vietbao

Người biết ngoại ngữ thì nhiều, dịch giả vẫn hiếm

Bấm ngay Subscribe / Đăng Ký xem video hay mới nhất >>

Dịch giả Cao Việt Dũng:

Nguoi biet ngoai ngu thi nhieu dich gia van hiem
TTCN - Sinh năm 1980, học cấp III tại Trường Hà Nội - Amsterdam, tốt nghiệp Đại học Ngoại thương Hà Nội năm 2002. Từ 2002 là sinh viên Trường École Normale Supérieure ở Paris - nơi xuất thân của những tên tuổi lớn của thế giới như Louis Pasteur, Jean-Paul Sartre… và của VN như Phạm Duy Khiêm, Trần Đức Thảo… - đồng thời cũng là nghiên cứu sinh cao học tại Đại học Sorbonne, khoa văn học hiện đại. Đã dịch nhiều tác phẩm.

+ Tính đến thời điểm này (tháng 8-2005), anh đã và đang dịch bao nhiêu tác phẩm?

- Tôi đã dịch một vài tiểu thuyết của Milan Kundera, V. S. Naipaul và Michel Houellebecq. Hiện nay tôi đang chỉnh sửa bản dịch Hạt cơ bản của Houellebecq, dù biết để in được tiểu thuyết quan trọng này cũng không dễ. Tôi cũng đang hoàn thiện Sản nghiệp nhà Rougon, tập đầu của bộ sách lớn Gia đình Rougon - Macquart của Émile Zola, bản dịch mà tôi đã bắt tay làm từ cách đây 10 năm.

Trong số những công việc đang làm, tác phẩm mà tôi cho là có giá trị lớn là Những cuộc đời song hành của nhà văn Hi Lạp Plutarque (trước đây các học giả VN thường nhắc đến dưới cái tên Gương danh nhân, dựa vào bản dịch tiếng Pháp) mà tôi đang tổ chức thực hiện cùng nhóm Alphabooks và sẽ sớm ra mắt. Cách đây hai ba năm tôi và một số bạn bè đã dịch một phần nhỏ của tác phẩm này và xuất bản ở NXB Trẻ dưới cái tên Những anh hùng Hi Lạp cổ đại, vừa tái bản. Ngoài ra, do lĩnh vực mà tôi được đào tạo chính qui là lý thuyết văn học, tôi cũng có một số dự án dịch thuật về lý thuyết của Pháp.

+ Tại sao anh lại chọn Milan Kundera làm xuất phát điểm cho việc dịch? Anh đánh giá như thế nào về việc dịch tác giả này tại VN?

- Cho đến nay đã có hai tiểu thuyết của Milan Kundera do tôi dịch được in: Cuộc sống không ở đây và Điệu valse giã từ. Năm vừa qua tôi viết một luận văn tốt nghiệp bằng master 1 ở Đại học Sorbonne, lấy đề tài văn bản và liên văn bản của Milan Kundera.

Nhân dịp đó, tôi có điều kiện xem lại tất cả các bản dịch ra tiếng Việt tác phẩm của Kundera ở VN và nhận ra một số vấn đề, không chỉ về dịch thuật mà cả về cách hiểu tác giả. Tôi rất mong có dịp các tác phẩm của ông được tái bản ở VN để có cơ hội chỉnh sửa cho chu toàn, vì dẫu sao dịch Kundera cũng là một hiện tượng trong ngành dịch thuật VN - hiếm có tác giả đương đại nào được dịch nhiều và kỹ nhưng lại ít được giới thiệu, nghiên cứu đầy đủ như Milan Kundera.

+ Khi mới bắt tay vào, anh thấy cái khó của công việc dịch là gì?

- Dịch thuật là một công việc tuần tự. Khó khăn đầu tiên mà bất kỳ người dịch nào khi mới bắt đầu đều gặp phải là không biết dịch tên sách ra sao. Tại sao tôi lại dịch là Cuộc sống không ở đây trong khi từ nguyên bản cho đến các bản tiếng Anh, tiếng Pháp đều là “Cuộc sống ở chỗ khác” (“Life is elsewhere” và “La vie est ailleurs” - nhà văn Nguyên Ngọc trước dịch là “Cuộc sống ở mãi ngoài kia”)?

