"La Jetée" và nỗi ám ảnh về ký ức của Chris Marker

Đạo diễn kỳ cựu người Pháp Chris Marker qua đời ở tuổi 91, để lại gia tài các tác phẩm điện ảnh mang tính thử nghiệm và tiên phong kinh điển. Nổi bật nhất trong số đó là bộ phim "La Jetée".

Người ta không thể đơn giản gọi Chris Marker là một nhà làm phim. Trong hơn sáu thập kỷ qua, ông đã viết thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết và lời phê bình trên rất nhiều lĩnh vực. Ông là một tác giả, dịch giả, hoạ sĩ vẽ tranh biếm họa và nhiếp ảnh gia. Đồng thời, Marker là một trong số những đạo diễn đặc biệt có hứng thú và có khả năng tiếp cận nhanh chóng các công nghệ mới xuất hiện. Nhờ vậy, ông đã có những đột phá vào các lĩnh vực truyền hình, video và xử lý hình ảnh trên máy tính khi những người khác còn khá dè dặt. Trong những năm gần đây, ông còn tự tay xây viện bảo tàng nghệ thuật cho chính mình và tổ chức nhiều cuộc triển lãm.

Đạo diễn người Pháp, Chris Marker, vừa qua đời ở tuổi 91 hôm 29/7.
Đạo diễn người Pháp, Chris Marker, vừa qua đời ở tuổi 91 hôm 29/7.

Xuyên suốt sự nghiệp của mình, Marker luôn tập trung vào sự gắn bó mật thiết, khả năng tương tác cao của các hình thức nghệ thuật. Ông coi các phương tiện truyền thông nói chung (media) là một thể thống nhất. Sự khác biệt giữa các hình thức (form) đem đến nhiều lựa chọn để người nghệ sĩ được tự do thể hiện ý tưởng. Với Marker, sự thay đổi từ hình thức này sang hình thức khác chỉ đơn giản như một sự thay đổi cảnh quan trong phim. Tuy nhiên, cho dù ông thường xuyên vận dụng linh hoạt nhiều hình thức sáng tạo khác nhau, các tác phẩm của ông bất kể thể loại nào cũng đều để lại dấu ấn rõ nét về hành trình của con người trong vòng xoáy của thời gian, lịch sử và ký ức.

Bộ phim được biết đến nhiều nhất của Chris Marker – La Jetée (1962) – xoay quanh câu chuyện một người đàn ông bị ám ảnh bởi một ký ức đầy bí ẩn từ thuở ấu thơ. Đoạn kết bất ngờ của phim hé lộ ký ức này là về cái chết của chính anh ta. Mô-típ về “cái chết thứ hai” này được lấy cảm hứng từ những hình tượng văn học như Faust, Dorian Gray, nhân vật Valdemar của Edgar Allan Poe, hay Raphael Valentin của Balzac. Trong điện ảnh, “cái chết treo” đã nhen nhóm xuất hiện từ những bộ phim theo trường phái Biểu hiện (German Expressionism) như The Cabinet of Dr. Caligari (1920) hay Nosferatu (1922).

"La Jetee" va noi am anh ve ky uc cua Chris Marker
"La Jétee" là bộ phim nổi tiếng nhất của Chris Marker.

Chính mô-típ này, cộng với phương thức dựng phim độc đáo của Chris Marker đã mang lại sự lôi cuốn, hấp dẫn cho bộ phim. La Jetée trở nên nổi tiếng vì toàn bộ phim được xây dựng từ những bức ảnh tĩnh (ngoại trừ duy nhất cảnh quay cái chớp mắt của một phụ nữ). Những bức ảnh tĩnh đen trắng này được Chris Marker chia cắt, sắp xếp rồi sau đó quay lại để tạo ra hiệu ứng chuyển động hình ảnh. Sức hấp dẫn của La Jetée đến từ cốt truyện và cách dựng phim, từ hình ảnh tĩnh lặng, nhìn thấy và từ cả hình ảnh không thể nhận ra.

Chris Marker thường được tôn vinh là một trong những nhà làm phim tiên phong của thể loại phim tiểu luận (essay film). Có lẽ vì vậy mà La Jetée, bộ phim viễn tưởng duy nhất trong sự nghiệp của Marker, mang hơi hướng gần gũi với phim tài liệu hơn là một tác phẩm hư cấu. Marker sử dụng ảnh tĩnh để xây dựng cấu trúc của phim và nhấn mạnh vào sự gián đoạn giữa các hình ảnh để khám phá bản chất phức tạp của ký ức và lịch sử. Những câu hỏi khó giải đáp nhất mà bộ phim đặt ra có lẽ là ký ức thời thơ ấu của nhân vật chính trong phim là chân lý hay thực tại? Ký ức là lịch sử khách quan hay chủ quan? Liệu có sự tồn tại riêng biệt giữa ý thức, ký ức và sự tưởng tượng trong tâm trí người đàn ông này?

