vietbao

Trăn trở... Rối nước Chàng Sơn

Bấm ngay Subscribe / Đăng Ký xem video hay mới nhất >>

Có được tận mắt chứng kiến một tích trò biểu diễn rối nước, được tận tay điều khiển những chú rối ngộ nghĩnh…mới hiểu vì sao rối nước Chàng Sơn (xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất) lại được coi là sản phẩm văn hóa đặc sắc của thủ đô Hà Nội. Hơn 200 năm tồn tại với nhiều biến cố thăng trầm, phường rối nước Chàng Sơn đã tạo được tên tuổi khắp các vùng đồng bằng Bắc bộ. Dù vậy, nghệ thuật rối nước của phường hiện đang đứng trước nguy cơ mai một.

Ảnh minh họa

Sân khấu Rối nước Chàng Sơn


Hơn 200 năm tồn tại…

Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ nơi đâu cũng có nghệ thuật múa rối dân gian nhưng hiếm có làng quê nào lại gìn giữ được những tích trò đặc sắc như phường rối nước Chàng Sơn. Trải qua bao đổi thay của thời thế, Chàng Sơn vẫn giữ cho mình một vẻ đẹp nguyên sơ, thanh bình. Vẫn cây đa, giếng nước sân đình, vẫn tiếng sáo diều vi vu trên những cánh đồng bát ngát. Đặc biệt Chàng Sơn vẫn còn giữ cho mình một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống, đó là nghệ thuật rối nước dân gian.

Vào một sớm mùa hạ, chúng tôi đến thăm phường rối nước Chàng Sơn khi các nghệ nhân phường rối đang biểu diễn tích trò " Hai Bà Trưng ra trận". Xung quanh ao Thuỷ Đình nơi diễn ra các tuồng tích rối nước rất đông các du khách trong và ngoài nước chăm chú theo dõi các chú rối nhảy múa trên mặt nước.

Từ lâu làng Chàng Sơn đã nổi tiếng với nghề mộc truyền thống. Ở nơi đây, mỗi gia đình đều là một phân xưởng, mỗi dòng tộc đều là một cánh thợ đi xa gần hành nghề. Bàn tay những người thợ này có tài dựng đình chùa chỉ với đố, mộng không cần đến một cái đinh. Cũng những tay thợ làng này đã tạc phù điêu, khắc câu đối cho bao làng mạc, họ tộc để giữ nề nếp gia phong của tiên tổ. Nghề này cha truyền con nối. Chính sự vững chắc của tay nghề của các người thợ trong làng khiến nghề rối ở đây tồn tại được qua thời gian. Vậy nên, dù đã trải qua nhiều biến cố thăng trầm có khi tan, rồi phường rối làng lại hợp. Ở nơi đây, người ta xem rối như tài sản trong nhà. Ở đây có những cụ ông vẫn mải mê sáng tạo và lưu giữ rối, vẫn có cái sôi động của phường rối xưa trong các đám hội, cái đam mê của thanh niên trước sự linh hoạt của các quân trò. Rối ở vùng này có đến 1000 tuổi thì những con rối cũng có mặt quãng chừng ấy năm. Không ai nhớ đây là đời thứ mấy của quân trò này, chỉ biết nó luôn được tạo ra từ khuôn mẫu cũ và sự sáng tạo của tay thợ và tư duy của các bậc nghệ nhân trong làng.

Ông Nguyễn Văn Dậu năm nay đã ngoài 70 tuổi nhưng vẫn giữ được sự nhanh nhẹn và linh hoạt khéo léo của nghệ nhân rối nước. Trả lời những câu hỏi của chúng tôi về nguồn cội của phường rối nước Chàng Sơn, ông Dậu cho biết nói: "Trong làng bây giờ, kể cả các cụ cao tuổi nhất cũng không còn nhớ nổi ông tổ của nghệ thuật rối nước trong phường là ai. Và cũng chẳng ai hay nghệ thuật rối nước đã có mặt ở đây từ khi nào". Ông chỉ biết đến đời ông đã là đời thứ 5 gìn giữ và phát triển môn nghệ thuật dân gian truyền thống này.

