Ngôi mộ cổ bằng đá đồ sộ nhất Việt Nam

Mộ cổ Cự Thạch - ảnh: Hoàng Quân.

Đó là mộ cổ Cự Thạch nằm trên địa bàn Nông trường Hàng Gòn thuộc Công ty Cao su Đồng Nai (cách ngã ba Tân Phong về hướng Bà Rịa - Vũng Tàu 3 km). Ngôi mộ do ông Jean Bouchot, một kỹ sư cầu đường người Pháp phát hiện vào năm 1927 khi ông chủ trì công trình mở con đường số 2 từ Long Khánh đi Bà Rịa.

Mộ cổ Cự Thạch có chiều dài 4,20m, ngang 2,70m, cao 1,60m, hình hộp chữ nhật được ghép bởi 6 tấm đá hoa cương nguyên khối (như một quan tài bằng đá khổng lồ). Bốn tấm đá dùng làm vách, hai tấm nằm ngang làm đáy và nắp đậy. Tấm nắp đậy dày khoảng 30 cm, hơi cong, phủ ra khỏi mép các tấm vách (dày và to hơn các tấm đá khác), người ta ước lượng chỉ riêng tấm nắp đậy đã nặng hơn 10 tấn ! "Chiếc hộp bằng 6 tấm đá" này được ghép chặt với nhau bằng hệ thống rãnh đục dưới nắp mộ và tấm đáy. Chỉ bằng những mộng ghép đơn giản như thế nhưng ngôi mộ đã bền vững qua hàng thiên niên kỷ. Hai bên mộ còn có hai hàng trụ bằng đá hoa cương và sa thạch (2 trụ đá hoa cương có tiết diện hình chữ nhật cao 7,50m và 10 cột sa thạch có tiết diện hình chóp cao từ 3m đến 10m), trên đầu các trụ đá đều được khoét lõm hình yên ngựa. Tuy nhiên, do khai quật thiếu chuyên nghiệp nên hầu hết các trụ đá này bị gãy đổ nằm ngổn ngang quanh mộ. Ông H.Parmentier - Chủ sự Sở Khảo cổ sau 3 lần khảo sát hiện trường đã phác thảo một bản vẽ dựng lại hai hàng trụ đá và cho rằng đó là một hệ thống ròng rọc để nâng và hạ nắp mộ... Ngay sau khi được phát hiện, mộ cổ Cự Thạch đã thu hút sự quan tâm đặc biệt và trở thành đề tài hấp dẫn của các nhà khoa học, các nhà khảo cổ nổi tiếng trên thế giới như E.Gaspardone (viết trên báo Ấn Độ năm 1955), H.Locfs (1961), Malleret (1963), E.Saurin (1963)... người ta bàn thảo sôi nổi về niên đại (hiện tạm bằng lòng với niên đại khoảng 2.000 năm), về chủ nhân của ngôi mộ được xem là lớn nhất của loại hình mộ dolmen ở châu Á (so với những ngôi mộ dolmen tìm thấy ở bán đảo Deckken Trans Jordanie, ở Bắc Miến Điện, Java...). Cũng cần nói thêm, theo các nhà địa chất thì loại đá hoa cương làm mộ này chỉ có ở Đà Lạt hoặc Phan Rang, vậy không biết bằng sức mạnh phi thường nào mà người xưa lại có thể vận chuyển những "nguyên liệu" tầm cỡ như thế vượt qua hàng trăm cây số trong điều kiện không có đường thủy lẫn đường bộ! Năm 1928, trường Viễn Đông bác cổ đã xếp hạng mộ cổ Cự Thạch, ghi vào danh mục các di tích lịch sử "mộ Đông Dương": mộ dolmen Hàng Gòn - Xuân Lộc - Biên Hòa và đứng thứ 38 ở bảng danh sách di tích ở Nam Kỳ (1930).

Hiện nay, ngoài những tấm đá nhuộm màu sương gió, trong lòng ngôi mộ cổ chẳng chứa đựng mẫu vật gì nhưng trong những báo cáo của J.Bouchot (từ năm 1927 đến 1930) gửi Trường Viễn Đông bác cổ thì có nói đến "những bình nhỏ bằng đất nung có những lớp đất lẫn tro than màu xám đựng trong đó" và nhiều mảnh vòng đá, mảnh gốm... Dù sao những thông tin hạn chế ấy cũng hé lộ cho chúng ta biết đây là một ngôi mộ chung cho một cộng đồng dân cư (bộ lạc) lớn thuộc nhân chủng Polynesien có mặt trên khắp Nam Á và là tổ tiên trực tiếp của các dân tộc Mạ, Ch"ro, S"tiêng... ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên ngày nay. So với lịch sử kiến trúc thời Mégalithique ở Đông Nam Á thì mộ Cự Thạch là một công trình kỳ diệu, độc đáo về nghệ thuật cũng như kỹ thuật của các tộc người vùng Nam Á. Mộ cổ Cự Thạch còn là di vật góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề về "nền văn minh lưu vực sông Đồng Nai".

Hà Đình Nguyên