Thứ tư, 10 Tháng một 2007, 15:20 GMT+7
In

Chuyện giàu và buồn ở làng xát vỏ đỗ...

(TS) - Đối với các gia đình người Việt, thực đơn ngày Tết không thể thiếu bánh chưng (miền Nam là bánh tét). Nhiều người ăn bánh chưng vẫn thích nhân phải có thật nhiều đỗ xanh cho đỡ ngấy. Thế nhưng, mấy ai biết, nỗi cực nhọc của bà, của mẹ trong việc đãi sạch vỏ đỗ xanh để gói bánh trong tiết trời tháng chạp lạnh giá...Nay thì mọi việc đơn giản hơn nhiều vì đã có hẳn một làng nghề chuyên đãi vỏ đỗ "hầu" cả nước, thậm chí cho cả nước ngoài.

Tớ nói không ngoa, từ ngày dân Dương Liễu nhập và hoàn thiện quy trình xát vỏ đỗ xanh, chỉ riêng dịp Tết, các cô thoát cái nạn chổng mông 1-2 giờ đãi đỗ nấu chè, làm bánh chưng…”, anh Nguyễn Phi Thủy - một thợ làng, vừa cười hề hề vừa nói vui về cái nghề xát vỏ đỗ của mình.

Chuyen giau va buon o lang xat vo do
Anh Thủy bên máy sàng, đảo đỗ

Mỗi dịp Tết, xã Dương Liễu (Hoài Đức, Hà Tây) cung cấp ra thị trường hàng ngàn tấn đỗ xanh và cũng “chuyển giao” hàng trăm công nghệ xát vỏ đỗ cho nhiều vùng miền. Cũng nhờ Dương Liễu, các hộ trồng đỗ xanh ở Nghệ An, Hà Tĩnh và ĐBSCL có chỗ bán buôn với số lượng… không hạn chế. Nhưng, theo sau nghề xát vỏ đỗ là những mánh khoé kiếm tiền khác như: hồ đỗ, xay vỏ đỗ làm… cám lợn.

Thợ làng - nhà "cải tiến"... đại tài!

Nhiều người tiêu dùng cứ tưởng đỗ xanh được xát sống, xát bằng nước… Nhầm hết. Đỗ xanh được sấy qua rồi xát bằng… dầu ăn. Không thể không khâm phục sức sáng tạo của thợ làng khi được chứng kiến quy trình xát vỏ đỗ.

Tớ cứ nói về nghề chính trước hẵng”, anh Thủy rót chén nước chè rồi khề khà kế:

Chuyen giau va buon o lang xat vo do
Đõ sau khi chà vỏ

Cách đây chừng 5-7 năm, một tay tên là Trung ở xã Minh Khai (giáp ranh xã Dương Liễu) bỏ hơn hai chục triệu đồng lên Hà Nội để rước về một cái máy xát vỏ đỗ bán thủ công. Cái máy ấy không phải do thợ Hà Nội chế ra đâu, mà do một nhà khoa học ở Viện công nghệ sau thu hoạch sang tận Ấn Độ nhập về. Lúc ấy cả xã chê hắn… khùng. Ấy vậy mà chỉ 1-2 năm sau, cả làng, cả xã rồi cả huyện đến nhà hắn nhờ “chuyển giao công nghệ” xát vỏ đỗ. Tớ cũng nằm trong số ấy”.

Cũng chỉ có 20 triệu đồng, cái máy xát vỏ đỗ của anh Thủy được các thợ cơ khí làng “nhân bản” từ chiếc máy của Ấn Độ. “Lúc đầu máy làm chậm bỏ xừ, một mẻ sấy đỗ xanh chỉ được có 3 kg, thợ làng đứng cứ gọi là mỏi dừ chân cả đêm để mà khua đỗ. Ngày làm có 1-2 tấn đỗ mà phải thuê tới 12-14 nhân công. Rồi lại còn đỗ xanh lúc xát vỏ thường hay bị vỡ, thất thoát nhiều lắm”, anh Thủy kể.