Nếu không giải quyết được vấn đề này thì tôi nghĩ mình sẽ không bao giờ có dũng khí dịch vào nội dung. Tên nguyên bản tiếng Czech là Zivot je jinde, giống như một câu thơ. Tôi quyết định dịch tên truyện là Cuộc sống không ở đây để nó mang cái tinh thần thơ của Milan Kundera, khi ông vừa “thoát” khỏi vai trò nhà thơ để quyết liệt trở thành tiểu thuyết gia.

Những ý kiến về các vấn đề cụ thể của thế hệ dịch giả đi trước cũng giúp ích không nhỏ. Tôi còn nhớ mình đã sung sướng thế nào khi đọc trên tạp chí Văn Học Nước Ngoài số đầu tiên, năm 1996, một bài phỏng vấn trong đó dịch giả Phan Ngọc phân biệt hai từ “những” và “các”. Không dễ mà phân biệt được những điểm tế nhị đó.

Kể từ khi đọc bài báo, tôi cũng tự đặt cho mình nhiệm vụ suy nghĩ về những cặp từ gần nhau, chẳng hạn “không” và “chẳng”, và nhận ra hiện nay các dịch giả VN có xu hướng dùng rất nhiều “chẳng” thay vì “không”, qua đó đưa quá nhiều ngôn ngữ nói vào ngôn ngữ viết, trong khi theo nhận xét của riêng tôi, phần lớn các ngôn ngữ châu Á, trong đó có tiếng Việt, đều có sự khác biệt không nhỏ giữa ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết.

+ Còn bây giờ, sau khi dịch một thời gian đủ lâu và đã có kinh nghiệm, anh thấy cái khó là gì?

- Những khó khăn mà công việc đặt ra trước mắt người dịch thì nhiều vô kể. Cho đến giờ, khi đã có ít nhiều kinh nghiệm, tôi cho rằng cái khó nhưng cần thiết mà mỗi người dịch phải làm là có một tư thế dịch đúng đắn, và kiên quyết đi theo nó. Nói nôm na mỗi dịch giả tự xây dựng cho mình một lộ trình và một lý thuyết, một khoa học riêng vì dịch thuật không thể là một công việc tùy ý, tuân theo bản năng. Hãy thử đặt câu hỏi tại sao trước kia ta đã có “Mai Nương Lệ Cốt”, đã có “An Na Kha Lệ Ninh” mà sau này đều phải đổi lại theo tên nhân vật trong nguyên bản?

Theo tôi hiểu, khi xảy ra tiếp xúc văn hóa ở giai đoạn đầu tiên, người ở vị thế “nhận” nhất định sẽ có xu hướng cố kéo cái văn hóa lạ thành ra của mình, một thao tác hết sức lôgic, nó giúp người đọc dễ chấp nhận cái mới hơn. Nhưng sau khi nền văn hóa kia đã trở nên phần nào quen thuộc, cái tâm lý đó không thể giữ được nữa. Ngày nay hiếm dịch giả nào còn phiên âm tên nước ngoài. Có thể nhiều người nghĩ việc đó là tự nhiên, nhưng tôi nghĩ đây là một vấn đề rất thú vị: nhiều chuyên gia về dịch thuật thế giới đã gọi chính xác tên của xu hướng “vơ tất cả cho mình” dưới cái tên “ethnocentrisme”, lấy văn hóa của mình làm thước đo cho mọi nền văn hóa khác.

+ Anh có thể cho một ví dụ cụ thể hơn?

- Tôi có thể lấy một ví dụ về thái độ dịch này: Bùi Giáng ngày xưa dịch Sylvie của Nerval thành Mùi hương xuân sắc chẳng hạn. Tôi cũng thích cái tên đó, đơn giản vì nó hay, nhưng không thể biến cái tên Sylvie vốn rất nổi tiếng của Nerval thành Mùi hương xuân sắc được. Như thế là trong tam giác quan hệ: văn bản gốc - dịch giả - độc giả; một dịch giả như Bùi Giáng đã coi trọng quan hệ dịch giả - độc giả hơn là quan hệ giữa ông và tác giả. Xu hướng này ở VN đến nay vẫn vô cùng phổ biến. Theo tôi nghĩ, trong dịch thuật có hai thái cực: một giống như tình trạng dưới cái tên “ethnocentrisme” kia, mà tôi gọi nôm na theo lối Vũ Trọng Phụng là Tyvn (Tôi yêu Việt Nam), một là tôn sùng quá mức văn bản gốc.

