the thuc sau day de bien luan:

1. Xet rieng tung cap tinh trang de xac dinh la do 1 cap gen quy dinh hay do 2 cap gen quy dinh (neu de bai cho thi bo qua buoc nay).

+ Neu do 1 cap gen thi phai tim biet tinh trang troi lan, gen nam tren NST thuong hay NST gioi tinh X (gen tren NST X khi 2 phep lai thuan nghich cho ket qua khac nhau, hoac co hien tuong di truyen cheo hoac phan bo kieu hinh khac nhau o hai gioi duc - cai) roi quy uoc gen.
+ Neu do 2 cap gen thi phai xac dinh la co 1 ca the cho duoc 4 loai giao tu. Sau do neu ra kieu tuong tac gen.

2. Xet chung dong thoi 2 cap tinh trang de xac dinh gen quy dinh loai tinh trang nay "nam rieng" o cap nhiem sac the khac hay “nam chung" tren cung 1 cap nhiem sac the so voi gen quy dinh loai tinh trang kia.

Vi du: Co the di hop kep Aa, Bb
- Neu cho 4 loai giao tu ty le bang nhau hoac giao tu mang gen lan ab = 1/4 thi 2 cap gen do "nam rieng"
- Neu cho 2 loai giao tu ty le bang nhau hoac giao tu mang gen lan ab = 1/2 thi 2 cap gen do "nam chung" va lien ket hoan toan.
- Neu cho 4 loai giao tu ty le khong bang nhau hoac giao tu mang gen lan ab khac (nho hoac lon hon) 25% thi 2 cap gen do "nam chung" va co hien tuong hoan vi gen.
Neu gen "nam chung" thi phai xac dinh kieu gen di hop kep thuoc kieu gen dong (AB/ab) hay kieu gen doi (Ab/aB). Neu co hoan vi gen thi tim tan so hoan vi gen. Sau cung la viet so do lai theo yeu cau cua de.

Doi voi toan dot bien so luong nhiem sac the

1. Can thong thao ve thanh phan gen va ty le moi loai giao tu huu thu (dac biet giao tu mang gen lan)

Chi nhung cay di boi hoac da boi chan moi cho duoc giao tu co suc song de tham gia thu tinh (giao tu huu thu). Kieu gen cua nhung cay nay gom 3 gen (vi du tam nhiem Aaa) hoac 4 gen (vi du AAaa).

+ Giao tu huu thu cua cay tam nhiem (vi du Aaa) gom loai mang 2 gen: 2/6 Aa, 1/6 aa va loai mang 1 gen: 1/6 A, 2/6 a.
+ Giao tu huu thu cua cay tu nhiem hoac cay tu boi (vi du AAaa) chi gom loai mang 2 gen: 1/ 6 AA, 4/6 Aa, 1/6 aa.

2. Cach bien luan tim kieu gen cua cay bo me: co the qua 3 buoc bien luan nhu sau:

+ Dua vao ty le kieu hinh tinh lan o the he con suy ra ty le kieu gen dong hop lan.
+ Phan tich ty le kieu gen dong hop lan thanh 2 thua so, moi thua so nay la ty le giao tu mang gen lan cua 1 ben bo hoac me.
+ Can cu vao ty le giao tu mang gen lan suy ra kieu gen co the co cua cay bo me (chu y de bai co the cho dieu kien de gioi han kieu gen cua bo me).

Giao vien Phan Ky Nam
(To truong To Sinh hoc Truong THPT chuyen Le Hong Phong, TP.HCM)