Ông Dậu cho biết, từ xa xưa nghệ thuật rối nước phường Chàng Sơn luôn là tiết mục đặc sắc và là "món ăn tinh thần" không thể thiếu trong các dịp lễ hội của người dân Chàng sơn và các vùng lân cận.

Ảnh minh họa

Nghệ nhân làng Rối Chàng Sơn


Trải qua quãng thời gian dài, nhiều thế hệ nghệ nhân ở đây không chỉ bỏ công sức vào việc giữ mà họ đã cố thổi sức sống vào từng chú Tễu, từng tích trò... với hy vọng sẽ đến một ngày không xa, nghệ thuật rối nước được khôi phục và thịnh hành.

Vừa điều khiến con rối trong tích trò Kéo quân, ông Nguyễn Văn Tuân (78 tuổi) một nghệ nhân kỳ cựu của phường rối hồ hởi cho biết " Đây là tích trò độc đáo của rối Chàng Sơn. Cả 20 quân rối đỏ, xanh xếp thành một hàng, quân đỏ xếp xen quân xanh đi từ trong sân khấu ra theo một hàng dọc, đến gần người xem quân đỏ đi rẽ sang một bên và quân xanh đi rẽ sang một bên. Trò này luôn thu hút đông đảo người xem. Khi nói đến việc gìn giữ rối nước, ông Tuân cho biết : "Nghệ thuật rối nước dân gian do tổ tiên để lại nên dù khó khăn đến mấy, chúng tôi cũng phải gìn giữ. Trước đây rất nhiều nghệ nhân đã từ bỏ nghề vì gánh nặng kinh tế gia đình, mặc dù trong lòng họ, niềm say mê với rối nước chưa một lần nhạt phai. Hồi đó cũng có người khuyên tôi nên bỏ nghề để làm kinh tế, nhưng rối nước đã ăn sâu vào tiềm thức, vào máu thịt rồi nên tôi không bỏ được...".

Dưới bàn tay của những nghệ nhân dày dặn kinh nghiệm, những con rối vốn vô tri vô giác trở lên sống động, mang đầy hơi thở của cuộc sống. Mỗi khi đến cảnh đoạn hay, tiếng vỗ tay lại vang lên như những tràng pháo nổ.

… Với nhiều dấu ấn đặc sắc


Theo ông Nguyễn Văn Dậu cho biết, hiện nay phường rối nước Chàng Sơn có 40 trò diễn hấp dẫn như Bật cờ, Đánh đu, Rối leo cột, Quay tơ dệt cửi, Múa tiên, Câu ếch, Cày bừa, Rắn bắt chuột, Xay lúa giã gạo. Tích trò cổ có Quan công chém Bàng Đức (Truyện Tam quốc chí). Ông Dậu : " Bây giờ mỗi lần tổ chức biểu diễn rối nước, làng luôn thu hút rất đông du khách đến thưởng thức. Trước đây, ao thuỷ đình nhỏ nhưng thời gian gần đây xã đầu tư 1 tỷ đồng xây dựng, lát gạch mới xung quanh ao làng, làm đường ôtô rộng để đón du khách về xem rối".

Ảnh minh họa

Biểu diễn Rối nước


Để có các tích trò thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, thưởng thức, các nghệ nhân phường rối nước Chàng Sơn đã phải tốn rất nhiều thời gian công sức và tâm huyết để tạo ra vẻ đẹp hình thức cho những con rối cũng như thường xuyên sáng tạo đổi mới các tích trò. Biểu diễn rối nước rất công phu và phải qua nhiều công đoạn chuẩn bị nên đòi hỏi nghệ nhân sự kiên trì, lòng nhẫn lại cùng niềm say mê nghề. Có hàng chục công đoạn phải chuẩn bị như: làm thủy đình, đóng cọc, dẫn dây, rồi tác tạo hình tượng những con rối phù hợp với từng tích, trò. Các công đoạn không phức tạp lắm nhưng lại đòi hỏi sự khéo léo và khiếu thẩm mỹ cao của các nghệ nhân tạo hình. Các con rối, chú Tễu, các con vật quen như: long, lân, qui, phụng, cá chép vượt vũ môn… của phường rối Chàng Sơn sinh động hơn nhiều nơi khác do chúng được thực hiện bởi các nghệ nhân làng mộc nổi tiếng với tay nghề tinh xảo trong làng làm ra.