Cái gì bất tiện thì sửa, cái gì không hợp lý thì bỏ…đó là cách làm của thợ làng. Trước hết là cái…cân. Đỗ phải cân lên xong mới đổ vào máy. Thế thì tại sao không làm một cái máy tự động có cân? Anh Thủy cùng anh Tuấn, thợ cơ khí của xã mày mò làm rồi cuối cùng cũng gắn được hệ thống ấy.

Ngoài sản xuất đỗ xanh xát vỏ, Dương Liễu còn sản xuất nhiều mặt hàng khác như bánh đa, mì, miến, bánh kẹo với số lượng lên tới hàng ngàn tấn/tháng Tết…

Các hộ gia đình còn đứng ra làm đầu mối trung chuyển các mặt hàng “đậm đặc Tết” như mộc nhĩ, nấm hương, gạo nếp. Hàng của Dương Liễu có hai cấp: hàng chợ được bán về các khu vực vùng sâu, xa; hàng chọn: xuất khẩu sang Đông Âu như: Nga, Tiệp... và bán tại các siêu thị trong cả nước.

Rồi chiếc máy lại được lắp hệ thống sàng đỗ, phân loại đỗ to, nhỏ, thổi bụi. Đến lúc xay thì đỗ không vỡ ngay (chỉ vỡ khoảng 20%), mất thêm công nhân đứng đảo đỗ. Thế là lại sáng tạo ra hệ thống đảo đỗ, đỗ vỡ không hết lại có máy tự động lọc đỗ chưa vỡ ra đổ lại dàn sàng. Hạt đỗ khi ra đến máy xát thường còn nhiều bụi, không được nhẵn, thợ làng lại sáng tạo ra cái máy đánh bóng đỗ. Sau đó đỗ đưa vào máy xát, nếu xát bình thường thì đỗ rất hao và không thơm, thế là lại có một sáng tạo nữa: đổ dầu ăn vào làm ẩm vỏ đỗ rồi cho qua máy sấy để đỗ co ngót lại trước khi đổ vào máy chà. Dưới lực chà của máy, vỏ đỗ bung ra một cách dễ dàng, để rồi cuối cùng sản phẩm ra lò là những hạt đỗ vàng ươm, căng bóng và thơm nức.

Quá trình sáng tạo này không phải một mình tớ làm, cũng không phải thực hiện ngày một ngày hai. Cả làng làm, cứ công đoạn nào làm bất tiện thì nghiên cứu để sửa. 6-7 năm nay, mỗi nhà cải tiến một tý, đến giờ thì chắc ông kỹ sư bên Ấn Độ sang cũng không thể nhận ra nguyên bản “con cưng” của mình nữa bởi chiếc máy này đã trở thành một hệ thống máy liên hoàn. Dàn máy này hiện thợ cơ khí của làng lắp có giá khoảng 60 triệu đồng. Nhưng so với cái máy đầu tiên thì là một bước tiến xa. Giờ thì hệ thống máy có thể xát được khoảng 4-5 tấn/ngày mà chỉ cần 3-4 lao động đứng máy. Nhờ thế mà giá thành sản phẩm mới rẻ hết mức có thể được”, anh Thủy nói. Dàn máy này của Dương Liễu hiện đã được “cóp py” để làm rộng rãi ở nhiều tỉnh thành. Nhưng nhiều nhất vẫn là ở Dương Liễu với hàng trăm hộ làm nghề. Trung bình mỗi ngày, làng Dương Liễu cho ra lò khoảng 200-300 tấn đỗ xát vỏ.

"Hồ đỗ": hết cải tiến lại..."cải lùi"!

