Thử nghiệm sân khấu hay thử nghiệm công chúng?

- Ác thay, nếu bỏ đi nội dung, ý tưởng thì cái gọi là vở diễn vẫn còn đủ sự hấp dẫn của nghệ thuật thị giác, và vẫn có một bộ phận không nhỏ công chúng chấp nhận như một trào lưu mang tính thời thượng đang tràn ngập thế giới.

> Chuyện lạ ở LH sân khấu thử nghiệm quốc tế lần II

Liên hoan sân khấu thử nghiệm quốc tế lần 2 đã bế mạc tại Hà Nội vào tối 16/12 nhưng dư âm của nó vẫn còn day dứt không chỉ với giới nghệ sĩ làm nghề mà còn với cả đông đảo công chúng có chút tình với sân khấu. Qua 11 đêm diễn - thực chất chỉ có 9 vở gọi là có tính thử nghiệm còn vở rối cạn “Truyện Cậu Ka La Kệt” (Lào) và múa cung đình (Campuchia) tham gia theo kiểu góp mặt cho vui - và 11 cuộc hội thảo náo nhiệt chưa từng có từ trước đến nay đã phản ánh phần nào tình trạng bế tắc của sân khấu nói chung.

Sáng tạo hay thủ thuật cắt dán, lồng ghép?

Một cảnh trong vở "Tú tài và Đao phủ"

Khó có thể định danh các vở diễn thuộc thể loại nào vì đa số đều là sự kết hợp không hài hòa của nhiều loại hình nghệ thuật.

Như rối nước bị âm nhạc và nghệ thuật sắp đặt lấn át trong “Hồn quê” hay “Nơi đất ở” là nỗ lực vô vọng đưa các làn điệu dân ca lên sân khấu. Dễ nhận thấy sự lạm phát của kịch hình thể và sân khấu mặt nạ khi “100 phút cuối cùng của Hàn Mặc Tử” là sự tổng hợp của kịch hình thể (hay múa tạo hình), ngâm thơ và… kịch nói; “Vòng cát” kết hợp tuồng (Việt Nam) với mặt nạ (Pháp); ngôn ngữ cơ thể, dance và một chút điện ảnh làm nên “Người châu Âu da đen”, “Tú tài và đao phủ” dùng sân khấu mặt nạ lúc như đám đông, lúc như dàn đế, lúc lại như các nhân vật phụ để 3 nhân vật chính diễn “kịch Trung Quốc”.

Kỷ lục của sự kết hợp thể loại là “Huyền thoại cuộc sống” của Nhà hát kịch TPHCM, bởi xem vở diễn sẽ thấy kịch hình thể, thấy nghệ thuật múa, thấy điện ảnh, thấy kịch nói và thấy cả những… màn biểu diễn trống. Điểm dễ nhận thấy nhất chính là thủ thuật "râu ông nọ cắm cằm bà kia", một kỹ năng lắp ghép các thể loại nghệ thuật từ những loại hình nghệ thuật quen thuộc đến những cái "mới xuất hiện, chưa định được tên".

Khán giả đến xem sân khấu nếu không tỉnh táo thì sẽ rất băn khoăn không biết mình đang thưởng thức cái gì? Rất khó tránh khỏi cảm giác “chưa ăn đã no” với một bàn tiệc được bày biện quá nhiều món Đông - Tây kết hợp mà ở đó không ai biết món nào là món chính, món nào là món phụ, đâu chỉ là...nước rửa tay! Cũng rất khó tập trung thưởng thức diễn tiến của nội dung khi mà với mỗi cảnh diễn mới, câu hỏi “đây là cái gì? nghệ thuật nào vây?” cứ hằn lên trong đầu lấn át hẳn sự tò mò xem chuyện gì sẽ xảy ra với những nhân vật trong vở diễn?

Chẳng phải ngẫu nhiên mà cái ý nghĩ về lẩu - món ăn rất thịnh hành trong mùa đông Hà Nội - xuất hiện khá nhiều trong những trao đổi bên lề liên hoan. Một bữa lẩu có thể lạ miệng và ngon, nhưng 12 ngày liên tục ăn lẩu, không chán mới là chuyện lạ?

