Vẻ đẹp kiến trúc và nghệ thuật tạo hình ở Vatican

Thánh địa Vatican nằm ở phía tây thành Roma, hữu ngạn sông Tiber. Năm 1870, khi thống nhất nước Ý, vua Emmanuel đã hạn chế lãnh thổ của Vatican và đến năm 1929 thì Chính phủ Italia đã ký công nhận Vatican là một quốc gia độc lập, có diện tích 0,440 km2 với dân số gần 1000 người, có chính quyền riêng, cảnh vệ riêng và tài chính riêng. Vatican có tường thành cao xây bao quanh, bên trong có thánh đường Sant Peter được khởi công xây dựng từ năm 1506 đến năm 1590 cùng các lâu đài, công viên, nhà thờ và bảo tàng. San Peter là nhà thờ to nhất thế giới của giáo hội Ki tô. Trước nhà thờ là một quảng trường rộng, ở chính giữa dựng một tháp hình trụ cao 25m, đây là một tháp cổ Ai Cập được đem về ý từ trước công nguyên. Đối xứng hai bên tháp là hai đài cao với nhiều vòi phun nước làm cho không khí quảng trường mát mẻ, trong lành. Bao quanh hai bên quảng trường nối liền với nhà thờ là hai kiến trúc hình vòng cung cao to, nhiều gian, với 284 cột đá tròn, mỗi cột có chiều cao 16m, đường kính 1,42m, do kiến trúc sư Berni thiết kế, xây từ năm 1657 trong 11 năm mới xong. Trên kiến trúc vòng cung bày 140 tượng thánh, mỗi tượng cao 3m. Thánh đường San Peter do kiến trúc sư Alberti thiết kế, được tôn tạo nhiều lần trong nhiều năm bởi các kiến trúc sư Rosselino, Bramante, và đến năm 1546 là Michel Angelo. Tiền sảnh được xây dựng năm 1608 do Maderno.

Đây là một công trình đồ sộ, nguy nga, phía trước có những hàng cột đá trắng to, cao, cân đối tạo nên vẻ uy nghi, trang nghiêm. Vào bên trong thánh đường là một không gian rộng lớn chiều dài đến 211m, có nhiều cột đá cẩm thạch đỡ những vòm cao nối tiếp nhau. Các cột tròn hay vuông, các mảng tường, các gờ, các mái vòm đều trang trí rất nhiều hoạ tiết, phù điêu, tranh vẽ, đã tạo nên sự huy hoàng tráng lệ chưa từng thấy trong các kiến trúc cổ thường gặp. Những bức hoạ trên tường và các tác phẩm điêu khắc lấy đề tài từ lịch sử đạo Ki tô đều được những nghệ sĩ lừng lẫy tên tuổi như Veronese, Canova, Raphael, Michel Angelo; Leonard da Vinci... sáng tác.

Pho tượng La Pietà bằng đá trắng, tạc cảnh Đức Mẹ ôm thi hài Chúa sau khi được hạ từ trên cây thánh giá xuống, do Michel Angelo sáng tác năm 1500, lúc mới 23 tuổi. Đức Mẹ với gương mặt dịu hiền, mắt như nhắm lại nhìn xuống thi hài Jesus đặt trên đùi, tay phải đỡ lấy vai nâng cao đầu con lên, tay trái mở ra để bên đầu gối như giãi bày niềm đau đớn tuyệt vọng của người mẹ ôm xác con phải chịu đựng. Chúa Jesus gần như khoả thân, nằm trong lòng mẹ, thân thể mềm thả, chân tay buông thõng, mặt ngửa lên, mắt nhắm, dáng thanh thản, phía dưới lưng là tấm khăn liệm rũ xuống với những nếp gấp mềm mại phủ lên chân Đức Mẹ. Tất cả đã gợi lên trong lòng người xúc cảm tiếc thương, trong sáng, cao cả khó có tác phẩm điêu khắc nào sánh được.