Trước năm 1975 ở Sài Gòn có bản dịch kịch Les Mouches của J.P. Sartrel (Phùng Thăng dịch) thành Những ruồi, gây ra bao lời chê bai. Đó là một ví dụ về tôn sùng quá mức văn bản gốc. Nhưng ngược lại, ví dụ phải chọn giữa “Những ruồi” và “Ruồi bâu” (Việt hóa tối đa), bản thân tôi sẽ chọn cách trung thành với Sartre. Lý tưởng của dịch thuật là nằm được ở chính giữa hai thái cực trên. Đó cũng là con đường đi của tôi, vì dù thế nào đi nữa dịch giả cũng không thể bỗng nhiên mà biến thành tác giả được.

Tôi cũng đã chịu nhiều chỉ trích vì cách dịch, nhưng trong công việc này tôi coi trọng cái mà tôi tạm gọi là “đạo đức dịch thuật”: tôi buồn vì khi dịch làm sai đi một chi tiết nào đó trong bản dịch hơn là vui vì được khen vì đã làm ra được một bản dịch “nhuần nhuyễn về tiếng Việt”, dù tôi luôn tìm cách trau dồi tiếng Việt, kể cả bỏ ra không ít thời gian học Hán - Nôm.

+ Theo anh, chỉ giỏi ngoại ngữ thôi, có dịch được không?

- Thật ra dịch cũng giống như việc ca hát: nhiều người hát được nhưng hiếm người trở thành ca sĩ, thành ca sĩ giỏi lại càng khó. Hiện nay nhiều người biết ngoại ngữ, thậm chí biết nhiều ngoại ngữ, nhưng người dịch văn học thì hiếm. Điều đó vô cùng dễ giải thích. Việc gì phải đâm đầu hàng tháng trời dịch hàng trăm trang sách mà kết quả thì kẻ chê người khen ì xèo hết cả, tiền công thì không đủ ăn phở một tháng, trong khi giá dịch tài liệu cho các dự án nước ngoài (công việc mà thỉnh thoảng tôi cũng làm, nếu có người giao cho) là 9 hay 11 USD một trang gì đó, sau khi “lại quả” cho người trung gian, vẫn còn nặng túi!

Vả lại, tôi cũng đã từng gặp những trường hợp học ngoại ngữ rất nhiều năm, thực hành thường xuyên, nhưng không dịch đúng nổi dù chỉ một câu của một văn bản khó hơn bình thường một chút. Điều đó giải thích vì sao người biết ngoại ngữ thì nhiều mà dịch giả thì vẫn hiếm như xưa.

+ Những dịch giả và bản dịch ra tiếng Việt mà anh thấy tâm đắc hoặc yêu mến?

- Tôi kính trọng và học được nhiều từ các dịch giả lứa trước và cả những người bạn cùng làm chung công việc với tôi. Cao Xuân Hạo, Phan Ngọc, Dương Tường, Trần Đình Hiến đều có dịch phẩm để đời, các dịch giả cũ của Sài Gòn đem lại những làn gió rất mới mẻ. Hiện nay cũng không ít bạn dịch mà tôi hết sức quí trọng và trao đổi được nhiều vấn đề: Trần Tiễn Cao Đăng, Đinh Bá Anh, Hải Ngọc, Phùng Ngọc Kiên…

+ Cuối cùng, anh nghĩ gì về môi trường & thực trạng dịch thuật hiện nay ở VN?