Các con rối được làm bằng gỗ sung là loại gỗ nhẹ, nổi trên mặt nước, không bị mọt, không dập, không vỡ và dễ đẽo gọt. Sau khâu đẽo gọt, phơi khô là khâu quan trọng nhất của các con rối - công đoạn lắp ráp tay chân với máy điều khiển, trước khi chúng được "mặc" áo quần bằng những lớp sơn chống nước và vẽ mặt mày theo từng vở diễn.

Để điều khiển các con rối (di chuyển nhẹ nhàng) diễn uyển chuyển trên mặt nước theo ý mình, các nghệ nhân đã phải tập tay rất công phu hàng tháng trời, mỗi vở diễn. Có lẽ vì vậy mà những tích trò do phường biểu diễn luôn để lại những ấn tượng đặc biệt trong lòng du khách và bạn bè quốc tế. Trước đây, phường rối nước Chàng Sơn chỉ biểu diễn để phục vụ các lễ hội của địa phương. Vài năm gần đây, xã Chàng Sơn đã trở thành điểm đến của khách du lịch khi đến Hà Nội.

Bây giờ, vào làng Chàng Sơn, chúng tôi không khỏi ngỡ ngàng vì đâu đâu cũng gặp… khách du lịch. Không chỉ du khách trong nước mà du khách nước ngoài cũng cực kỳ thích thú khi được... thưởng thức hay tự mình tham gia rối nước. Ở đây, những ông Tây, cô gái tóc vàng da trắng, mắt xanh cũng có thể trở thành một nghệ nhân thực thụ với chú Tễu, máy xào,…quần xắn cao tận đầu gối, họ lội xuống nước học cách biểu diễn rối nước và thích thú điều khiển chú Tễu hoạt động. "Thật Tuyệt vời và thú vị, tôi thật sự không bao giờ hình dung mình đến Việt Nam và trở thành nghệ nhân đặc biệt như thế này!", anh chàng Peter With - khách du lịch người Anh quần áo ướt sũng vừa điều khiển rối nước vừa hồ hởi nói. Một buổi lao động vừa tốn tiền, vừa tốn công, nhưng lại quá vui, khiến du khách đến đây ngày càng đông. Bên chiếc ao Thủy Đình của xã Chàng Sơn, du khách không chỉ xem múa rối nước mà còn được thưởng thức các điệu múa đầy màu sắc của những con vật linh: long, lân, quy, phượng; xem các trò chơi dân gian. Không ít du khách sau khi tham gia tour, trước khi rời phường rối nước Chàng Sơn đều xin chụp ảnh với các nghệ nhân và hẹn ngày gặp lại.

Ông Dậu, Trưởng phòng rối nước Chàng Sơn không ngần ngại tiết lộ: "Mấy năm nay, nhờ rối nước mà bà con trong làng đều sống khá ổn. Nhưng vui nhất là nghệ thuật rối nước được nhiều người quan tâm tìm hiểu!". Mỗi năm, có hàng nghìn du khách đến "làm nghệ nhân" ở phường rối Chàng Sơn. Đây là tín hiệu đáng mừng cho phường rối, giúp cho các nghệ nhân trong làng gắn bó và yêu nghệ thuật rối nước hơn bao giờ hết.