Trong thánh đường có hai tượng chân dung nặn bằng sáp hai vị thánh nằm trong nơi an nghỉ, trông như người thật, là Giáo hoàng Joann XXIII và Innocent VIII. Đi tiếp vào bên trong là một bệ thờ cao trên đặt tượng thánh San Peter bằng đá đen, do Cambio sáng tác, bàn chân đã được các tín đồ thành kính hôn lên làm cho sáng bóng. Trong cái mênh mông, cao cả, uy nghiêm nơi thánh đường, mỗi con người cảm thấy như rất nhỏ bé.

Nối liền phía sau là một tháp tròn vòm cao đến 120m, được xây dựng theo thiết kế của Michel Angelo, trần bên trong được chia ra thành nhiều ô và vẽ rất nhiều tranh sự tích các thánh. Có cầu thang gồm 145 bậc để trèo lên ban công ở chân vòm, nhìn thấy toàn cảnh thánh đường mênh mông cùng những kiến trúc xung quanh; trèo thêm 302 bậc nữa sẽ lên đến đỉnh nóc vòm, từ đây có thể nhìn toàn cảnh Roma, ra biển Adriatic và cả dãy núi nước Albani.

Rời nhà thờ San Peter, du khách đi vòng ra phía sau xem tiếp lâu đài của Giáo hoàng, nhà thờ Nicoline, nhà thờ Sixtine, lâu đài Borgia, Phòng Raphael, phòng Bản đồ, thư viện Vatican, những bảo tàng Vatican... Đáng chú ý nhất là nhà thờ Sixtine và bảo tàng. Nhà thờ Sixtine được xây dựng năm 1475 trang trí nhiều tác phẩm bất hủ của các họa sĩ Botticelli, Rosseili và đặc biệt là những tranh vẽ của Michel Angelo. Michel Angelo vốn là nhà kiến trúc và điêu khắc nhưng phải vâng lệnh Giáo hoàng Jule II vẽ trang trí trần nhà thờ Sixtine. Michel Angelo đã bắc giàn cao 25m và một mình ngửa mặt lên trong 4 năm liền (từ năm 1509 đến năm 1512), ông chia vòm trần nhà rộng gần 500m2 thành nhiều mảng, hình chữ nhật, hình tam giác, hình cong, để vẽ các cảnh trong Kinh Thánh như: Ngày tạo lập thế giới, Trái cấm, Nạn hồng thuỷ... Khi hoàn thành, mọi người vào xem đều nhất trí là về hội hoạ Michel Angelo cũng xuất sắc như kiến trúc và gọi trần nhà thờ Sixtine là ‘’Kinh thánh của Michel Angelo’’.

Mới ngẩng đầu lên xem một lúc tôi đã thấy mỏi cổ hoa mắt, tôi nghĩ chỉ có lòng tin ở Chúa cộng với sự say mê cái đẹp phục vụ cho con người, Michel Angelo mới có đủ kiên nhẫn trong hàng ngàn ngày để vẽ nên những bức tranh bất hủ kia đem lại cho tín đồ niềm tin vô hạn vào Chúa. Lúc đó ông mới 37 tuổi. Hơn hai mươi năm sau, ông lại vẽ bức tranh Ngày phán xét cuối cùng trên vách rộng lớn của nhà thờ Sixtine. Bức tranh đã được vẽ trong 5 năm (1536-1541), bao gồm hàng trăm nhân vật có mặt trong ngày với những tư thế khác nhau, Đức Mẹ Đồng Trinh và Chúa ở trên cao chính giữa.

