Lần đầu tiên có Hội thảo quốc tế về ca trù

Kể từ ngày Ca trù được phục hồi và quảng bá đến nay, đây là lần đầu tiên có một cuộc Hội thảo quốc tế về bộ môn nghệ thuật này với quy mô lớn như vậy. Làm cho chúng ta thêm tin tưởng vào một tương lai tươi sáng của Ca trù Việt Nam.

> NSƯT Phó Thị Kim Đức - Còn đây tiếng hạc trong trăng...
> Đêm ca trù toàn quốc 2006: Hoa mĩ và tinh tế
> Hoàn tất hồ sơ hát ca trù đệ trình UNESCO
> Liên hoan ca trù đầu tiên ở Việt Nam
> LH ca trù toàn quốc 2005: Liên hoan hay báo cáo?
> Bảo tồn ca trù: Phong trào và Làm thực

GS Trần Quang Hải đang thuyết trình về sự đa dạng tần số âm thanh của ca trù.

Báo cáo của nhóm ca trù Thái Hà công bố họ đã giữ lại được 11 làn điệu điệu múa cung đình về Ca trù gồm: 1. Nhớ đến ngày; 2. Con cò nó bay; 3. Xuống khe; 4. Xỏ kim ;5. Bỏ con trong cái dó; 6. Bầu tươi; 7. Tềnh tang tềnh; 8. Kéo ra; 9. Tứ quý; 10. Thời Hồ Hoàng Tân;11. Kéo vào.

Thực chất 7 làn điệu đầu chỉ là những lời khác nhau của điệu múa Bỏ bộ. Múa Bỏ bộ là một điệu múa dân gian mô phỏng lại những động tác sinh hoạt của người dân, như việc xe chỉ luồn kim, mò cua bắt ốc....thường được múa khi hát cửa đình, ít thấy hát trong cung đình và chắc chắn đây không phải là điệu múa cung đình.

4 làn điệu sau lại chỉ là những làn điệu trong cùng điệu múa Bài Bông của cung đình (còn thiếu điệu Đào Viên kết nghĩa trong múa Bài Bông).

Những báo cáo mang tính chuyên môn (rất ít so với con số 23 báo cáo) đã vấp phải một khó khăn lớn là Khuôn khổ ca trù. Từ trước đến nay, khi viết về phách, ngay cả GS Trần Văn Khê cũng chỉ dừng lại được việc miêu tả tiếng phách, chủ yếu theo lối tán bằng những lời văn hoa mĩ chứ chưa nói được cho chính xác:

Tác dụng của tiếng phách như thế nào?
Khuôn khổ của Ca trù nằm trong những tiếng phách như thế nào?

Muốn làm rõ 2 câu hỏi trên, cần phải hiểu và lý giải được "tiếng phách là xương sống của Ca trù".

Thứ nhất: Đào nương phải dựa vào tiếng phách để định nhịp cho lời hát, trong khí hát chỉ cần thiếu một tiếng phách con thôi, thì cả bài coi như là hỏng. Vì tiếng phách đi theo đến từng âm Ư của đào nương. Cao độ và trường độ của tiếng hát của đào nương phụ thuộc vào cao độ và trường độ của tiếng phách. Nên người ta vẫn nói: Tiếng phách là tiếng hát thứ hai của người đào nương là như vậy.

Thứ hai: Đàn cũng phải dựa vào phách, đàn theo phách để ra vào các khổ cho hợp với khuôn, nếu đào nương đánh chệch đi một tiếng phách thôi thì cũng có thể làm cho cả bản đàn như vậy mất khuôn đi. Đàn khuôn là đàn bắt vào từng tiếng phách, tiếng đàn thưa mà tròn nục, đầy đặn. Đàn Hàng Huê chạy nhiều nốt, tiếng đàn vui tai chỉ cần cốt sau ra vào các khô cho thật chuẩn là được,

Thứ ba: Trống của quan viên cũng phải dựa vào phách để đánh cho đúng các khổ, kết thúc mỗi khổ phách đào nương đều có những tiếng phách báo để cho quan viên lên trống chấm khổ, đấy là điều bắt buộc. Còn tính ngẫu hứng của tiếng trống ca trù lại nằm ở tiếng khen vào tang mỗi khi đào nương hát hay, phách giỏi, tiếng đàn nhấn nhá tốt. Quan viên vừa là một nhạc công vừa là người thưởng thức chính là như vậy.