Ảnh minh họa

Rối nước Chàng Sơn - còn đó nhiều nỗi trăn trở


Nhưng vẫn còn đó nhiều trăn trở…

Cuộc sống của người dân làng rối vì thế cũng có nhiều đổi thay. Nhưng việc giữ gìn nghệ thuật rối nước ở Chàng Sơn vẫn còn nhiều trăn trở. Theo thống kê của xã Chàng Sơn , hiện nay phường rối nước Chàng Sơn chỉ còn lại hơn 20 nghệ nhân với 22 tích tuồng rối nước. Trước đây, rối nước Chàng Sơn tưởng chừng đã "chết "do thiếu kinh phí tổ chức để tập tuồng mới. Các nghệ nhân phải làm nhiều nghề khác sinh sống bên cạnh việc diễn rối để giữ nghề gia truyền. Mỗi đêm biểu diễn, trừ hết chi phí, tiền diễn mỗi suất của các nghệ nhân chỉ vừa đủ mua quà bánh cho các con, vì thế nên nhiều nghệ nhân đã đành bỏ xứ đi làm ăn xa.

Nhiều dự án phát triển nghệ thuật rối nước gắn với du lịch và các lễ hội văn hóa được khôi phục, ý thức đối với nghệ thuật truyền thống cũng được quan tâm hơn trước, cuộc sống của các nghệ nhân ở xã Chàng Sơn từ đó cũng bớt khó khăn.

Nhưng bây giờ, nỗi lo về sự mai một của nghệ thuật rối nước Chàng Sơn trong tương lai lại đang hiện hữu do không tìm được đội ngũ kế cận. Nhiều thế hệ thanh niên trong làng đã bôn ba làm ăn xa, số còn lại ở làng cũng chẳng còn mấy người mặn mà với môn nghệ thuật độc đáo này. Còn lại số nghệ nhân gắn bó, tâm huyết với nghệ thuật độc đáo này ở xã đều đã bước sang tuổi "xưa nay hiếm".

Nỗi lo về sự thất truyền của nghệ thuật rối nước ở xã Chàng Sơn đang đè nặng lên đôi vai già yếu của một số nghệ nhân sống chết với nghề. Theo bác Nguyễn Văn Dậu, Trưởng phòng rối nước, nỗi lo lớn của phường rối Chàng Sơn không chỉ là khó khăn trong bổ sung đội ngũ kế thừa trẻ tuổi, giàu nhiệt huyết với nghề, mà còn là tìm kiếm các tích, tuồng hay để cống hiến cho đời. Không chỉ ông Dậu mà các nghệ nhân giàu tâm huyết của phường rối đang tích cực vận động con cháu tham gia vào đội ngũ nghệ nhân trẻ tuổi của làng với hy vọng sẽ phát triển và gìn giữ được nghệ thuật tổ tiên để lại…

Một ngày không xa, những chú Tễu ngộ nghĩnh, vui nhộn sẽ là dấu ấn đọng lại trong tâm tưởng của bao thế hệ người Việt trẻ và các tích trò dân gian vang theo những câu hát chèo trong những đêm lung linh sắc màu sẽ theo chân các du khách đi xa hơn nữa...


Năm 2002, Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VHTT) và Quỹ văn hóa Việt Nam - Thụy Điển đã tài trợ để xã Chàng Sơn xây dựng nhà Thủy đình kiên cố và Thuỷ đình cơ động. Phường rối đã phục hồi, đào tạo được 15 diễn viên trẻ, làm mới một bộ con rối, con giống với 22 tích trò, biểu diễn từ 60 - 90 phút. Phường rối Chàng Sơn đã tham gia bộ phim tài liệu "Miền nhớ" do Đài PT-TH Hà Tây dàn dựng nhằm bảo tồn múa rối nước; đạt giải B tại cuộc thi rối nước do Quỹ Văn hóa Việt Nam - Thụy Điển tổ chức.

Năm 2007, cùng với sự đóng góp của nhân dân địa phương, Đảng ủy, HĐND, UBND xã Chàng Sơn đã đầu tư kinh phí gần 1 tỷ đồng để cải tạo, nâng cấp ao gạch phục vụ trò dịp hội làng. Rối Chàng Sơn đã vượt qua ao làng lên phố biểu diễn ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, giành nhiều giải thưởng, bằng khen giấy khen. Không chỉ vậy, rối Chàng Sơn đã nhiều lần theo các nghệ sỹ làng xuất ngoại.