- Trong lịch sử VN hiếm khi nào dịch thuật trở thành một đề tài cho cả xã hội quan tâm như ngày nay. Báo chí đã lên tiếng rất nhiều nhưng mới chỉ là gãi được lớp vỏ bên ngoài của dịch thuật. Công việc thì rất nhiều, nếu phải góp một ý kiến với các bạn dịch khác thì tôi xin phép được nhắc lại “dịch thuật là một công việc tuần tự” và có khả năng được hoàn thiện dần theo thời gian. Những lời khen chê chỉ thuần túy là chuyện bên lề.

VĂN BẢY thực hiện

Việt Báo
Comment :Người biết ngoại ngữ thì nhiều, dịch giả vẫn hiếm
Ý kiến bạn đọc
Viết phản hồi
Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Người biết ngoại ngữ thì nhiều, dịch giả vẫn hiếm bằng cách gửi thư điện tử tới Lien He Bao Viet Nam. Xin bao gồm tên bài viết Nguoi biet ngoai ngu thi nhieu dich gia van hiem ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Người biết ngoại ngữ thì nhiều, dịch giả vẫn hiếm ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề của chuyên mục Văn Hóa
People know many foreign languages, translators are still rare
Milan Kundera, ... Tran Duc Thao Pham Duy Khiem, ... Paul Sartre, Louis Pasteur, Ecole Normale Supérieure, Hanoi Foreign Trade University, Hanoi School - Amsterdam, modern literature, the Sorbonne University, a graduate student, a job, translator, translation, foreign language, VN
craft - Born in 1980, high school education at the School of Hanoi - Amsterdam, graduated Hanoi Foreign Trade University in 2002. Since 2002 the students of École Normale Supérieure in Paris - where comes the big names of the world as Louis Pasteur, ...
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • viet bao
  • Thoi su 24h287 Bao quet o Ha Noi Cay do la liet
    Thời sự 24h(28/7): Bão quét ở Hà Nội: Cây đổ la liệt

    Thắt tim cảnh người cha kiệt sức gục chết giữa cánh đồng; Bão quét tới Hà Nội: Cây đè ô tô, xe máy đổ cả loạt; Góc khuất nghề đẻ thuê: Nỗi ân hận tột cùng của người đàn bà dẫn gái về cho chồng; Sập giàn giáo cao ốc Dream Home Luxury, 3 người thương vong; Vụ Formosa: 9 dòng kiểm điểm và quyết tâm của Chính phủ

  • Thoi su 24h277 co gai tre tu vong duoi song To Lich
    Thời sự 24h(27/7): cô gái trẻ tử vong dưới sông Tô Lịch

    Formosa chôn chất thải: Nghi vấn bao che sai phạm cho cán bộ các cấp; Thương bé tròn một tuổi mà phẫu thuật chân 12 lần chưa khỏi; “Người mẹ ma” ở TP HCM: 'Ước gì tôi biết vì sao mình bị tạt axit'; Nỗi đau khôn cùng của người cha chôn 12 con trong cát trắng; Vợ chết, chồng bị thương: Nạn nhân nhắn gì cho bố mẹ trước lúc mất?

  • Thoi su 24h267 An mang dau long tu viec ly hon gia hoa that
    Thời sự 24h(26/7): Án mạng đau lòng từ việc ly hôn giả hóa thật

    Sự thật sốc về cô gái “hở bạo” tiếp thị Bệnh viện thẩm mỹ Kangnam; Mẹ nạn nhân bị cưa chân phản bác kết luận của Sở Y tế; Vụ trao nhầm con: Nước mắt vẫn chưa ngừng rơi!; Người đàn ông bỏ xe bánh mỳ, nhảy sông Đà vì bị truy sát?; Bệnh nhân phải đóng trước 220 nghìn mới được đi vệ sinh ở bệnh viện

  • Thoi su 24h257 Can bo hon nguc nang Biang
    Thời sự 24h(25/7): Cán bộ hôn ngực nàng Biang

    Kẻ "gạ tình" người mẹ liên quan gì đến vụ cháu bé bị mất tích ở Long Biên?; Vụ xả thải: Bộ TNMT thông báo nóng với Formosa; Ông bố đập sữa trước cửa siêu thị: "Đã mua chịu lại còn kiếm chuyện"; Cán bộ hôn ngực nàng Biang: Xử lý đúng quy trình; Ngày con dâu bỏ đi, bố mẹ chồng khóc cạn nước mắt thương 5 cháu nhỏ