Một hình ảnh đẹp trong phim
Một hình ảnh đẹp trong phim "La Jétee".

Ngay từ đầu phim, nhân vật chính đã được gặp gỡ với cái chết của mình thông qua một ký ức, một hình ảnh rất tình cờ và cũng rất ám ảnh. Sự độc lập của hình ảnh và ký ức đối với ý thức được Marker kiên trì nhấn mạnh trong La Jetée, đặc biệt là khi những thí nghiệm với ký ức nhằm đưa nhân vật chính du hành xuyên thời gian hiện lên giống như một kiểu thôi miên, tra tấn về tinh thần hơn là phân tâm học. Dần dần qua những thí nghiệm này, các hình ảnh ngẫu nhiên hiện lên, trở thành những manh mối hé mở quá khứ.

Tuy bộ phim tập trung vào khát vọng điều khiển thời gian của con người, thời gian trong La Jetée lại bị đóng băng trong một ánh mắt, một cử chỉ. Không có những ảo tưởng của sự chuyển động không ngừng. Tất cả đều câm lặng. Ký ức của nhân vật chính như một viện bảo tàng và anh đối diện với những ký ức đó như ghé thăm bảo tàng hay nhìn ngắm những bức ảnh. Sự tách biệt, độc lập của hình ảnh trong ký ức với ý thức và tưởng tượng gợi ý rằng hình ảnh cũng có ký ức riêng của chính nó, một ký ức nằm ngoài lịch sử chủ quan của con người. Từ đó, quá trình tìm kiếm ý nghĩa của những ký ức ấu thơ của nhân vật chính trở thành hành trình tự nhớ lại quá khứ của những hình ảnh.

Theo học thuyết phân tâm học của Lacan, sự tưởng tượng là một cấu trúc vô thức trong đó phần “thật” được loại bỏ và được bắt nguồn từ một hình ảnh đau đớn hơn trong tâm tưởng. Jacques Lacan so sánh sự tưởng tượng với sự “đóng băng một hình ảnh”, trong đó một hình ảnh tĩnh thường được sử dụng để che đậy một hình ảnh gây đau đớn sẽ xảy đến tiếp theo (trong La Jetée là cái chết của nhân vật chính). La Jetée khá trung thành với học thuyết của Lacan khi bộ phim liên tục đặt câu hỏi về mối quan hệ giữa sự tưởng tượng và sự cố định của các dấu vết nhận thức. Cũng giống như Lacan, Chris Marker cho rằng tưởng tượng không có nghĩa trái ngược hoàn toàn với ghi nhớ.

Cảnh quay đáng nhớ trong phim
Cảnh quay đáng nhớ trong phim "La Jétee".

Trong đa số trường hợp, như đối với nhân vật chính của La Jetée, sự tưởng tượng có thể tái tạo ký ức, tùy vào áp lực của ham muốn vô thức. Với ham muốn tột cùng được sống trong thời điểm của ký ức, nhân vật chính trong La Jetée đã quay ngược thời gian trở lại và sự tưởng tượng đã biến ký ức thành sự kiện có thật. Dường như đối với Marker, ký ức không chỉ đơn giản là ghi nhớ quá khứ. Ký ức là một tầm nhìn, một ý niệm hư cấu, là sự tưởng tượng, là lịch sử, là ảo ảnh, không có chủ đề và chủ thể.

Các tác phẩm của Marker vẫn có những dấu ấn của lối kể chuyện truyền thống theo kiểu Hollywood, nhưng ông chủ yếu dựa vào sự kết hợp kỳ lạ giữa hình thức phim tài liệu/ tiểu luận. Trong hầu hết các phim của mình, Marker luôn tỏ ra trung thành một cách chặt chẽ với các sự kiện lịch sử, để rồi từ những dấu vết này ông thoả sức thêu dệt nên vô số sự tiên đoán, tưởng tượng và ẩn dụ. Tất cả sự đan xen, biến hoá khôn lường này chỉ cần một “tia lửa” hư cấu duy nhất để bùng lên (một cuộc gặp gỡ tình cờ như trong La Jetée, một tấm ảnh được nhìn thấy, hay một bài hát được vang lên).

Phong cách làm phim của Chris Marker còn được gọi là “sự hư cấu tổi giản” - điều kiện tối thiểu để sự thật và tưởng tượng, tường thuật và tự truyện đan xen chồng chéo lên nhau. Với những nỗ lực hàn gắn, lắp ghép những mảnh dấu vết dường như câm lặng, vô nghĩa của quá khứ, Marker là nhà sử học, người kể chuyện, và trên hết là một người quan sát sự tồn tại.

* Trailer "La Jétee"

Bạn cần cài Flash Player để xem được Clip này.