Nguyễn Văn Thưởng

Việt Báo

Comment :Trăn trở... Rối nước Chàng Sơn
Ý kiến bạn đọc
Viết phản hồi
Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Trăn trở... Rối nước Chàng Sơn bằng cách gửi thư điện tử tới Lien He Bao Viet Nam. Xin bao gồm tên bài viết Tran tro Roi nuoc Chang Son ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Trăn trở... Rối nước Chàng Sơn ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề của chuyên mục Văn Hóa
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • Thoi su 24h258 Hanh ha con roi chup hinh gui cho vo
    Thời sự 24h(25/8): Hành hạ con rồi chụp hình gửi cho vợ

    Đi tìm lời giải cho cây chuối lạ cao 15 cm ra 6 bắp ở Huế; Những vụ tự sát thương mình và người thân để trục lợi bảo hiểm nổi tiếng; Quan Formosa xin rút kinh nghiệm, người Việt hào phóng bao dung; Hà Nội: Một tuần xử lý gần 200 ‘ma men’, người vi phạm bất ngờ; Xử phạt nồng độ cồn, nhân viên quán bia "mật báo" cho khách

  • Thoi su 24h248 Chat xac nguoi tinh bo bao tai o Sai Gon
    Thời sự 24h(24/8): Chặt xác người tình bỏ bao tải ở Sài Gòn

    Cứu một cụ bà trong đám cháy, thiếu úy CSGT nhập viện cùng nạn nhân; Cắt điện, nước của quán cà phê Xin Chào là sai quy định; Nhiều phi công xác nhận bị chiếu đèn laser khi hạ cánh xuống Tân Sơn Nhất; Sập hầm vàng ở Lào Cai: công bố danh tính 7 công nhân bị chết; Ẩn tình vụ vợ U60 thuê người đánh sảy thai cô giúp việc 19 tuổi

  • Thoi su 24h238 Gai tre thue chat chan tay truc loi
    Thời sự 24h(23/8): Gái trẻ thuê chặt chân tay trục lợi

    Xé áo, cắt tóc nhân tình ở phố: Nhân tình là "osin" của kẻ chủ mưu; Giám định ADN để nhận dạng 150 ngôi mộ bị xâm phạm; Vụ "tháp nghiêng" chờ sập: 3/4 hộ dân đã di dời; Dân không có quyền kiểm tra CSGT': Giám sát khác kiểm tra; Bạn gái trễ giờ lên máy bay, nam thanh niên xông vào đánh nhân viên hàng không

  • Tong hop tin An ninh phap luat tuan 142082016
    Tổng hợp tin An ninh - pháp luật tuần (14-20/8/2016)

    Như một gáo nước lạnh tạt vào mặt khi dư luận còn đang bàng hoàng trước thảm án Lào Cai. Trọng án Yên Bái, 3 nạn nhân là những người đứng đầu cơ quan lãnh đạo tỉnh. Thảm án Hà Giang, mẹ giết 3 con ruột vì mâu thuẫn với chồng. Giết mẹ vợ và em vợ ở Thái Bình.Những vụ án như một chuỗi sự kiện tiếp diễn xảy ra trong một thời gian ngắn. Có thể nói tuần này là t

  • Toan canh kinh te tuan 1408 20082016
    Toàn cảnh kinh tế tuần (14/08- 20/08/2016)

    Những dự án lọc dầu lớn phải bù lỗ tới hàng nghìn tỷ đồng, Bộ Công thương phản hồi về bộ nhiệm tại Sabeco, bảo mật tại các NH lớn, giá xăng tăng trở lại...Cùng với đó là những thông tin bất động sản, tài chính- ngân hàng, thị trường tiêu dùng... tiếp tục là những tin tức - sự kiện kinh tế nổi bật tuần qua.

  • Tong hop tin Doi song tuan qua 15218
    Tổng hợp tin Đời sống tuần qua (15-21/8)

    Mới đây, lời cảnh báo được một vị phụ huynh đưa ra cùng với hình ảnh được cắt ra từ camera của lớp học mẫu giáo cho thấy một bé trai đang cố làm chuyện người lớn với bé gái trong giờ nghỉ trưa khiến nhiều bậc cha mẹ phải suy ngẫm.