  • Thoi su 24h217 Cong ly nao cho nguoi vo mang noi dau tot cung
    Thời sự 24h(21/7): Công lý nào cho người vợ mang nỗi đau tột cùng

    Đình chỉ hay khen thưởng CSGT "giơ chân" cản người phạm luật?; Xót xa những vụ tự tử vì bệnh tật và tận cùng nghèo khó; "Rác thải Formosa tràn lan, trách nhiệm chính thuộc xã, phường"; Vụ cô gái bị chồng thiêu: Công lý nào cho người vợ đang mang nỗi đau tột cùng?; Mổ nhầm chân: chuyên môn yếu kém hay tắc trách?

  • Thoi su 24h197 Dung sung bat tre em cuop taxi
    Thời sự 24h(19/7): Dùng súng bắt trẻ em, cướp taxi

    Phía sau bản án tử của Vũ Văn Tiến: Con dại một lần, mẹ đau một đời; Hà Nội sẽ trồng cây phượng hoa màu tím, nở quanh năm; Mưa xô ngã cầu bêtông tiền tỷ: Quy trình trách nhiệm; Vụ chất thải Formosa: Doanh nghiệp nói khác Sở TNMT?; Chiếu laser Nội Bài: Phát hiện thủ phạm nhưng khó xử lý

  • Thoi su 24h187 Lo duong day gai goi chan dong showbiz
    Thời sự 24h(18/7): Lộ đường dây gái gọi chấn động showbiz

    Thực phẩm bẩn: Nghịch cảnh con người đang âm thầm giết hại nhau; Vụ chất thải Formosa: Thêm nhiều mâu thuẫn giật mình; Ân hận của người mẹ mỗi đứa con sinh ra của... một ông bố khác nhau; Bác sĩ ra chợ quyên tiền cứu bệnh nhi: Đời xấu xa sao cây táo nở hoa?; Cá hồ chết bốc mùi thối, cả khu phố bịt khẩu trang suốt ngày

  • Thoi su 24h147 Bi ban than cua bo hiep dam den mang thai
    Thời sự 24h(14/7): Bị bạn thân của bố hiếp dâm đến mang thai

    Formosa tự đổi công nghệ luyện cốc: Hành vi tội ác; Uất ức lời kể 5 ngư dân bị tàu TQ đâm chìm tàu ở Hoàng Sa; Nghi án mẹ ép con gái uống thuốc trừ sâu để cùng chết; Bàng hoàng phát hiện suốt 3 năm nuôi nhầm con của 1 gia đình ở cách nhà mình 5 km; Tiếp viên ở quán karaoke ăn mặc mát mẻ, ngồi trên đùi khách rót bia

  • Thoi su 24h137 Chong thieu song vo vi bi can nhan
    Thời sự 24h(13/7): Chồng thiêu sống vợ vì bị cằn nhằn

    Thực hư chuyện 'bố đi hát karaoke gặp đúng con gái làm dịch vụ'; "Bảo kê" xe cấp cứu: Bộ trưởng Y tế vào cuộc quá chậm?; Vụ chôn rác thải Formosa trong trang trại của Giám đốc: Có sai luật?; Tạm giữ nhóm "quái xế" cùng 20 chân dài mặc mát mẻ phục vụ karaoke; 10 năm, gần 60 ngàn tỷ đồng tham nhũng nhưng chỉ thu hồi được 4,6 ngàn tỷ

  • Ban tin Suc khoe tuan qua 247307
    Bản tin Sức khỏe tuần qua (24/7-30/7)

    Sản phụ từ chối điều trị ung thư để cứu con đã qua đời; Thực hư những cách chữa khỏi ung thư từ Đông y; 7 loại đồ ăn mà "chuyên gia ngộ độc" không bao giờ động đũa; 'Mẹ nhỏ, con to' nhờ ăn uống đúng cách khi mang bầu;... là những thông tin Sức khỏe được quan tâm nhất tuần qua.