Châu Trần

Ý kiến bạn đọc
Việt Báo

Video được xem nhiều nhất

Độc đáo lễ rước thần lúa của người Chơro
00:00 / --:--

Video nổi bật

TIN Văn Hóa NỔI BẬT

Khải Đơn: "Tôi cũng từng có lúc ghét Sài Gòn"

Sau buổi ra mắt cuốn sách thứ 2 mang tựa đề "Sài Gòn thị thành hoang dại" tác giả Khải Đơn đã chia sẻ những suy nghĩ, tình cảm của mình với mảnh đất chị từng gắn bó.

Nhận xét tin "La Jetée" và nỗi ám ảnh về ký ức của Chris Marker

Ý kiến bạn đọc

Viết phản hồi

Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết "La Jetée" và nỗi ám ảnh về ký ức của Chris Marker bằng cách gửi thư điện tử tới Lien He Bao Viet Nam. Xin bao gồm tên bài viết La Jetee va noi am anh ve ky uc cua Chris Marker ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc "La Jetée" và nỗi ám ảnh về ký ức của Chris Marker ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề của chuyên mục Văn Hóa.

" La Jetee " and obsession with memories of Chris Marker
La Jetee , Chris Marker , La Jetee u0026 quot , French Chris Marker , the main character , imagination , memories , images , Ministry movies , haunted , history , forms, best , school , office

Directed by Chris Marker French veteran died at the age of 91 , leaving a fortune of cinema experimental and pioneering classic . Most prominent among them is the film " La Jetee " ..

Xem tiếp: Văn Hóa


  • Thoi su 24h0402 Virus Zika teo nao lay qua duong quan he
    Thời sự 24h(04/02): Virus Zika teo não lây qua đường quan hệ

    Những lần “trảm tướng” nhanh như chớp của Bộ trưởng Thăng; Hành trình vây bắt đối tượng có lệnh truy nã đặc biệt nguy hiểm; Hành lý của khách bị rạch ở sân bay: Thanh tra Bộ GTVT vào cuộc; Phá trọng án trong những ngày Tết nguyên đán đã cận kề;Câu chuyện giảm nghèo chưa bao giờ dừng lại;... là những tin tức thời sự nổi bật ngày 04/02/2016.

  • Thoi su 24h0302 Dot phao no co the bi tu den 7 nam
    Thời sự 24h(03/02): Đốt pháo nổ có thể bị tù đến 7 năm

    Sửa tàu Cát Linh-Hà Đông, Trung Quốc chưa nghe: Tội hình thức; “Ngáo đá” khống chế hai cháu bé, dọa dội nước sôi; "Choáng" với quy trình sản xuất chè Đinh 3 triệu đồng/kg; Sự thật sau lời đồn về cái chết bí ẩn của nam sinh trên cầu; Liên tiếp có nhiều trẻ em nhập viện vì ngộ độc chì trong thuốc cam;... là những tin tức thời sự nổi bật ngày 03/02/2016.

  • Thoi su 24h0202 sap bay lua doi 3 trieu lay 12 trieu
    Thời sự 24h(02/02): sập bẫy lừa đổi 3 triệu lấy 12 triệu

    3/14 mẫu thực phẩm phục vụ Tết không đạt chất lượng; 102 người đi bộ bị xử phạt trong ngày đầu: "Cần nhưng chưa đủ"?; Bị phát hiện bột ngọt từ nguyên liệu TQ, chốt cửa tẩu tán; WHO ban bố tình trạng khẩn cấp toàn cầu về virus Zika;

  • Thoi su 24h0102 Dao mo moi chon trom di 1 phan co the
    Thời sự 24h(01/02): Đào mộ mới chôn, trộm đi 1 phần cơ thể

    Kẻ gian đào mộ mới chôn, trộm đi một phần cơ thể; Đã tháo dỡ hết biển báo dưới 50km/h sau 10 ngày; CSGT trưng dụng tài sản cá nhân, tổ chức: Luật quy định thế nào?; "Người dân đừng trộm hoa ven hồ Gươm nữa"; Đã có kết quả xét nghiệm gạo từ thiện gây ngộ độc;... là những tin tức thời sự nổi bật ngày 01/02/2016.

  • Thoi su 24h2901 Nghi pham giet vo chong dai gia o TG
    Thời sự 24h(29/01): Nghi phạm giết vợ chồng đại gia ở TG

    Nghi “ăn gạo từ thiện… ngộ độc”: Hội nạn nhân chất độc da cam lên tiếng; Hành trình phá đường dây ma túy hội quý tử con nhà giàu; Việt Nam lên phương án đối phó với virus Zika gây teo não; Sân bay Nội Bài lên tiếng vụ "vòi vĩnh": Người tố trên Facebook nói gì?; Coi chừng lỡ chuyến tàu Tết vì... vé không hợp lệ!;... là những tin tức thời sự nổi bật

  • Tet binh than 2016
    Tết bính thân 2016

    Người Việt có thói quen quan tâm tới cuộc sống cá nhân của nhau. Nhưng điều này không phải phù hợp, thậm chí thành khiếm nhã. Tết là dịp điều này thể hiện rõ nhất.

