Sự cảnh báo của văn học

Trên tạp chí Thời Tập xuất bản ở Sài Gòn trước đây có mục “Nơi tôi đang sống”, Trần Thị Ng.H. viết một tạp bút về ngôi nhà của má ở xã Tân Duyệt. Ngôi nhà ấy ở Tân Duyệt theo tôi có thể nó là thiên đường. Xung quanh nhà cây trái xum xuê bốn mùa gió lộng. Trên mặt đất rau diệu, rau ngổ, rau đắng mọc tràn lan. Con cái về, má xách cần câu ra bờ ao, lát sau má đem vô nhà rổ cá rô mề rồi nấu nồi canh tập tàng với rau cỏ ngoài vườn.

Đọc xong tôi mê, tương tư làng Tân Duyệt cũng như mê Đồng quê của Phi Vân, Hương rừng Cà Mau của Sơn Nam, Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi. Trời đã như chiều theo ý tôi. Năm 1978 khi Cà Mau bắt đầu phá rừng nuôi tôm, môi trường vẫn còn khá. Nhà văn Văn Định quê ở Cả Bát hùn với người em mở vuông tôm ở rạch Sào Lưới giáp biển. Giữa rừng, làng mạc hoang vắng, anh Văn Định không biết tôi đi đâu. Thì ra tôi mê mẩn vẻ hoang vu phì nhiêu của xứ Cà Mau, cánh đồng đẹp xinh như anh đã viết nên lội bộ từ Sào Lưới về Cả Bát; đi về trong ngày quãng đường dài gần 40 cây số để ngắm cảnh.

Lần thứ hai năm 1983, mùng 1 tết tôi theo vợ chồng Nguyễn Trọng Tín vừa mới sinh con, ẵm cháu về thăm quê bên đầm Bà Tường. Có cả Nguyễn Trọng Nghĩa lúc đó còn học Trường viết văn Nguyễn Du. Nguyễn Trọng Tín thì mùng 10 mới trở về Cà Mau. Nguyễn Trọng Nghĩa mùng 7 phải lên Sài Gòn mua vé ra Hà Nội.

Mùng 5 tết không có đò chạy dòng sông vắng tanh, gió man mác đùa những giề lục bình, xe cộ cũng không có, nhà cửa cất sâu vào trong nên con đường thăm thẳm chẳng một bóng người. Rơi vào chỗ đặng đừng, Nguyễn Trọng Nghĩa đành lội bộ. Tôi muốn ở lại nhưng chẳng mấy dịp được đi như vậy, đất rừng phương Nam và cánh đồng Cà Mau đã lôi cuốn tôi đi theo Trọng Nghĩa.

Quãng đường từ đầm Bà Tường về đến Cà Mau dài 70 cây số, từ 4g sáng hai đứa xách mấy đòn bánh tét, vừa đi vừa ngắm cảnh, lội đến 9g tối tới nơi. Cà Mau đối với tôi mãi vẫn là một vùng đất bí ẩn, nơi đã sinh ra nhiều anh hùng, sinh ra nhiều nhà văn tài hoa dù họ chẳng có học hành gì bằng tôi (bằng cấp cho nhà văn là chỗ sống cho hết mình, là đại học trường đời).

Ấn tượng tốt đẹp về đất đai, làng mạc của Cà Mau luôn sống trong tôi, thỉnh thoảng tôi nhớ các địa danh đầm Bà Tường, Rau Dừa, Nhà Phấn. Nhưng nay ấn tượng ấy đã hết, buồn lắm. Buồn vì cảnh các con sông do tàu gắn máy, xe hơi chạy ầm ầm, hai bên bờ sông lở lói, nhà cửa đôi ba lần di dời mà chẳng có biện pháp gì ngăn chặn. Rừng, vườn tược, đê điều phá tan hoang để nuôi tôm. Không còn một bóng cây, không còn rau cỏ mọc tràn lan trên đất, ngay cá đồng cũng trở nên quí hiếm.

