Liên hoan ca trù đầu tiên ở Việt Nam

(TS)Trong những ngày cuối tháng 3, đầu tháng 4 sắp tới, Liên hoan ca trù toàn quốc 2005 sẽ diễn ra tại Cổ Đạm (Nghi Xuân, Hà Tĩnh) và Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội). Đây là dịp để các "lò", các phường, các CLB ca trù trong cả nước gặp gỡ giao lưu với nhau.

Hát ả đào (Tài liệu của Phạm Duy, chụp năm 1952)

Để liên hoan thực sự trở thành một dấu ấn không thể phai trong tâm trí những người tham dự là điều không dễ. Đó cũng là vấn đề mà BTC liên hoan lo lắng. Ông Vũ Duy Cương, quyền Trưởng phòng nghệ thuật, Cục nghệ thuật biểu diễn, thành viên BTC cho biết: "Có thể coi liên hoan lần này như một sự thể nghiệm bởi đây là lần đầu tiên Việt Nam có được một lễ hội của nghệ thuật ca trù. Chuẩn bị cho liên hoan, Cục NTBD đã đầu tư mở lớp bồi dưỡng cho 13 CLB ca trù, rất mừng 13 CLB này vẫn hoạt động và cho đến nay các em đã nhân rộng phong trào thành 20 CLB".

Tại sao liên hoan không tập trung về một mối mà lại diễn ra tại hai điểm Nghi Xuân (Hà Tĩnh) và Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội)?

Ông Vũ Duy Cương: Khi BTC chọn hai địa điểm này đã căn cứ vào tất cả những công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, lý luận. Ca trù có hai dòng khác nhau: Ca trù cửa đình và ca trù cửa quyền với nghi thức không gian cũng khác nhau. Một nơi là dòng ca trù của thị thành ngàn năm văn hiến, một nơi là dòng ca trù của thôn quê, của những nét dân dã, thâm thuý. Phần tổ chức ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám chính là dòng ca trù của chốn kinh kỳ, nổi tiếng trước đây ở Khâm Thiên (còn gọi là hát ả đào, hát cô đầu).

Nghi Xuân (Hà Tĩnh) được chọn là nơi tổ chức dòng ca trù của thôn quê vì nhiều nhà chuyên môn đã khảo sát và cùng cho rằng: Nghi Xuân - Hà Tĩnh chính là một trong những cái nôi của nghệ thuật ca trù Việt Nam ở chốn thôn quê.

Liên hoan ca trù lần này chính là dịp tôn vinh những giá trị nghệ thuật cổ truyền của dân tộc, đồng thời cũng là cơ hội để nghệ nhân và công chúng tìm hiểu lẫn nhau. Nhưng với lượng thời gian ngắn như vậy, e rằng sẽ không làm thoả mãn chính các nghệ nhân nói riêng và công chúng nói chung?

Vấn đề này cũng là cái khó của chúng tôi nhưng phải nhìn vào thực tế vì lực lượng "đào nương" tham gia liên hoan còn rất trẻ, hầu hết đang hoạt động trong các CLB, "vốn" lại chưa nhiều. Vì vậy, nếu cứ kéo ra nhiều ngày, e rằng các "đào nương" không đủ sức.

Ca trù là một hình thức nghệ thuật cổ, rất kén người nghe. Không phải ai cũng có thể hiểu và thích nghệ thuật cao siêu này vì nó còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tâm tư tình cảm và không gian ca trù. Vậy để người thưởng thức có thể phần nào cảm nhận "cái hay, cái đẹp" trong nghệ thuật ca trù, BTC sẽ tổ chức không gian nghệ thuật tại Liên hoan như thế nào?

Thực ra, tham vọng của BTC rất lớn, mong muốn phần nào phục dựng được những nề nếp cổ trong một canh hát. BTC nhất trí sẽ tổ chức được một không gian liên hoan vừa có phần lễ, phần hội và phần thi. Quang cảnh toàn bộ lễ hội đó sẽ được thiết kế dựa trên tất cả các sách sử ghi chép lại nhằm tái hiện được rõ ràng không gian của chốn thị thành và không gian của chốn nông thôn khác nhau như thế nào.

Tại Nghi Xuân - Hà Tĩnh, BTC sẽ cố gắng tạo dựng không gian văn hóa dân gian như những quán hàng cổ xưa, những ông đồ viết câu đối, chữ nho, một số hàng thủ công mỹ nghệ, hay những trò chơi dân gian... Không gian ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám sẽ sắp đặt theo nghi thức hát cửa đình vừa trang trọng, vừa tôn nghiêm. Tại đây, sẽ có nhiều hình thức nghệ thuật gắn liền với đời sống ca trù như: xướng vịnh, thơ phú; sẽ có các nhà thơ tên tuổi thể hiện những bài thơ theo đúng lối cổ và nghệ nhân ca trù sẽ phải ứng tác ngay tại chỗ. Ngoài ra, chúng tôi sẽ mời những diễn viên, nghệ sĩ chuyên nghiệp đến để cùng tham gia biểu diễn những tiết mục mang tính dân tộc như: Múa bỏ bộ, Thét nhạc, Dâng hương...".

Thành viên của BGK gồm những ai và tiêu chí chấm thi sẽ như thế nào, thưa ông?

Hiện nay chưa thể thống nhất về thành viên BGK vì hầu hết các nghệ nhân xuất sắc trong làng ca trù đều đã tuổi cao sức yếu hoặc không còn nữa. Thứ hai, các địa phương có thể giao lưu với nhau nhưng bằng mặt lại không bằng lòng, nghệ nhân này không phục nghệ nhân kia là hiện tượng phổ biến. BTC sẽ cố gắng mời gọi những nhà lý luận chuyên sâu, đam mê nghệ thuật ca trù và một số nghệ nhân tiêu biểu làm thành viên BGK

Tiêu chí chấm thi được chia làm hai loại: Ca và nhạc. Vì đây là hát thơ nên tiêu chí chấm ca trước hết đòi hỏi sự am hiểu trong cách lấy hơi, chuyển giọng hay tiếng phách trong-đục-khoan-nhặt phải như thế nào, cách đàn có tiếng "vê", tiếng "vẩy", tiếng trống chầu ra vào đúng nhịp đúng câu, phê phán phân minh. Đối với nhạc phải có thang âm, điệu thức và tiết tấu, diễn tấu...

• Trần Mạnh Hào (thực hiện)