Ba “câu chuyện thành công”

Kinh tế làng nghề:

Tỉ phú trẻ Nguyễn Hợp với cơ sở giày của mình ở làng Phú Yên

Làm thế nào để nông dân bám trụ và làm giàu trên mảnh đất của mình? Làm thế nào để câu chuyện thời sự của nông dân là về “thương phẩm gì để tham gia “ngôi chợ toàn cầu?” chứ không còn mãi loay hoay, khốn khổ về chuyện “cây gì? con gì?”. Liệu làng nghề có phải là một giải pháp?

Đó là những câu hỏi đầy trăn trở từ kết quả của một cuộc khảo sát tại hai tỉnh nông nghiệp là Hòa Bình và Hải Dương. Nơi thu nhập của một nông dân khoảng 3.000 đồng/ngày, thậm chí có nơi 1.000 đồng/ngày. Nông dân thất nghiệp từ 4-6 tháng một năm. Họ đổ xô về các thành phố để kiếm sống. Hơn 84% hộ nông dân có người phải đi làm thuê...

10 giờ sáng, tôi tìm về làng giày Phú Yên (huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Tây). Trục đường làng chính rẽ từ quốc lộ 1 xuyên qua Phú Yên bây giờ là một dãy phố lầu treo đầy những bảng hiệu cơ sở, công ty sản xuất, kinh doanh giày. “Bà con có cơ sở giày ở làng cất nhà 400-500 triệu đồng là thường rồi. Nhiều người còn dám xây nhà đến vài tỉ đồng để vừa ở vừa sản xuất, kinh doanh” - ông Lưu Xuân Chúng, ban chấp hành Hiệp hội làng giày Phú Yên, tự hào nói. Năm 2006, cái làng quâ làm giày nhỏ bé của ông đã có tổng thu nhập lên đến 28 tỉ đồng, giải quyết được việc làm cho hơn 1.000 lao động địa phương và còn hút thêm 2.000 lao động nông nhàn từ các xã lân cận. Lương trung bình của một lao động khoảng 700.000-1.200.000 đồng/tháng, cao gấp 10-20 lần lợi nhuận mỗi lao động thu được từ ruộng lúa của mình.

Làng giày Phú Yên

Theo Hiệp hội làng nghề VN, trong tổng số 2.017 làng nghề, khu vực đồng bằng sông Hồng có số lượng làng nghề nhiều nhất với 866 làng nghề. Khu vực này cũng dẫn đầu về số làng nghề làm ăn có hiệu quả. Trung bình một cơ sở sản xuất giải quyết việc làm cho 10-50 người lao động. Hiện cả nước có 32% làng nghề đang phát triển tốt và tương đối tốt; 42% làng nghề hoạt động thời vụ, cầm chừng; số còn lại có nguy cơ biến mất. Mặc dù Nhà nước có chủ trương đầu tư phát triển làng nghề, nhưng thực tế họ vẫn đang tự bơi là chính. Những ông chủ phải tự đi tìm nguồn vốn, tự mày mò mô hình sản xuất và mẫu mã sản phẩm, tự đào tạo lao động, đặc biệt là tự đi mở thị trường. Nếu Nhà nước hỗ trợ thiết thực các vấn đề này, chắc chắn số lượng làng nghề làm ăn thành công sẽ tăng cao hơn nhiều.

Là một trong những làng nghề đang làm ăn thành công hàng đầu ở miền Bắc, nhưng lịch sử làng nghề này cũng chỉ mới bắt đầu từ năm 1918 khi ở Phú Yên có một nông dân tên Nguyễn Lương Nghé bỏ cày lên phố Tràng Tiền, Hà Nội học nghề đóng giày, rồi ra Quảng Ninh, Hải Phòng mở tiệm giày. Danh tiếng tiệm giày của ông lan truyền về tận quê nhà khiến nhiều nông dân khác như Trần Hữu Tiễn, Đỗ Quang Gia, Lê Văn Thịnh, Đỗ Quang Giống... ly nông học đóng giày. Nhưng họ đã không ly hương như ông Nghé mà về lại Phú Yên mở tiệm đóng giày. Những năm chiến tranh chống Mỹ, làng giày Phú Yên thành lập một hợp tác xã chuyên sản xuất giày gia công cho Tổng công ty Da giày Hà Nội để xuất khẩu đi Đông Âu, doanh thu đem về xã tương đương với 10 tấn thóc lúc bấy giờ.