“Cải tiến được thì cũng có thể… cải lùi được”, anh Thanh, một “chủ đỗ” khác trong làng góp chuyện. Cái sự “cải lùi” ấy chính là mánh khoé hồ đỗ

Chúng tôi được chứng kiến ngay “mánh” này tại một gia đình chuyên làm hàng chợ. Theo thợ làng, trung bình một tạ đỗ xanh nguyên vỏ xát bỏ vỏ còn được khoảng 75kg đỗ mộc. Cầm bao đỗ thơm nức ra khỏi máy, thợ hồ đỗ dàn đều ra mẹt hoặc đổ luôn ra nhà rồi phun nước vào (kiểu phun sương). Chỉ 1-2 giờ đỗ ngấm nước và từ 75kg biến ngay thành 80-81kg. Ngoài hồ đỗ kiểu phun nước, một số gia đình còn mang đỗ ra phơi sương. Cách này cũng làm đỗ tăng được 3-4kg/1 tạ đỗ xát vỏ.

Chuyen giau va buon o lang xat vo do
Cho đỗ vào máy đánh bóng, công đoạn cuối cùng của quy trình xát vỏ đỗ
Có thể làm hàng tốt mà lại làm hàng "dởm"
Anh Thanh cho biết, đỗ mộc có vị béo, thơm, bùi và ngâm rất nở. Nhưng đỗ hồ thì, do đã ngậm no nước, nên ăn rất sượng, để lâu dễ bị mốc. Và quan trọng nhất là giá cả: Một kg đỗ xát vỏ xuất xưởng có giá 14.700 đồng. Nếu hồ thì đương nhiên nhà sản xuất có thêm gần 80.000 đồng lợi nhuận trên 1 tạ đỗ. Ngày làm 4 tấn thì có thể “đút túi” 2,4 triệu đồng. “Nếu thế thì chúng tớ giàu to chứ không đến nỗi vất vả như thế này”, anh Thủy thở dài. “Việc hồ đỗ này chỉ người buôn có lợi bởi giá đỗ hồ họ mua tại Dương Liễu chỉ khoảng 13.000 đồng/kg. Nếu khách biết mua thì họ bán giá 13.500-14.000 đồng/kg. Nếu khách là…gà thì họ sẵn sàng bán với giá 15.000-16.000 đồng/kg
Chuyen giau va buon o lang xat vo do
Phân loại đỗ

Cũng theo anh Thanh, anh Thủy, hiện nay, nhiều hộ làm nghề xát đỗ ở Dương Liễu phải chấp nhận làm đỗ hồ bởi số khách hàng muốn “lập lờ đánh lận con đen” chỉ đặt mua loại đỗ này. Và, số đỗ này hầu hết đều được vận chuyển về các vùng sâu, xa, nơi người dân vẫn thích mua của rẻ. Anh Thuỷ cho biết: “Vẫn buồn vì mình hoàn toàn có thể sản xuất được hàng tốt mà buộc phải làm … hàng rởm. Thành ra cũng chẳng thiết quan tâm tới việc làm thương hiệu cho đỗ”.

Ngoài “công nghệ hồ đỗ”, vỏ đỗ sau khi xát xong, thợ làng bán ngay cho các cơ sở làm gối vỏ đỗ và sản xuất thức ăn gia súc. Vỏ đỗ khi xát ra khô, nhưng dễ vỡ và có chất dầu nên các cơ sở sản xuất gối hiện không mua nữa. Chỉ còn các cơ sở làm cám là vẫn… mua. Cũng chả biết vỏ đỗ còn chất gì không nhưng khi …hồ vào cám thì giá thành một kg cám cũng giảm được nhiều. Dân làm cám nhờ thế có lợi nhuận hơn. Nhưng mình thì cứ áy náy như đang tiếp tay làm hàng giả”, một chủ “lò” xát đỗ ở ngay gần chợ xã bày tỏ.

...Bao giờ thì hết nỗi buồn của những người xát đỗ làng Dương Liễu nhỉ? Khi mà cả người buôn và người mua đều "tỉnh" hơn để chỉ làm hàng thật mới bán được!

  • Phong Lê

Việt Báo