Khi đã hiểu rõ được tiếng phách, mới bàn tiếp đến khuôn khổ Ca trù bởi lẽ khuôn khổ ca trù lại nằm trong tiếng phách của đào nương, khi kết hợp với tiếng đàn của anh kép. Quy luật của sự đóng mở mỗi khi kết thúc các khổ phách, khổ đàn chính là khuôn khổ. 5 khổ phách hoà trong 5 khổ đàn 5 khổ trống chính là khuôn khổ.

Hội thảo Quốc tế lần thứ nhất về Ca trù.

Vậy các nhà nghiên cứu, ai đã đặt vấn đề nghiên cứu khuôn khổ Ca trù? Trong tình hình nghiên cứu hiện nay, tầm quan trọng của khuôn khổ đối với Ca trù như thế nào?

Khuôn khổ của Ca trù rất quan trọng, vì nó chính là quyền để thẩm định Ca trù. Các nhà nghiên cứu hiện nay thẩm định Ca trù hoàn toàn thông qua việc thẩm âm ở mức đơn giản, chứ chưa đủ sức thẩm định Ca trù theo khuôn khổ. Chính cái sự "chưa đủ sức" này gây ra một điều rất đáng tiếc đối với báo cáo của GS Trần Quang Hải và và Bạch Yến hiện đang nghiên cứu tại phòng thì nghiệp nghiên cứu âm nhạc dân tộc học ở Pháp.

Hai tác giả đã nghiên cứu Ca trù (phòng thí nghiệm nhiên cứu âm nhạc dân tộc học URM 7173 - CNRS - Pháp) dưới góc độ nghiên cứu sự đa dạng tần số âm thanh (Âm thanh học) với sự hỗ trợ của các thiết bị máy móc, đo đạc hiện đại. Đây là một báo cáo làm chi tiết nhất, dài nhất và được đánh giá là báo cáo có chất lượng của hội nghị. Chúng tôi có xem kỹ lại toàn văn báo cáo, cũng như thông qua phần thuyết trình của báo cáo viên thấy lộ ra ba điểm chưa thoả đáng:

Thứ nhất: Tác giả chỉ đo tần số âm thanh của người hát và đàn trong khi đó không đo được tần số âm thanh của trống, sự cộng hưởng của dải âm thanh này vào nhau (Ví dụ trong mỗi phần kết của các khổ hát, khi đào nương xuống tiếng chát của tiếng phách cộng hưởng với tiếng đàn khoá lại một khổ và tiếng lên mặt trống cuối cùng của khổ trống, cả ba tiếng đó hợp cùng một lúc tạo nên một hiệu quả âm thanh rất đặc biệt).

Thứ hai: Tác giả chỉ đo được tiếng tiếng hát, tiếng đàn, trong khi đó lại chưa đo được âm thanh của tiếng phách, trong khi phách là xương sống của Ca trù, như chúng tôi đã đề cập ở trên, vậy xem như là thiếu đi mất ¾ nét đẹp của Ca trù.

Thứ ba: Trong những mẫu nghiên cứu mà tác giả đưa ra để đo gồm: Tiếng đàn của ông Nguyễn Phú Đẹ, tiếng hát của bà Nguyễn Thị Kim và tiếng hát của cô Thuý Hoà thì thấy có một hiện tượng: Ông Nguyễn Phú Đẹ đàn theo lối hàng huê, không phải là đàn khuôn. Bản thân ông Nguyễn Phú Đẹ đã từng công nhận như vậy, đào nương Nguyễn Thuý Hoà thì càng không thể nói là hát khuôn được, xem ra mẫu đáng tin cậy nhất chỉ có tiếng hát của bà Nguyễn Thị Kim. Điều này chẳng khác gì một nhà nghiên cứu giỏi chưa gặp được tư liệu có giá trị thực sự.

Trưng bày ảnh về đời sống ca trù đương đại.

TS Gisa Jahnichen bổ khuyết điểm yếu trên bằng cách chọn mẫu nghiên cứu từ các nghệ nhân nổi tiếng xưa như bà Chu Thị Bốn, Chu Thi Năm. Một điểm đáng chú ý nữa tại Hội thảo là báo cáo của TS Aliénor Anisensel đã chứng minh được kỹ thuật “nảy hạt”, hay “đổ hột” không phải là đặc trưng của nghệ thuật Ca trù.

Chúng tôi tạm dẫn một vài điểm quan trọng tại Hội thảo quốc tế ca trù với mong muốn các nhà nghiên cứu sẽ dần làm sáng tỏ và đi tới thống nhất chung về các quy tắc, luật chơi của bộ môn nghệ thuật mang tính bác học này.

• Diệp Vân