  • Tong Hop Doi Song Tuan Qua 240730072016
    Tổng Hợp Đời Sống Tuần Qua (24/07-30/07/2016)

    Sản phẩm kém chất lượng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người tiêu dùng được phát hiện . Bài toán chi tiêu gia đình, câu chuyện tình mẫu tử thiêng liêng hay góc khuất gia đình làm ta giật mình trước lối sống ngày nay, là các thông tin nổi bật nhất tuần.

  • Toan canh kinh te tuan 2407 30072016
    Toàn cảnh kinh tế tuần (24/07- 30/07/2016)

    Phi công, tiếp viên hàng không buôn lậu vàng, CPI tháng 7 tiếp tục tăng nhẹ, VASEP đề nghị đánh thuế thương lái TQ, tỷ giá tiếp tục tĩnh lặng đến bất ngờ, TP HCM công bố 77 dự án đang thế chấp ngân hàng, nông hải sản đứng đầu bảng về chứa chất cấm, kháng sinh... Cùng với đó là những thông tin bất động sản, tài chính- ngân hàng, thị trường tiêu d

  • Nghin le chuyen tuan qua 1707 23072016
    Nghìn lẻ chuyện tuần qua 17/07 - 23/07/2016

    Đau chân trái bác sĩ mổ nhầm chân phải; CSGT giơ chân, người đi xe máy lao dải phân cách; Cán bộ giao thông trách mắng người dân vì tự ý vá đường; Bé gái 4 tuổi mất tích bất ngờ, gia đình kêu gọi giúp đỡ ... là những tin tức xã hội nổi bật được dư luận quan tâm trong tuần qua.

  • Su kien quoc te noi bat 177237
    Sự kiện quốc tế nổi bật (17/7-23/7)

    Khủng bố trung tâm mua sắm ở Munich làm 10 người thiệt mạng; Samsung xin lỗi vì những clip mua dâm của chủ tịch Lee; Trump chính thức nhận đề cử tổng thống; Trung Quốc ngang ngược tuyên bố tiếp tục cải tạo tại Biển Đông là những tin chính trong tuần qua.

  • Ban tin Suc khoe tuan qua 177 237
    Bản tin Sức khỏe tuần qua (17/7- 23/7)

    Bị thương chân trái, mổ nhầm chân phải: BV Việt Đức nói gì; Hai bé sơ sinh dính liền ở Hà Giang đã mất; Siêu âm thai bình thường, sinh con bị dị tật: Bài học nào cho bố mẹ; Vợ thờ ơ với 'chuyện ấy', lí do là ở chồng;... là những thông tin Sức khỏe được quan tâm nhất tuần qua.

  • Tong Hop Doi Song Tuan Qua 170724072016
    Tổng Hợp Đời Sống Tuần Qua (17/07-24/07/2016)

    Hàng loạt những sản phẩm kém chất lượng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người tiêu dùng được phát hiện . Bài toán chi tiêu gia đình, cùng những câu chuyện gia đình, vụ đánh ghen ầm ĩ làm ta giật mình trước lối sống ngày nay, là các thông tin nổi bật nhất tuần.

  • Toan canh kinh te tuan 1707 23072016
    Toàn cảnh kinh tế tuần (17/07 - 23/07/2016)

    'Đại án' 9000 tỷ đồng tại Ngân hàng Xây dựng, lương của các sếp tập đoàn gần nửa tỷ đồng, giá xăng điều chỉnh giảm mạnh, vấn nạn cà phể bẩn, tăng trưởng tín dụng tiếp tục có con số mới ... Cùng với những thông tin về tài chính- ngân hàng, bất động sản, thị trường tiêu dùng..là những tin tức - sự kiện kinh tế nổi bật tuầ

  • Nghin le chuyen tuan qua 1007 16072016
    Nghìn lẻ chuyện tuần qua 10/07 - 16/07/2016

    Formosa chôn 100 tấn chất thải tại Hà Tĩnh; Ngư dân bàng hoàng kể tàu TQ tông chìm tàu cá ở Hoàng Sa; Cô giáo Sài Gòn bị tố tán tỉnh nam sinh lớp 8; 3 năm nuôi nhầm con của 1 gia đình ở cách nhà mình 5 km ... là những tin tức xã hội nổi bật được dư luận quan tâm trong tuần qua.