Tất cả các nhân vật trong Kinh thánh vẽ trên trần nhà thờ Sixtin và nơi hành lễ Ngày phán xét cuối cùng, do Michel Angelo vẽ, đàn ông cũng như đàn bà, đều khỏa thân như trong thuở khai thiên lập địa, là những mẫu mực về giải phẫu cơ thể, về phát hiện của thời Phục hưng tôn vinh vẻ đẹp nhân bản của con người. Michel Angelo đã vất đi mọi che đậy của giáo lí khắc nghiệt và đêm trường Trung cổ; tuy ông lấy đề tài trong tôn giáo nhưng thực ra là để đề cao cái đẹp của con người về mọi khía cạnh. Với một người ‘’không tôn giáo’’ như tôi, thì đây là một sự thưởng thức ‘’choáng ngợp’’ trước thành tựu rực rỡ của hội hoạ thời Phục hưng đầy tính nhân văn cao cả và Michel Angelo xứng đáng là nhà danh hoạ bậc thầy của thế giới.

Rời nhà thờ Sixtine đến phòng Raphael, du khách thấy nổi bật lên hai bức hoạ Trường Athènes và Sự tranh cãi về Thánh lễ. Trong Trường Athènes, tất cả các mặt của hội họa như bố cục, hình hoạ, mục đích tư tưởng... đều được giải quyết một cách hoàn hảo. Trên nền cao của một ngôi đền đồ sộ lộng lẫy, ngay ở giữa tranh, hai người cha đẻ của triết học Châu Âu là Platon và Aristote đang vừa đi vừa thảo luận. Phía trước và ở những bậc thang xung quanh là những học giả từ cổ đại đến thời đó. Những khối người rất đông được bố cục thật hợp trong khoảng không gian khoáng đãng. Phép phối cảnh đường nét và không khí được thể hiện tuyệt vời với trình độ bậc thầy. Bức tranh này đã được tác giả vẽ trong một năm và người sau đều công nhận đây là một tác phẩm hội hoạ kinh điển, mẫu mực về bố cục, hình nét, màu sắc và ánh sáng.

Trường Athenes cho thấy tinh thần Phục hưng thể hiện ở chỗ tín ngưỡng đạo Ki tô không ngăn cấm nghệ sĩ học hỏi cái đẹp ‘’ngoại đạo’’ thời Cổ đại, ca tụng tư tưởng tiến bộ của triết học Hi Lạp (đó là điều tối kị của đạo Ki tô thời Trung cổ). Trường Athenes của Raphael thật là một viên ngọc quý vô song của thời Phục hưng. Tác phẩm Sự tranh cãi về Thánh lễ là một bích hoạ hoành tráng, trên một mặt của vòm lâu đài là ba mặt phẳng với ba hàng nhân vật, tất cả đều quan tâm theo dõi, tập trung vào hình ảnh Chúa toả ánh hào quang nơi chính giữa ở tầng trên. Chính giữa có 4 thiên thần trưng 4 biểu là Triết học (Sự Thật tự nhiên và hợp lý), Thần học (Sự Thật được phản chiếu), Thơ ca (Cái Đẹp), Công lý (Cái Tốt) để nói lên một bước tiến của loài người mà thời Phục hưng đã đạt đến. Tranh có bố cục cân đối, màu sắc tươi sáng rực rỡ, hài hoà. Tranh của Raphael đề cao lý trí của con người.

Vatican, trung tâm thế giới của đạo Ki tô, là một thế giới thu nhỏ của kiến trúc, điêu khắc và hội hoạ Italia. Những giá trị vật thể lịch sử rất to lớn của Vatican đã hiện ra trước mắt tôi, còn giá trị tinh thần có lẽ phả vào trong tôi trong cuộc “hành hương” này là trở về với thời sơ khai của đạo Ki tô: “Lòng bác ái trong nhân loại’’. Và tôi hiểu thêm sâu sắc về Con Người xưa và nay, với nhu cầu tâm linh không thể thiếu trong cuộc sống, sức mạnh của niềm tin là không gì lay chuyển nổi. Phải mất nhiều ngày mới thưởng thức hết cái chân, cái đẹp, cái thiện ở mảnh đất nhỏ bé Vatican này.

C.T
(Theo SMVH)