Cánh đồng chan chát nằm trơ trụi trong nắng nhiệt đới. Không còn gì để ngắm ở một nơi từng nổi tiếng đất rừng cuối trời phương Nam. Đua nhau nuôi tôm, tôm đua nhau bệnh chết, người sống cầm cự qua ngày. Cho dù có trúng mùa tôm đi nữa, dưới khung cảnh tan hoang ấy con người sống như thế nào? Đem so với Tân Duyệt rợp bóng cây, bốn mùa gió lộng của nhà văn Trần Thị Ng.H. với khung cảnh Tân Duyệt hiện nay, đến rau cũng không trồng được, thử hỏi Nguyễn Ngọc Tư hay bất cứ ai muốn phản ánh cuộc sống hiện tại ở đó thì phản ánh như thế nào cho phải đạo? (Ai thử về Cà Mau mà coi tôi nói có gì sai).

2. Bây giờ nói về Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, tôi xin được phép kéo theo Cánh đồng cỏ chát của Võ Đắc Danh. Có một thế hệ người trẻ ở Cà Mau lớn lên giữa khung cảnh làng xóm đổ vỡ bắt đầu phản kháng. Hãy đọc lời mở đầu Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư: “Tôi hiểu biết về Phật giáo không nhiều, vớ được quyển sách nào đọc cái ấy. Cũng có điều hiểu được, học được, làm được, nhưng nhiều điều buộc phải bó tay... Trời ơi, mình giận muốn chết, muốn gào thét, muốn cào cấu, muốn đập phá mà không cho mình nhúc nhích. Sao có thể hả hê? Đạt được đạo mới khó làm sao...”.

Thật rõ ràng đây là bức xúc của TS. Ngọc Tư đúng là không biết nhiều đạo Phật nhưng hiểu lờ mờ luật nhân quả. Những gì người đối xử tàn tệ với thiên nhiên phải trả giá rất đắt về sau này. Nếu như Võ Đắc Danh phản kháng bằng bút ký qua Cánh đồng cỏ chát thì Ngọc Tư phản kháng trước cảnh môi trường bị phá hủy, sự nghèo khổ thiếu thốn của người nông dân qua hư cấu văn học.

Trí tưởng tượng của một người, của một nhà văn cho dù giỏi cách mấy cũng thua sự thật ngoài đời. Tôi xin phép được kể một chuyện, cách đây 20 năm, tứ giác Long Xuyên chưa chuyển vụ còn làm lúa mùa. Đến mùa lúa dân tứ xứ tới cắt lúa, trong số đó có cả giới “chị em ta”. Cứ một giạ lúa là một lần đi khách. Đám du kích không có lúa thì chơi chùa gọi là lấy xâu. Cuối mùa, các cô không lao động nhưng mà “có công” khác vẫn có cả trăm giạ lúa bơi xuồng về.

Lúc đó tôi dạy học vùng này chứng kiến hết, chứ không tưởng tượng ra. Và tôi viết bài ký “Môi trường văn hóa An Giang còn bỏ trống”. Ông giám đốc sở văn hóa thông tin cho tôi đi nói xấu tỉnh nhà, nói xấu người nông dân, báo cáo lên ban tuyên huấn. Từ đây cây bút của tôi như sượng lại, mặc dù bài ký được tuần báo Văn Nghệ (TP.HCM) tặng thưởng giải A.

Bây giờ câu chuyện cũ xì được lặp lại qua Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư. Nếu là một người thật tình tha thiết với quê hương, lẽ ra khi đọc xong Cánh đồng bất tận, những ai có trách nhiệm phải tự hỏi chúng ta đã làm gì để bộ mặt đồng quê trở nên như vậy.

Phải thấy hồi chuông cảnh báo trong Cánh đồng bất tận về sự hủy hoại môi trường dẫn đến tình trạng con người sống như bản năng. Bất tận còn ngầm nghĩa đâu được phép bất tận, đã đến giới hạn của nó. Ai không biết, riêng tôi cảm ơn nhà văn Nguyễn Ngọc Tư đã nói hộ giùm tôi những gì mình đã từng cảm nhận.

NGÔ KHẮC TÀI