Sau 1975, làng giày Phú Yên đìu hiu. Sản phẩm làm ra chẳng có khách mua. Các cơ sở, thợ giày ngậm ngùi trở lại với ruộng đồng. Ông Chúng nhớ lại: “Đó là thời gian cực kỳ khó khăn đối với làng giày Phú Yên. Nhà tranh vách đất tạm bợ. Thực phẩm thiếu thốn triền miên. Nhiều người làm ruộng quanh năm không thấy được đồng tiền như thế nào”.

Năm 1993, làng giày Phú Yên bắt đầu hồi sinh khi kinh tế đất nước bắt đầu phát triển, nhu cầu giày ở các đô thị dội về làng Phú Yên. Lớp trẻ trong làng đua nhau đi học làm giày để thoát nghèo. Ban đầu, nhiều người giỏi nghề chạy ra tận Hà Nội, Việt Trì, Hải Phòng mở cơ sở làm ăn. Khi các thương lái đổ xô về Phú Yên đặt hàng, mỗi chuyến hàng ngàn sản phẩm, cung không đủ cầu thì những người này quay về để rồi Phú Yên nhanh chóng trở thành làng công nghiệp giày hàng đầu VN với hàng trăm cửa hàng tên tuổi... Thị trường của làng giày trải dài từ miền Bắc vào đến Huế. Năm 2001, tổng thu nhập của làng đạt gần 13 tỉ đồng, chiếm 70% thu nhập của toàn xã và tăng trưởng đều mỗi năm. Năm 2007, chỉ tiêu thu nhập của làng giày là trên 30 tỉ đồng.

Số tỉ phú ở làng giày, theo dân làng Phú Yên, là “khó kể xiết”. Ông chủ trẻ Nguyễn Văn Hợp là một trong số ấy. Sinh năm 1974, mới biết nghề mười năm, ban đầu anh mở tiệm ở Việt Trì, Phú Thọ. Năm 1999, anh về làng với hơn mười người thợ trong tay nhưng hiện đã có gia sản 10 tỉ đồng gồm căn biệt thự bề thế, xưởng thợ, shop trưng bày... Mỗi năm anh sản xuất khoảng 6 vạn đôi giày. Đơn hàng làm không xuể, thợ thường phải làm ba ca.

Theo Hợp, thời nào giày cũng là thời trang, và bí quyết thành đạt của Phú Yên chính là biết chú trọng điều đó. Người thợ thiết kế mẫu giày ở Phú Yên bao giờ cũng được lãnh lương cao nhất.

Làng thêu Văn Lâm

Trong làng thêu Văn Lâm

Làng thêu Văn Lâm (huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình) có bề dày lịch sử hơn làng giày Phú Yên rất nhiều. Miếu tổ của làng thêu này nằm ở đầu làng. Nghề thêu Văn Lâm đã có từ hàng trăm năm nay khi vua Trần Thái Tông về Văn Lâm, Hoa Lư tu hành. Nhu cầu làm rèm trướng thờ cúng cùng trang phục của vua và đoàn tùy tùng kéo theo nghệ nhân thêu thùa tài hoa từ kinh đô về làng. Và nghề thêu Văn Lâm phát xuất từ đó.

Làng thêu này chỉ thật sự bước vào thị trường lớn và làm giàu từ khoảng 15 năm trở lại đây. Năm 1992, nghề thêu, ren đã thu về cho làng nghề 12 tỉ đồng trong khi ruộng lúa chiêm trũng Văn Lâm cũng chỉ cho được 700 tấn thóc trị giá khoảng 700 triệu đồng. Hầu như 100% hộ trong làng đều là cơ sở thêu, với 4.000 thợ/4.500 nhân khẩu.

Cơ sở của ông chủ Chu Văn Quân nằm tít sâu trong ngõ làng với một quần thể mấy căn biệt thự liên kế để gia chủ ở và làm xưởng thêu. Nó tọa lạc trên khuôn viên có vườn cây ăn trái, hồ cảnh, bãi xe hơi. Buổi sáng, hơn 50 thợ đang thêu, ren, ủi, đóng gói. Năm 1990, anh Quân bắt đầu gầy dựng cơ sở, vừa làm vừa bán tại làng và Hà Nội. Thời gian sau, anh vào TP.HCM bỏ hàng ở khu shop cao cấp Lê Thánh Tôn, Đồng Khởi và chợ Bến Thành, An Đông... Bảy anh em Quân người ở Ninh Bình, người ở TP.HCM chia nhau đảm nhiệm các khâu sản xuất và kinh doanh. Doanh số mỗi năm của Quân hơn 3 tỉ đồng.