Cuộc chơi của “nghệ thuật thị giác”

Liên hoan lần này không thiếu những "xen" sân khấu đẹp mắt, khiến người xem phải trầm trồ tại chỗ, nhưng tiếc thay lại là sự thán phục dành cho các hình thức thể hiện, cho âm thanh, ánh sáng, bố cục tạo hình trên sàn diễn. Không gian làng quê khá thuần Việt của “Hồn quê”, những cảnh múa tạo hình dưới trăng trong “100 phút cuối cùng của Hàn Mặc Tử” sẽ được “cộng điểm” trong xúc cảm của khán giả.

Nhưng những điểm cộng lẻ loi ấy không thể cứu cho sân khấu đang bế tắc, khi quá vắng bóng những cốt truyện, những kịch bản làm rung động trái tim người xem, đủ khiến họ phải nghĩ về mình, nghĩ về cuộc sống này bằng cảm xúc sung sướng hay đau khổ khi cánh màn nhung khép lại.

Một “căn bệnh” của nhiều tác phẩm nghệ thuật Việt Nam là tham vọng chuyên chở những thông điệp mang tầm dân tộc, thậm chí là tầm… nhân loại. Từ tham vọng tốt đẹp đến hiện thực qua sự thể hiện là cả con đường không điểm kết.

“Hồn quê” muốn gói cả tâm hồn Việt lên vài mét vuông sân khấu nhưng khán giả mới thấy cảnh quê, thấy ao quê, thấy người quê, mà chỉ bấy nhiêu thì chắc chắn chưa đủ tầm. “100 phút của Hàn Mặc Tử” chưa kịp thành công trong việc khắc họa cuộc đời của thi sĩ tài ba họ Hàn, nói gì đến những triết lý về sự giằng xé của hồn và xác, về khát vọng vươn tới cái đẹp?. Cái mà ta cảm nhận được trên sân khấu không thể bị đánh tráo bởi những lời giảng giải hay tuyên ngôn hùng hồn của đạo diễn hay bất kỳ ai. “Huyền thoại cuộc sống” với quá nhiều triết lý Âm - Dương nhưng câu chuyện kịch lại quá mỏng, lời thoại sáo rỗng đến mức bị nhiều người cho là sến, chưa kể việc kết hợp gượng gạo để tạo ra một cặp phạm trù không thể hiểu được là: “huyền thoại – cạm bẫy”.

Hai đoàn nước ngoài đến tham gia liên hoan còn “táo tợn” hơn với những vở diễn không cần... kịch bản! “Zug Zwang” của trường ĐH Wollongong – Úc hay “Người châu Âu da đen” của Nhà hát Nordic Black (Nauy) là sản phẩm sáng tạo của một nhóm nghệ sỹ cùng chung nhau một ý tưởng, vậy là vừa làm vừa nghĩ, vừa dàn dựng vừa “viết kịch bản”... Nói như các nghệ sỹ Nauy là “mỗi đêm diễn của chúng tôi là một bản diễn mới, một khán giả có thể đến xem vài lần”.

Sáng tạo ngẫu hứng kiểu ấy xem ra chỉ nhằm xúc phạm nghệ thuật chứ không thể gọi là sáng tạo để thử nghiệm được. Ngược 180 độ, "Bác sĩ Jekyll và ông Hyde" (Thụy Điển) lại là một câu chuyện cũ mèm (được viết từ năm 1885), thử nghiệm của một nghệ sỹ (Bert Gradin) chỉ sử dụng ngôn ngữ cơ thể và những tiếng động do chính nghệ sỹ tạo ra. Đây chỉ là sự phô diễn tài nghệ cá nhân, nó gần với xiếc chứ hoàn toàn không phù hợp với sân khấu.

Có thể nói mà không sợ “quy chụp” rằng với các vở diễn lần này, những người sáng tạo mải mê đi thử nghiệm hình thức thể hiện kịch bản, mà đã quên mất rằng mọi sáng tạo chỉ có ý nghĩa trên nền một kịch bản sâu sắc, chuyên chở một ý tưởng đủ sức nặng?

