Văn học Nga có dấu hiệu "phục hưng" ở Việt Nam

Tiến sĩ văn học Đào Tuấn Ảnh:

Học đại học rồi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ ở Đại học Lomonosov, Đào Tuấn Ảnh hiện được coi là một trong những chuyên gia về văn học Nga đương đại. Theo bà, đang có những báo hiệu về sự "phục hưng" văn hóa, văn học Nga ở VN.

+ Thưa chị, trước đây văn học Nga quen thuộc và thân thiết với độc giả VN. Đó là nền văn học vĩ đại với nhiều tác phẩm, tác giả lớn. Còn hiện nay, nhiều người tự hỏi không hiểu văn học Nga đương đại ra sao?

- Văn học Nga ở VN là một câu chuyện dài và số phận thăng trầm của nó hẳn mọi người đều biết. Nhiều thập kỷ văn học Nga Xô - viết chiếm lĩnh văn đàn và bạn đọc hầu như được tiếp xúc rất ít với văn học châu Âu, châu Mỹ.

Tới thời kinh tế thị trường, sách dịch bung ra, như một nhu cầu tự nhiên, sau khi quá tải bởi một món ăn đơn điệu, họ đổ xô vào những món ăn lạ bày la liệt trên mâm cỗ văn học dịch. Những món lạ này là sách văn học phương Tây với đủ chủng loại, từ tiểu thuyết ái tình đến trinh thám, hình sự, là sách Tàu, từ thuật tướng số, truyện kiếm hiệp tới các tác phẩm văn học hiện đại...

Trong hiệu sách các tác phẩm văn học Nga chiếm một vị trí rất khiêm tốn. Đối với thế hệ thuộc lứa tuổi 40-50 trở lên, văn học Nga chỉ còn là một kỷ niệm đẹp. Còn đối với thế hệ trẻ, văn học Nga trở nên xa lạ. Vậy mà đó là một nền văn học vĩ đại. Trong hai thế kỷ 19 và 20, nó đã cống hiến cho thế giới nhiều tên tuổi lẫy lừng và biết bao kiệt tác. Rất tiếc bạn đọc chúng ta mới chỉ được thưởng thức chút ít.

Lấy thí dụ về văn học giai đoạn giao thời thế kỷ 19- 20 (được gọi là "kỷ nguyên Bạc" của văn học Nga), Tschekov mang tiếng là được dịch nhiều nhất, song gần 1.000 truyện của ông, chúng ta mới chỉ dịch được khoảng 60-70 truyện, trong hơn chục vở kịch của ông mới có bốn, năm vở được dịch, nhưng lại dịch từ tiếng Pháp.

Chúng ta chưa dịch một tác phẩm nào của các trường phái văn học hiện đại Nga. Thiên tài Blok, chủ tướng thơ tượng trưng, chúng ta cũng mới chỉ dịch một tác phẩm "Mười hai người", còn Andrei Belyi thì bạn đọc VN còn chưa nghe đến tên.

Thơ vị lai mới chỉ có một mình Maiakovski được giới thiệu, mà cũng chỉ mảng thơ sau cách mạng, trong khi đó mảng thơ trước cách mạng của ông phong phú hơn nhiều.

Trường phái đỉnh cao (ackemism) may chăng có một vài bài thơ của Akhmatova được giới thiệu. Những hiện tượng văn xuôi lớn như Andreiev, Zamiatin, Platonov... còn ít được nhắc tới.

Văn học "hậu Xô-viết", tức văn học Nga hơn hai thập niên cuối này, cũng trong tình trạng tương tự. Mà đây lại là giai đoạn văn học rất đáng quan tâm bởi sự phong phú, đa dạng các trường phái, khuynh hướng sáng tác và những phong cách mới. Điều này thể hiện sự tìm tòi những tiếng nói nghệ thuật mới phù hợp với tinh thần thời đại, rất gần gũi với tình hình văn học đương đại của VN.

+ Tuy nhiên, hình như việc dịch tác phẩm văn học Nga ở VN đã có dấu hiệu lạc quan?

- Đời sống văn học, giống như dòng đời nói chung, luôn tự điều chỉnh và tự thoát khỏi những cực đoan. Mấy năm gần đây đã có những dấu hiệu quan tâm trở lại đối với văn học Nga. Bạn đọc chúng ta, sau một thời gian làm quen với văn học năm châu bốn biển, nay muốn gặp lại người bạn một thời đã từng thân thiết với mình.

Trong các hiệu sách đã xuất hiện nhiều tác phẩm văn học Nga cổ điển và một số tuyển tập tác phẩm văn học Nga đương đại. Bước khởi đầu tuy không rầm rộ, song báo hiệu về sự "phục hưng" văn hoá, văn học Nga ở VN.

+ Được biết chị đang dịch nhiều truyện ngắn của Tschekov và sắp tới sẽ in thành tuyển tập?

- Vâng. Đó là những tác phẩm lần đầu tiên được dịch sang tiếng Việt.

"Chương trình Tschekov" do Viện Văn học tiến hành là sự tiếp tục những công việc mà các nhà văn lớn, các nhà nghiên cứu của chúng ta đã làm được nửa thế kỷ qua.

+ Chị nhận xét thế nào về tình hình dịch văn học nước ngoài ở VN hiện nay?

- Trước đây, bước vào hiệu sách, giống như bà nội trợ đi chợ, chúng ta khổ sở vì không có gì để mua. Ngày nay, cũng giống bà nội trợ, chúng ta lại khổ sở vì không biết chọn mua cái gì. Ngoài chợ ê hề đồ ăn, thức uống, trong cửa hàng sách nhiều vô kể. Đây là hai mặt của tấm huân chương. Một mặt, mừng vì đây là một trong những biểu hiện đi lên của xã hội.

Mặt khác, lo vì sự nhiều ở đây kèm theo cái gọi là thượng vàng hạ cám. Riêng trong mảng sách dịch thôi cũng đã có cảm giác như mạnh ai người nấy dịch, vớ gì dịch nấy. Đã thế bạn đọc lại hầu như không được hướng dẫn giới thiệu, nên mỗi khi vào hiệu sách, mắt hoa hết cả lên, lượn đi lượn lại rồi chậc lưỡi mua đại mấy quyển. Về nhà đọc thấy tức anh ách, vì chất lượng dịch đã không ra làm sao, lỗi chính tả, in ấn nhiều. Vấn đề này không phải tôi là người nói đầu tiên và cũng không phải người cuối cùng. Nó là chuyện "biết rồi, khổ lắm, nói mãi".

Theo Đại đoàn kết - ND