Ở Văn Lâm hiện nay có trên 20 cơ sở mở được chi nhánh ở Hà Nội, TP.HCM và xâm nhập được vào những thị trường khó tính nước ngoài như Nhật, Hi Lạp, Ai Cập, Pháp, Đức, Mỹ, Tây Ban Nha, Nga...

Cô giáo Vũ Thị Tuệ ngày nào nay đã trở thành giám đốc Công ty thêu An Lộc. Toàn bộ sản phẩm của cô đều xuất qua châu Âu với doanh số xuất khẩu 1,8 triệu USD năm 2006. Xưởng sản xuất với 70 thợ thường xuyên của An Lộc giờ đã không đáp ứng nổi đơn hàng cho nên Tuệ đang khởi công một nhà máy 5.000m2 để phục vụ đơn đặt hàng của một đối tác người Anh.

Thành công của làng Văn Lâm là chất lượng sản phẩm và giỏi kinh doanh. Hiện hầu hết cơ sở kinh doanh lớn ở Văn Lâm đều cho người đi xa, tổ chức luôn kinh doanh, giao nhận để đảm bảo đầu ra và tăng lợi nhuận. Những cơ sở nhỏ, thiếu người kinh doanh thì gia công sản phẩm cho cơ sở lớn.

Không muốn bó tay vào mỗi nghề thêu, các “ông chủ” ở làng còn đang nhìn xa, ấp ủ dự án kết hợp làng nghề với du lịch danh thắng, lịch sử. Dự án mới manh nha triển khai nhưng chứng tỏ được tầm nhìn của người dân quê ngày nay đã vượt qua khỏi lũy tre, mảnh ruộng để làm giàu ngay trên quê hương mình.

Làng đúc Yên Xá

Thợ đúc ở làng nghề Ý Yên

Đường về huyện Ý Yên, Nam Định ngày nay rất đẹp. Dân có tiền, Nhà nước có ngân sách. Làng quê mới khang trang được như thế.

Trong Khu công nghiệp làng Yên Xá, gần 50 nhà máy qui mô lớn nằm trên trục đường thẳng tắp có kênh và cây xanh ở giữa. Nó ra đời từ sự liên kết, sáp nhập các doanh nghiệp nhỏ lại với nhau để hình thành một công ty lớn. Công ty cổ phần đúc Cửu Long ban đầu là ba cơ sở khác nhau, về sau hợp lại thành một công ty cổ phần lớn hàng đầu ở làng. Nhiều doanh nghiệp khác cũng liên kết, sáp nhập các doanh nghiệp anh em, bạn bè cùng làng. Doanh nghiệp làng đua nhau đúc đồng đắp tên mình trên bệ đá vĩnh cửu đặt trang trọng ngay trước mặt tiền công ty.

Nghề đúc ở Yên Xá đã có gần 900 năm trước với vị sáng tổ huyền thoại Nguyễn Minh Không. Theo biến động thời cuộc, Yên Xá từ chuyên đúc các đồ đồng để thờ tự, sinh hoạt gia đình chuyển qua làm thêm các đồ sắt, thép và dần dần làm các sản phẩm phục vụ ngành công nghiệp. Theo ông Nguyễn Văn Khanh, chủ tịch Hiệp hội cơ khí đúc Ý Yên, làng nghề này bắt đầu phát triển mạnh khoảng hơn mười năm nay. Sau khi giải quyết được khâu pha chế để thép có chất lượng cao hơn, sản phẩm đúc Yên Xá nhanh chóng được các nhà máy sử dụng nhiều, đặc biệt là các lọai hàm nghiền, xích máy, bánh răng, bạc đạn, xe goòng chất lượng cao phục vụ trong ngành sản xuất ximăng, khai thác than, đường sắt, mỏ đá...

Theo ông Khanh, lợi thế cạnh tranh của Yên Xá chính là giá cả. Sản phẩm làm ra thường rẻ hơn 30-70% so với hàng nhập ngoại, như bộ hàm nghiền đá mua của Nga giá xấp xỉ 100 triệu đồng, trong khi sản phẩm có chất lượng tương đương của Yên Xá chỉ 30 triệu đồng.

Năm 2006, tổng doanh thu Khu công nghiệp làng đúc Yên Xá và các doanh nghiệp cùng nghề trên địa bàn huyện đạt 198 tỉ đồng, tăng 25% so với năm trước và nộp ngân sách gần 10 tỉ đồng, thu hút một lực lượng lớn người thợ là dân ở làng quê nông nhàn với mức thu nhập trung bình 1-1,5 triệu đồng/tháng.

QUỐC VIỆT