Khen nức nở nhưng rất... khó hiểu

Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện hoành tráng và chuyên nghiệp của “Tú tài và đao phủ” (Trung tâm kịch nói nghệ thuật Thượng Hải, Trung Quốc) đã khiến giới làm nghề và khán giả Việt Nam choáng ngợp (!). Choáng ngợp bởi một không gian sân khấu tổng thể quá đẹp của âm thanh – ánh sáng – dựng cảnh – tạo hình, với diễn xuất tài tình của các diễn viên (dù cả 3 diễn viên chính đều còn rất trẻ) và sự cao tay của đạo diễn khi kết hợp hài hòa cả yếu tố tả thực và ước lệ, khi đưa sân khấu mặt nạ phương Tây hòa vào sân khấu truyền thống Trung Quốc.

Bởi thế nên những khán giả không hiểu ngôn ngữ đối thoại dồn dập trong kịch (dĩ nhiên là hoàn toàn bằng tiếng Trung Quốc) thì vẫn hiểu và cảm được câu chuyện, vẫn hào hứng khen vở diễn "từ hay đến tuyệt vời". Số ít những người nghe được tiếng Trung Quốc hoặc “may mắn” đọc trước kịch bản (bằng tiếng Việt) thì ca ngợi hết lời những triết lý, đề cao những thông điệp mà vở diễn để lại cho mỗi người xem.

Tiếc thay, chính sự choáng ngợp ấy đã khiến những bình luận xoay quanh vở diễn quên - hoặc không muốn - soi “Tú tài và đao phủ” dưới lăng kính của thử nghiệm. Các nghệ sỹ Thượng Hải cũng khẳng định quan niệm về sân khấu thử nghiệm phải là thử nghiệm về nội dung, bởi nội dung quyết định hình thức thể hiện, và khi chọn vở để dàn dựng thì sẽ chọn những vở thể hiện được nguyện vọng và tâm tư của xã hội.

Nhưng nếu bình tâm nhìn lại và nghĩ một phút thì không thể biết nội dung của vở đã trải qua những thử nghiệm gì? Bởi nội dung xoàng xĩnh (nguyên tắc điều hòa, đắp đổi âm dương nhằm đạt trạng thái cân bằng, hài hòa trong đời sống) hoàn toàn bị chìm lấp bởi ngôn ngữ tạo hình và đặc biệt là kỹ thuật ánh sáng trên sân khấu.

Cái kết được giới chuyên môn của ta khen nức nở là "mang tính gợi mở" thực ra từ nửa cuối thế kỷ XX lý luận nghệ thuật đã đưa ra khái niệm "kết thúc mở" hay "kết thúc treo" rồi, chẳng có gì phải kinh ngạc, nhất là trong một liên hoan quốc tế. Nói một cách khác, quan niệm của các nghệ sỹ Thượng Hải (còn của ta là chưa đúng lắm!) là đúng, nhưng “Tú tài và đao phủ” không phải là bằng chứng thuyết phục.

Sẽ vẫn còn phải thử nghiệm dài dài!

Miệt mài theo liên hoan từ đầu đến cuối, không thể không có ý nghĩ có phần hơi điên rồ: Nếu bỏ đi những yếu tố nghe nhìn là âm thanh, ánh sáng, tạo hình sân khấu… thì các vở diễn thử nghiệm lần này sẽ còn gì? Không lẽ sân khấu chỉ còn những nội dung đã sáo mòn, những kịch bản nông đến mức khó mà đủ kiên nhẫn đọc được đến trang cuối, dĩ nhiên chúng ta phải loại trừ những vở… không có kịch bản.

Ác thay, nếu bỏ đi nội dung, ý tưởng, thì cái gọi là vở diễn vẫn còn đủ sự hấp dẫn của nghệ thuật thị giác, và vẫn có một bộ phận không nhỏ công chúng chấp nhận như một trào lưu mang tính thời thượng đang tràn ngập thế giới.

Không lẽ lại đi đến kết luận: Liên hoan sân khấu thử nghiệm lần 2 góp phần khẳng định sự tồn tại của nghệ thuật thị giác??? Xem ra, lại phải tiếp tục mong chờ và hy vọng vào những thử nghiệm mới, phải đợi đến “liên hoan sân khấu thử nghiệm lần 3” hoặc thứ 7?

· Khánh Linh