“Ông Ðồ” làng Ninh Hiệp

“Cụ đồ” Đá vai mang gánh nặng

“Thế rồi lớp học được đặt trong đền Điếm Kiều, bốn cụ túc nho trong làng và tôi thay nhau soạn giáo án và trực tiếp giảng dạy theo khẩu hiệu “Học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện (học không biết chán, dạy không biết mỏi)” - cụ Đá bồi hồi kể lại. Nhưng rồi, con người làm sao thắng được thời gian và tuổi tác. Dạy học được mấy năm, “tứ túc nho” lần lượt “ra đi” vì sức khoẻ, bệnh tật… để lại một mình cụ Đá chèo chống con thuyền của lớp học chữ Hán. Hôm tôi đến tìm hiểu để viết bài này cũng là ngày giỗ ba năm cụ đồ Nguyễn Khắc Quýnh.

“Tứ túc nho” của làng nức tiếng Hán văn “ra đi”, cụ Đá xót lắm. Vậy là giờ cụ vai mang gánh nặng chẳng biết san sẻ cùng ai. Lớp hậu sinh trong làng thì chỉ tập toẹ biết được vài chữ ê a, mà ngày càng nhiều học trò đến xin được học cái chữ tượng hình của Hán học để khỏi mất gốc. Thế rồi, ngày ngày cụ lên lớp dạy chữ, đêm về hì hụi nghiên cứu cách dạy mới sao cho thích hợp. Loay hoay mất chừng gần năm, cụ mới tìm ra được phương pháp “dùng thơ dạy chữ” kết hợp với cách dạy cũ của thầy Quýnh là phương pháp “hội ý” trong Lục Thư: Học một chữ biết nhiều chữ, học một chữ biết nhiều nghĩa. Ví như chữ Việt bởi 9 chữ hợp thành, mỗi chữ lại có những nghĩa riêng…rồi dùng thơ văn, những điển tích, điển cố trong lịch sử để minh hoạ cho từng chữ. Nhờ phương pháp mới này mà học trò dễ tiếp thu, biết rộng, hiểu sâu nhớ lâu và vì thế càng ham học. Nói đến đây, cụ Đá không giấu được niềm vui vì học trò của cụ, ai cũng đã có được “lưng vốn” kha khá, thậm chí có những người đạt tới đỉnh cao của Hán văn và Thi pháp.

Nhưng tôi cũng biết rằng, đồng hành với niềm vui “gieo chữ’ ấy, cụ Đá cũng còn nặng gánh lắm. Vốn chữ Hán học thì rộng như biển cả mà tuổi tác cụ đã cao, sức khoẻ đã yếu, đôi mắt cụ thỉnh thoảng mờ hẳn đi và tay run không còn cầm nổi bút. Anh Trần Quang - một học trò trong lớp chữ Hán ở đền Điếm Kiều cho biết: “Nhiều lúc thấy thầy Đá ho lụ khụ trên bục giảng mà thương thầy, vòm ngực thầy đã hóp hép quá như rút gân rút ruột dạy cho học trò từng chữ, từng câu”.

Thế nhưng đâu đã hết, đêm về cụ còn cặm cụi soạn giáo án Hán Nôm đến khuya mới chợp mắt lấy sức sáng mai dạy trò. Nhìn tập giáo án của cụ Đá mà lòng tôi cảm thấy xao xuyến, bâng khuâng, cảm phục… phải tâm huyết lắm, vất vả lắm cụ mới soạn được tập giáo án hàng trăm quyển như vậy. Mỗi quyển dày 100 trang, tương ứng với một bài thơ cổ của các thi nhân nổi tiếng để từ đó dịch nghĩa, phiên âm, giải nghĩa từng chữ trong hệ thống cấu trúc Hán-Nôm.

Đã bước sang tuổi 84, cái tuổi xưa nay hiếm nhưng “cụ đồ” Đá vẫn chưa chịu nghỉ ngơi. Vì cái chữ, cái nhân mà cụ vẫn không quản khó khăn dạy cho học trò những nét chữ như những nét đầu tiên vì còn mang nhiều gánh nặng mà chẳng ai gánh đặng được cho thầy.

“Hữu xạ tự nhiên hương”

Hiểu được nỗi vất vả của thầy, học trò trong lớp chữ Hán miệt mài học. Nhiều hôm trời mưa như trút, nước ngập đường làng, học trò vẫn đội áo mưa bì bũm lội đến lớp. Học chưa được dài lâu mà nhiều người từ chỗ chỉ biết ê a “nhân chi sơ, tính bản thiện” đã đọc được hầu hết các bức hoành phi, câu đối ở đền Kiếp Bạc, Quốc Tử Giám, thậm chí còn dịch được một số đoạn văn, bài thơ chữ Hán sang tiếng Việt. Vậy là số người đến xin học chữ Hán lớp cụ đồ Đá ngày một đông lên. Điều đặc biệt là không chỉ bà con trong thôn xã, nhiều người ở các vùng khác như Hà Nam, Nam Định, Yên Bái… nghe danh các “ông đồ” làng Nành Ninh Hiệp cũng khăn gói quả mướp tìm đến để học. Tính từ ngày khai giảng lớp học, có người đến nay là hơn chục năm theo đường chữ Hán như cụ Nguyễn Thế Minh (Hà Nội) tuy đã 90 tuổi nhưng ngày ngày cụ vẫn đạp xe đến đền Điếm Kiều để học từng chữ, từng vần.

Lớp học chữ Hán làng Nành này còn là nơi lý tưởng đối với các cô cậu sinh viên khoa Hán Nôm trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn đến để được “mục sở thị” từng nét chữ tài hoa và nhất là xin được làm đệ tử của cụ đồ Đá. “Vậy là từ ngày mở lớp đến giờ, đã có khoảng 600 học trò về quy tụ dưới mái đền Điếm Kiều mà thông hiểu Hán Văn” - cụ Đá nhẩm tính.

Cái hay, cái đẹp là vậy, ai thấy cũng mừng cũng vui nhưng xem ra ở làng Nành Ninh Hiệp này, những người am hiểu sâu sắc chữ Hán Nôm chẳng còn là bao. Bốn cụ túc nho thì đã lần lượt “ra đi”, còn mình cụ Đá là người am hiểu nho học nhất nhưng đận này trông cụ yếu lắm rồi. “Không biết tôi còn dạy được bao năm nữa nhưng còn hơi thở thì tôi còn cố gắng” - cụ Đá nói mà trong lòng trĩu nặng ưu tư. 

Việt Báo (Theo SK&ĐS)