  • Xu phat nguoi di bo vi pham giao thong o HN
    Xử phạt người đi bộ vi phạm giao thông ở HN

    Tai nạn giao thông chết người do người đi bộ gây ra ở TP.HCM và Hà Nội đáng báo động.

  • Hari Won Tran Thanh Yeu that hay PR
    Hari Won - Trấn Thành: Yêu thật hay PR?

    Showbiz Việt hôm qua (3/2) dậy sóng sau khi hình ảnh MC đắt show bậc nhất hiện nay "khóa môi", cõng người yêu cũ Đinh Tiến Đạt xuất hiện trên mạng.

  • Virus Zika gay tat dau nho o tre so sinh
    Virus Zika gây tật đầu nhỏ ở trẻ sơ sinh

    Mỹ vừa ghi nhận ca lây nhiễm virus Zika gây bệnh teo não đầu tiên không phải do muỗi đốt mà dường như từ quan hệ tình dục.

  • Tien gia cong khai rao ban tren facebook
    Tiền giả công khai rao bán trên facebook

    Lợi dùng lòng tham và sự nhẹ dạ cả tin của người dân, một số đối tượng đã dùng thủ đoạn đổi tiền thật lấy tiền giả để chiếm đoạt tài sản. ------------ Xem thêm: Tiền giả công khai rao bán trên facebook, http://vietbao.vn/tp/Tien-gia-cong-khai-rao-ban-tren-facebook/13583762/ Tin nhanh Việt Nam ra thế giới vietbao.vn

  • Su kien quoc te noi bat 31162
    Sự kiện quốc tế nổi bật (31/1-6/2)

    Lệnh Hoàn Thành tiết lộ cho tình báo Mỹ bí mật thâm cung của Bắc Kinh; Hoà đàm Syria tạm ngừng do giao tranh khốc liệt trên chiến trường; Bà Clinton chính thức giành chiến thắng 'sít sao nhất lịch sử'; Viễn cảnh nước Anh rời khỏi Liên minh châu Âu đã cận kề.... là những tin chính trong tuần qua.

  • Toan canh kinh te tuan 3101 06022016
    Toàn cảnh kinh tế tuần 31/01 – 06/02/2016

    Ngày 2/2/2016 diễn ra buổi họp báo Công bố giá thành sản xuất kinh doanh điện năm 2014, ông Đinh Quang Tri – Phó tổng giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) khẳng định chưa có kế hoạch tăng giá điện, tuy nhiên tới mùa cao điểm, doanh nghiệp 'chưa nói trước được điều gì'. Cũng trong buổi họp này, tổng kết hoạt động kinh doanh của tập đoàn này, EVN lãi hơn

  • Nghin le chuyen tuan qua 0102 05022016
    Nghìn lẻ chuyện tuần qua 01/02 - 05/02/2016

    Xử phạt người đi bộ vi phạm giao thông ở HN; CSGT trưng dụng tài sản của dân gây tranh cãi; Đề xuất mua tàu Trung Quốc cũ; Hoa trang trí ở hồ Gươm bị ăn trộm; Các điểm bắn pháo hoa giao thừa Tết Bính Thân 2016 tại 64 tỉnh, thành... là những tin tức xã hội nổi bật được dư luận quan tâm trong tuần qua.

  • Tin An ninh Phap luat tuan qua 3101 0602
    Tin An ninh - Pháp luật tuần qua (31/01 - 06/02)

    Cảnh báo nạn trộm cắp, cướp giật dịp Tết; Phận tù 'mồ côi', Tết về rưng rưng nước mắt; Tiền giả công khai rao bán trên facebook; Rượu bia ngày Tết và những hệ lụy: Từ rượu giả đến tai nạn giao thông; Hành trình cảm động của người cha qua 15 tỉnh, thành đi tìm con; Phá án là trách nhiệm chứ không phải chiến công;.....là những tin đáng chú ý.

  • Ban tin Suc khoe tuan qua 311 62
    Bản tin Sức khỏe tuần qua (31/1 - 6/2)

    Thái Lan phát hiện virus Zika, Bộ Y tế Việt Nam họp khẩn; Ăn tiết canh ngày Tết, dễ chết như chơi; Trẻ nhập viện liên tiếp vì ngộ độc chì từ thuốc cam; Không biết bị lạc nội mạc tử cung: Nhiều phụ nữ vô sinh;... là những thông tin Sức khỏe được quan tâm nhất tuần qua.